ıAdrolyq qarýdy baqylaý dáýiri aıaqtaldy, endi ne bolmaq
ASTANA. KAZINFORM – 5 aqpanda strategııalyq qarýlardy shekteý jónindegi SNV-3 kelisiminiń merzimi aıaqtalýy mańyzdy áskerı mejeni ǵana emes, sonymen qatar jahandyq qarýdy baqylaý júıesindegi tutas bir dáýirdiń túıindelgenin ańǵartady. Álem strategııalyq aıqynsyzdyq kezeńine aıaq basty. Munyń halyqaralyq qaýipsizdikke qandaı qaýip-qater tóndiretini jaıynda Kazinform agenttigi halyqaralyq sholýshysynyń materıalynda keńinen qamtylǵan.
ıAdrolyq qarýsyzdaný nelikten bárine tıimdi boldy
Bul dáýir KSRO men AQSh jáne olardyń odaqtastary arasynda júrgen qyrǵı-qabaq soǵys kezeńimen tyǵyz baılanysty. Durysynda soǵystyń ózi emes, sol jaǵdaıdan shyǵý jaıynda boldy.
Birinshi SNV-1 kelisimsharty 1991 jyly shildede, KSRO ydyraýyna jarty jyl qalǵanda, alty jylǵa sozylǵan kúrdeli kelissózderden keıin qol qoıyldy. Qujat ár taraptyń ıadrolyq oqtumsyqtar sanyn 6 myńǵa deıin qysqartýdy kózdedi. Alaıda is júzinde olardyń sany budan kóp edi. Óıtkeni kelisimshart oqtumsyqtardyń naqty sanyn emes, olardy tasymaldaýshylardyń sanyn shektedi. Aýyr bombalaýshy ushaqtary kóbirek bolǵan AQSh teorııalyq turǵydan kóbirek oqtumsyq ornalastyra alatyn. Biraq, KSRO úshin 1991 jyly jaǵdaı saıası da, ekonomıkalyq turǵydan da asa kúrdeli kúıge jetken bolatyn.
Árıne, mundaı jaǵdaıda Keńes odaǵy áskerı-ónerkásip keshenine, onyń ishinde ıadrolyq qarýǵa burynǵydaı aýqymda qarjy jumsaýdy jalǵastyra almady. Sonymen qatar Batys elderiniń nesıealýǵa járdemi de qajet-ti. 1986 jylǵy eń joǵary kezeńde KSRO-nyń taktıkalyq ıadrolyq qarýdy qosa alǵanda 40 myńǵa deıin ıadrolyq zarıady bolýy yqtımal. Al kelisimge qol qoıylar tusta KSRO men AQSh-tyń árqaısysynda shamamen 23 myń oqtumsyq bar edi. Olardy 6 myńǵa deıin qysqartý aıtarlyqtaı ilgerileý bolǵany anyq.
KSRO-daǵy 1991 jylǵy tereń daǵdarysty eskersek, SNV-1 kelisimine qol qoıý qyrǵı qabaq soǵystan salystyrmaly túrde laıyqty shyǵýdyń bir joly boldy. Keńes odaǵy úshin bul shamadan tys aýyr júktemelerden bas tartýmen de baılanysty. AQSh úshin KSRO betpe-bet kelgen qıyndyqtar aıasynda oqıǵalardyń baqylaýsyz órbýine jol bermeý nıeti basym. Óıtkeni, SNV-1 kelisiminiń basty máni – qarsy taraptar úshin bir-biriniń eń joıqyn qarý-jaraq qorlarynyń jaı-kúıine qatysty ashyqtyqty qamtamasyz etý.
KSRO-nyń ıadrolyq murasy jáne Býdapesht ymyrasy
KSRO ydyraǵannan keıin onyń barlyq ıadrolyq qarýy Reseıge berildi. AQSh úshin KSRO-nyń ıadrolyq áleýetiniń birneshe muragerimen emes, bir ǵana memleketpen jumys isteý áldeqaıda qolaıly bolǵany túsinikti. Onyń nátıjesinde Býdapesht memorandýmy qabyldanyp, soǵan oraı Belarýs, Qazaqstan jáne Ýkraına óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq qarýdan bas tartyp, qaýipsizdik kepildikterine aıyrbas retinde Reseıge ótkizdi.
