«ıApýraı» ániniń shyǵý tarıhyn bilemiz be?
ASTANA. QazAqparat - Qazaqta lırıkalyq sezimge tunyp turǵan halyq ánderi qanshama? Sonyń biri - bárimizge belgili «ıApýraı» áni. Sol ánniń shyǵý tarıhyna úńilip kóreıik. Bir jyldary «Qazaqstan» ulttyq arnasynda «Qazaqtyń júz áni» atty telehabarda qazaqtyń «ıApýraı» ánine qatysty ár túrli oı-pikirler aıtyldy. Habar barysynda áldekim bul ándi Zataevıch Bókeı ordasynda estip notaǵa túsiripti dese, ánshi Qudaıbergen Bekishev ótken ǵasyrdyń 80 jyldary Almatyǵa kelgen mońǵol orkestri osy ánniń áýenin mońǵoldiki dep oryndaǵanyn jáne soǵan kúni búginge deıin tańǵalatynyn jetkizdi. Belgili mýzyka zertteýshiler munda ejelgi túrki-mońǵoldyq saryn bar dep te qaldy. «ıApýraı» ánin biz halyq áni dep kelsek, keıingi kezde ony bireýler Maǵjan Jumabaevqa telidi. Al Maǵjandy kózi kórgenderdiń jazýynsha, uly aqynymyz qolyna dombyra ustamaǵan, án salmaǵan eken.
Kóptegen ánderdiń shyǵý tarıhy týraly jazyp, halqymyzǵa mol mura qaldyrǵan daraboz kompozıtor Ilıa Jaqanovtyń nazarynan osy «ıApýraı» áni de tys qalmaǵan eken.
«Osy asa baı án muradan bizge Muhıt ánderi ǵana birshama belgili. Alaıda bul darhan darynnyń óziniń birtalaı ánderiniń hıkaıasy, shyǵý tarıhy jáne ómiriniń eleýli kezeńderi tııanaqty zerttelmegen. Osy jaıt meni udaıy oılandyratyn. Aqyry 2000 jyldan bastap naqty iske kirisýge bel býdym», - deıdi ánder tarıhyn zerttep, zerdelep jazǵan «Záýresh» jınaǵynda Ilıa Jaqanov.
Sol súbeli zertteýleriniń biri - osy «ıApýraı» ániniń shyǵý tarıhy.
«Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch Oral óńirinen bul ánniń eki nusqasyn notaǵa túsirgen. Ekeýinde de án «ıA, pirim» dep atalǵan. Birinshisin Qulsúıindik degen aýylda ákesi qazaq, sheshesi qalmaq - Shombal Dospambaev esimdi ánshi jazdyrǵan. Ekinshisin bergen ánshi - Ǵalymjan Shynǵalıev. Sońǵy ánshi jóninde Zataevıch: «Pesnıý etý, po slovam soobşıvshego ee G. Shyngalıeva, pelı v konnom stroıý kazahı, vystýpavshıe v 1920-21 godah protıv bandıtskıh shaek v Ýralskoı gýbernıı», - dep qyzyqty derek qaldyrdy.
Zataevıchtiń bul sózin tiriltetin mynadaı bir jaǵdaıdyń kýási boldym: 1976 jyly kúz aıynda (ol kezde men Qazaq radıosy mýzyka redaktsııasynyń bas redaktory edim) Keńes Odaǵynyń halyq artısi, opera ánshisi Rıshat Abdýllın aspaptyq trıonyń súıemeldeýimen biraz ánderdi radıo stýdııasynda bir apta boıy jazdyrǵany bar. «ıApýraı» ánine erekshe mán berip, onyń birneshe dýblin jasap: «Kóp ánim - bir tóbe, «ıApýraıym» - bir tóbe», - degeni esimde. Keıin ol ánderdi kórkemdik keńestiń sheshimimen altyn qorǵa qabyldaǵanymyzda sol májiliske arnaıy shaqyrylǵan kompozıtor Latıf Hamıdı bylaı dedi: «E, bul «ıApýraı» ánine meniń yqylasymdy erekshe aýdarǵan kisi Qalıbek Qýanyshbaev edi.
Sonaý bir jyldarda qazaq drama teatry Qyzylorda qalasynda jumys isteı bastaǵanda spektaklder arasynda kontsertter de qoıylǵan. Qazaqtyń kóp áni sol kezde jarqyrap turyp kóringen. Rejısser Jumat Shanın «ıApýraı» ánin Isa Baızaqovqa oryndatyp, jany rahat tabady eken. Qalıbek osyny dáıim tamsana sóz etetin-di. Kele-kele bul án Qurmanbek Jandarbekovtiń oryndaýynda otyzynshy jyldardyń ortasynda basqa bir qyrynan tanyldy. Men dál sol kezde Almatyǵa kelgen edim. Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrde Ahmet Jubanovpen birge dırıjer bop istep júrgenimde qalalar men aýyldarda bolyp jatatyn kontsertterde talaı ánshige fortepıanomen súıemel jasaǵan kezderim boldy. Sonda «ıApýraı» ániniń sútteı uıyǵan sulý áýezine jan-tánimmen berildim. Semeıde drama teatry ashylǵanda oǵan biraz ýaqyt mýzyka jaǵynan kórkemdik jetekshi bop, kontsertterge ylǵı osy «ıApýraı» ánin qosyp júrdim. Abaı eli mundaı sabyrly, oıly, syrly ánderdiń qadirin biledi. Talǵamy bıik jurt. Bir joly men Muhtar Áýezovtiń aıtýymen Abaı áýletiniń Arham esimdi úni zor ánshisinen «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» ánin notaǵa túsirip, onyń fortepıanoǵa úılese ketken qońyr daýsyna qyzyǵyp, oıda joqta «ıApýraı» ánine túsip ketkenimdi baıqamaı qaldym. Sonda ker minez Arham aǵaı: «Bul qaı el, qaı jerdiń áni? Men estimeppin. Bir qol jetpeıtin án ǵoı ózi», - dep tereń oıǵa ketti.
Men bul ándi Isa Baızaqovtan da tyńdadym. Isanyń tenor úninde qushtarlyq sezim dýyldap turatyn edi. Sodan bolý kerek, ishtegi jalyny shydatpaı bar qyzýy syrtqa teýip, dert sarǵaıtyp júrgen óńinde qyzyl nur oınaıtyn. «ıApýraıǵa» eshnárseni teńgermeıtin-di. Ol ózi qazaqtyń biraz ánine jańasha sóz jazǵanda «ıApýraıdy» ádeıi tańdap alǵan-dy. Radıonyń qorynda Qurmanbek Jandarbekov jazdyrǵan «ıApýraı» da bar edi. Sońǵy jyldarda múlde berilmeı ketti. Qurekeń de ózinshe bar janyn salyp, únin tolqyndaı dirildetip-aq baǵatyn.
Olardyń jóni bir bólek, al Rıshat Abdýllınniń «ıApýraıy» - naǵyz klassıka! Bilmeımin, Rıshattan keıin «ıApýraı»... bilmeımin. Oǵan Rıshattyń júregindeı tolqıtyn júrek kerek. «ıApýraıdyń» óz sózi Qurmanbektiń oryndaýynda saqtalǵan. Al Isanyń nusqasy - ol da keremet, «ıApýraıdyń» qudiretine esh nuqsan keltirgen joq. «ıApýraı» sol sózimen áli aıtylyp keledi».
Kompozıtor Latıf Hamıdıdiń tógile sóz etip otyrǵan «ıApýraı» ánine Isa Baızaqov jazǵan óleńi:
Jaz bolsa jarqyraǵan kóldiń beti,
Kógerip tolqyndaıdy, ıapýr-aı, alys sheti.
Dirildep tolqyn basqan móldir sýy,
Shaıqaıdy jas baladaı, ıapýr-aı, jeldiń lebi.