Jalpy, 1990 jyldardyń naqty jaǵdaıynda ıadrolyq qarýdy Reseıge berý AQSh úshin qyrǵı qabaq soǵystyń murasynan ońtaıly shyǵýǵa baǵyttalǵan strategııasyna saı keldi. Osy turǵydan alǵanda, 1993 jyly AQSh prezıdenti úlken Djordj Býsh pen Reseı prezıdenti Borıs Eltsın qol qoıǵan SNV-2 kelisimi ıadrolyq arsenaldardy odan ári qysqartýǵa yqpal etýi tıis edi.
Atap aıtqanda onda bólinetin oqtumsyqtary bar zymyrandarǵa tyıym salý qarastyryldy. Reseı arsenalynda árqaısysynda 10 oqtumsyq bar «Voevoda» ballıstıkalyq zymyrandary bolǵanyn eskersek, olardy bir oqtumsyqty nusqaǵa qaıta jabdyqtaý qajet boldy. Alaıda, 1990 jyldardyń ortasynda mundaı jumystardy júrgizýge qarjy jetkiliksiz edi. Onyń ústine AQSh pen Reseı arasyndaǵy qatynas nasharlap, nátıjesinde SNV-2 kelisimi Reseıdiń Memlekettik dýmasynda ratıfıkatsııalanbaı qaldy. Osylaısha «Voevoda» zymyrandary ıadrolyq oqtumsyqtardyń negizgi tasymaldaýshysy retinde saqtaldy. Buǵan qosa, Reseı bir oqtumsyqty «Topol» zymyrandaryn shyǵarýdy jalǵastyrdy.
2002 jyly AQSh pen Reseı strategııalyq shabýyl áleýetterin qysqartý týraly «Máskeý sharty» degen ataýmen tanymal kelisimshartqa qol qoıdy. Atalǵan qujatqa sáıkes jaýyngerlik kezekshiliktegi ıadrolyq oqtumsyqtar sany 1 700–2 200 birlikpen shekteldi. 2010 jyly SNV-3 kelisimi rásimdeldi. Ol ár tarap úshin ornalastyrylǵan ıadrolyq oqtumsyqtar sanyn 1 550-ge deıin, tasymaldaýshylar sanyn 700-ge deıin qysqartýdy kózdedi. Sońǵysyna qurlyqtaǵy jáne sýasty qaıyqtaryndaǵy qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyrandarmen qatar, strategııalyq bombalaýshy ushaqtar da kirdi. Kelisimshart 10 jyl merzimge jasalyp, ony bir ret taǵy 5 jylǵa uzartý quqyǵy qarastyryldy. Qujat 2011 jylǵy 5 aqpanda kúshine endi.
AQSh kelisimshartty uzartýdan nelikten bas tartty
Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın qujattaryn sharttaryn taǵy bir jyl boıy erikti túrde saqtaýdy usynǵanymen, Vashıngton odan bas tartty. 6 aqpanda AQSh-tyń memlekettik hatshysy Marko Rýbıo álemdegi jaǵdaıdyń ózgergenin aıtyp, «AQSh pen Reseı arasyndaǵy ekijaqty kelisimderge negizdelgen burynǵy baqylaý modelderi Qytaıdyń ıadrolyq arsenalynyń ulǵaıýy aıasynda eskirdi» dep málimdedi.
Onyń atap ótýinshe, Máskeý 2023 jyldan beri ózara ınspektsııalar rejımin qoldamaǵan. Sonymen qatar Rýbıo Qytaıdyń 2020 jyldan beri ıadrolyq oqtumsyqtar sanyn 200-den 600-ge deıin arttyrǵanyn, al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish 1 000-ǵa jetýi múmkin ekenin atap ótti.
Onyń sózinshe, «bul faktordy eskermeıtin kelisimshart AQSh pen onyń odaqtastaryn sózsiz áldeqaıda osal kúıge túsiredi». Buǵan deıin, 2026 jyly qańtarda AQSh prezıdenti Donald Tramp SNV-3 kelisimshartyna qatysty «merzimi bitse, bitedi. Budan da jaqsy kelisimshart jasaımyz» dep málimdegen edi.