Altyn bý aq kóbikpen betin jabar,
Sýdan bý kókke tónip, ıapýr-aı, marjan taǵar.
Esime aq erkemdi alǵan kezde,
Aqmarjan jylt-jylt etip, ıapýr-aı, jerge tamar, - dep móltildeıdi. Qandaı syrly elegııa! Ánniń óz tól sózi sekildi. Tabıǵı jarasyp, úndesip ketken.
Isa júreginiń lúpili - ol! «Osy ándi tap ózi shyǵarǵan ba, ıapyr-aý?!» - dep eriksiz tańǵalasyz. Tabynasyz.
Mýzyka redaktsııasynda qyzmet etken áriptes redaktorlardyń bári biledi, jetpisinshi jyldardyń orta kezinde radıonyń foneteka qoryn retteýge jan-jaqty kiristik. Ushy-qıyry joq altyn qordyń ne bar, ne joǵyn bilip, jýrnaldarǵa tizip, kartotekalar jasap, bárin jón-jónine qoıǵandaı boldyq. Ony fonotekanyń aǵa redaktory Baımurat Jolamanov yqtııatty túrde júrgizdi. Sol qaýyrt istiń ústinde nebir býlyǵyp, tunshyǵyp jatqan ánderge kez boldyq. Dúnıeden kózi ótken iri ánshilerden bastap, keıin qaıtys bolǵan ánshilerdiń oryndaýyndaǵy shyǵarmalardy bólek-bólek kóshirip, qozǵalmaıtyn mura esebinde arnaıy sórelerge qoıdyq. Ár ánshiniń qandaı ánderi bar ekenin bildik. Nanasyz ba, qazaqtyń án ónerindegi iri tulǵa - Qurmanbek Jandarbekovtiń radıo qoryna jazdyrǵan ánderi nebári on jeti-aq mınýt bop shyqty. Sol ánderdiń biri «ıApýraı» o bastaǵy eki shýmaq sózimen jarq ete túskeni. Al kep tyńda. Qaıta-qaıta tyńdadyq. Qurekeńniń daýsynda qyryl bar. Dıktsııasy da anyq emes. Plenka da eskirgen. Men muqııat qadalyp otyryp:
Arshyn tós, alma moıyn, qasyń qıyq,
Kerilgen bir perızat, sóziń tuıyq.
Qasyńa kelsem boldy, shyrmalamyn,
Ketedi qandaı shirkin kózi qıyp, - degen shýmaǵyn ǵana jazyp aldym. Ańsap kelgen asyq kóńildiń qaýyshqan sáttegi jan shydatpas ystyq lepti qumarlyq sezimi. Isa Baızaqov óz nusqasynda janarynan jas tamshylatqan lırıkalyq keıipkerdi kól jaǵasynda alystan zaryqtyrady. Bar aıyrma - osy ǵana.
«ıApýraı» - qazaqtyń halyq ánderiniń nurly lırızmge tunǵan til baılar injý-marjany! Onyń sol ińkárligine qyzyqqan Sergeı Rahmanınov óziniń eń sońǵy shyraıly shyǵarmalarynyń biri - «Sımfonııalyq bılerine» (1940) «ıApýraı» ánin óte áserli etip qoldanypty.
«ıApýraıdy» vıolonchelde balbyratqanda Bethovenniń «Aıly sonatasyn» tyńdaǵandaı bir ǵajaıyp álemge enemin», - deıdi qazaq ániniń arheology I. Jaqanov.
«ıApýraı» áni qazir qazaq tyńdarmandarynyń zor suranysyna ıe. Ony Bekbolat Tileýhan, Ómirqul Aınııazov, Shába Ádenqulqyzy kemerine jetkizip oryndap júr.
Halqymyzdyń án salasyndaǵy bir injý-marjany retinde eseptelinetin bul án sııaqty klassıkalyq dúnıeniń barlyǵyn maqtanysh etkenimiz jón. Endeshe, osy ánniń shyǵý tarıhyn da bilip júrgenimiz artyq bolmas.
Gúlden Ospanova