Shyn máninde, bul Qytaıdy álemdegi ekinshi ekonomıka retinde ǵana emes, Reseı men AQSh arsenaldarymen deńgeıles ıadrolyq derjava retinde moıyndaý úderisiniń bastalǵanyn ańǵartady. Aıta keterligi, KSRO men AQSh, keıinnen Reseı men AQSh arasynda jasalǵan SNV kelisimderi ıadrolyq qarýy bar taǵy úsh memleket – Ulybrıtanııa, Qytaı jáne Frantsııanyń arsenaldaryn esepke alǵan joq. Buǵan eń aldymen olardyń ıadrolyq áleýetiniń AQSh pen Reseımen salystyrǵanda áldeqaıda shaǵyn bolýy sebep.
Degenmen, AQSh pen Reseı arsenaldary qysqarǵan saıyn, olardyń atalǵan úsh elmen aradaǵy aıyrmashylyǵy da birtindep azaıa bastady. Keıin ıadrolyq klýbqa is júzinde Úndistan men Pákistan qosyldy. Biraq bul elderdiń ıadrolyq áleýeti, sondaı-aq óziniń ıadrolyq qarýy baryn resmı túrde moıyndamaıtyn Izraıldiń arsenaly Reseı men AQSh deńgeıine jetken joq, shartty túrde Ulybrıtanııa, Qytaı jáne Frantsııa shamalas deńgeıde qaldy. Sonymen qatar Soltústik Koreıanyń da shamamen 30 ıadrolyq oqtumsyǵy bolýy múmkin degen boljam bar.
Qytaı oıyn erejesin ózgertti
Alaıda, Qytaıdyń jańa zymyran shahtalaryn qarqyndy túrde salýy burynǵy tepe-teńdikti ózgertti. Endi eń qýatty ıadrolyq derjavalar sany úshe – Qytaı, Reseı jáne AQSh. Al ekinshi eshelonda Ulybrıtanııa, Úndistan, Pákistan, Frantsııa jáne múmkin, Izraıl men Soltústik Koreıa qalyp otyr.
Jalpy, ıadrolyq qarýdy jáne oǵan baılanysty búkil ınfraqurylymdy ustap turý asa qymbatqa túsedi. Sondyqtan mundaı múmkindikti, ásirese SNV kelisimderinde kózdelgen aýqymdaǵy arsenaldardy, tek ekonomıkalyq jáne saıası áleýeti joǵary memleketter ǵana qamtamasyz ete alady. Osy turǵydan alǵanda Qytaıdyń ıadrolyq qarý ıelenýdegi eki kóshbasshymen aradaǵy alshaqtyqty qysqartýǵa umtylýy tań qalarlyq jaıt emes.
SNV-3 kelisimshartynyń aıaqtalýy Qazaqstan úshin neni bildiredi
Qazaqstan úshin SNV-3 kelisimsharty qoldanysynyń aıaqtalýy qandaı da bir qosymsha qaýip-qater týdyrmaıdy. Árıne, biz úshin, ıadrolyq qarýy joq memleketter úshin, jalpy álemniń boljap bolmaıtyn baǵytqa bet alýy alańdaýshylyq týǵyzbaı qoımaıdy. ıAdrolyq qarý qoldanylýy múmkin, tipti óte gıpotetıkalyq sıpattaǵy qaqtyǵys jaǵdaıynda da, onyń saldary barshaǵa ortaq bolary anyq.
Sondyqtan iri derjavalardyń SNV-3 sekildi nemese soǵan uqsas kelisimsharttar aıasynda ortaq mámilege kelýi barshaǵa tıimdi. Onyń ústine bizdiń óńir úshin basty basymdyqtardyń biri — kópvektorly saıasatty ustaný. Bul eń aldymen Qytaı, Reseı jáne AQSh-pen syndarly ári teńgerimdi qarym-qatynasty saqtaýdy kózdeıdi. Soǵan oraı biz barlyq ýaqytta da olardyń arasynda kúrdeli jaǵdaılar men ózara túsinbeýshiliktiń bolmaýyna árdaıym múddeli bolyp qala beremiz.