XXI ǵasyrǵa 20 mınýt qalǵanda qıylǵan ǵumyr (FOTO)
ASTANA. QazAqparat - Táýelsiz el tarıhynda bokstan tuńǵysh Olımpıada chempıony atanǵan qazaq ulany marqum Bekzat Sattarhanov tiri bolǵanda bıyl 34 jasqa tolar edi. 1980 jyly 4 sáýir kúni ómir esigin ashyp, 2000 jyly jeltoqsannyń 31 kúni, nebary 20 jasynda jol-kólik oqıǵasynan myna dúnıege máńgilikke qosh aıtty...
Alash jurty osydan 14 jyl buryn, týra osy kúni asyl ulynan aıyrylyp, qaıǵyly qazadan qabyrǵasy sógildi. «Er Bekzatym-aı!» - dep eńiregen jurtta es qalmady. Árıne, el egilmeı qaıtsin?!. Jarq etip shyqqan juldyzynan qas qaǵym sátte kóz jazyp qaldy. Áli eline bergeninen bereri kóp jas talantqa jaryq dúnıeniń syılaǵan ǵumyry tym qysqa ǵana boldy. Allanyń jazǵanyna ne shara? Biraq eldiń erkesi, halyqtyń maqtanyshy bolǵan Er Bekzattyń qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyryndaǵy erligi men ónegesin búgingi urpaq esinen shyǵarǵan emes. Jyldar men ǵasyrlar ótse de, batyr ulymyzdyń dańqy aspandaı beretini daýsyz.
Áńgimemizdiń álqısasyn Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Sıdneı Olımpıadasyndaǵy jeńisi úshin Bekzat Sattarhanovqa І dárejeli «Barys» ordenin tabys etken sátindegi Prezıdentke: «Meniń jeńisim - qazaqtyń jeńisi!» degen bir aýyz sózinen bastasaq. Jıyrmaǵa jańa tolǵan jas jigittiń Elbasyna osyndaı astary qalyń, ataly sóz aıtýy atadan asyp týǵan asyl azamattyń ǵana qolynan kelse kerek-ti. Osy keýdesinen jaryp shyqqan bir aýyz sózinen-aq, Bekzattyń qazaqtyń mańdaıyna týǵan, eliniń namysy úshin qaıtpaıtyn qaısarlyǵyn, aq júrekti asyl azamat ekenin ańǵarý qıyn emes. Birden aıta keteıik, Bekzat - «Barys» ordeniniń tuńǵysh ıegeri retinde de tarıhta qalǵan tuńǵysh qazaq.
Iá, eldik múddeni mindetim dep, ulttyq muratty armanym dep bilgen Bekzat óz qurbylarynyń aldy boldy. Ózge bireýler sııaqty jıyrmasynda jaspyn degen joq. Erte eseıip, talaı syn saǵattarda eliniń namysyn abyroımen qorǵady. Onyń osylaı erte eseıýine qabyrǵasy qatyp, buǵanasy bekimeı jatyp-aq, el atynan talaı-talaı básekelerge erte túsýi sebep bolsa kerek.
Jıyrma jyl ǵana ómir súrgen qyrshyn jas Táýelsizdikti endi alyp, taı-taı basqan jas memleketimizdiń aıbaryn erte asyryp, atyn tórtkúl dúnıege erte jaıdy. Bul kez kelgen bóriktiniń peshenesine buıyra bermeıtini anyq. Mine, Bekzat qyp-qysqa ǵana ǵumyrynda, jastyqtyń jalyny basylmaǵan jıyrma jasynda ózin ǵana emes, qazaq elin aıdaı álemge pash etti. Bul jasta el eskerer erlik jasaý bylaı tursyn, kóp adam bolashaǵyn josparlap, arman-maqsatyn aıqyndap ta úlgere almaıdy. Biraq, elden erek týǵan Bekzatqa Táńiri az ǵumyr syılaǵanmen eliniń erteńine qaldyrar óshpes ónegeli ǵumyr beripti.
Átteń amal qansha?! Arsyz ajal aıaýly ul, ardaqty azamatty, ultynyń uranyna aınalǵan esil erdi erte, tym-tym erte aramyzdan alyp ketti. Biraq, osynaý az ǵumyrynda ol artyna ónegeli is, óshpes iz qaldyrdy. 15 jasynda boks óneriniń qyr-syryn ıgerip, 20 jasynda qaıys qolǵap kıgen ekiniń birine buıyra bermeıtin Olımpıada chempıony ataǵyn jeńip aldy. Bul - sheberdiń sheberiniń, qas mańdaıyna jazylǵan ózgeshe baqyt.
Bekzat Sattarhanovtyń Olımpıadadaǵy erligi men sporttaǵy ózge de jetistikteri týraly az jazylǵan joq. Talaı-talaı janyńdy shymyrlatar maqalalar jazyldy. Aqyndar Bekzattyń esimin óleń joldarynda órdi. Búgingi urpaq Bekzat týraly qansha aıtsada, jazsa da azdyq etpeıdi. Tiri bolǵanda ol endigi «bir emes, birneshe márte Olımp shyńyn baǵyndyrar ma edi?» dep armandaımyz... Búgin - jeltoqsannyń 31-i kúni Bekzattyń bul dúnıemen máńgige qosh aıtysqan kúni. Biz Bekzattyń qaıtqan kúnin saǵyna eske ala otyryp, batyr uldyń ákesi Seıilhan Sattarhanov pen anasy Syrlykúl Shoıbekovanyń ulyna degen saǵynyshymen bólisken edik.
Bekzattyń ákesi Seıilhan Sattarhanov ulyn bylaı eske aldy:
- Asyl ulymnan aıyrylǵanyma bıyl 14 jyldyń júzi boldy. Meniń Bekzatym XX ǵasyrda týyp, 20 jasynda Olımp shyńyn baǵyndyryp, XX ǵasyrdyń aıaqtaýyna 20 mınýt qalǵanda ómirden ozdy. Qandaı ókinishti edi. 2000 jyly qazannyń 1 kúni Olımpıada chempıony atandy. Osy jyly jeltoqsannyń 31 kúni máńgilikke qoshtasty. Ózin týǵan el-jurtynyń aldynda bar-joǵy 90 kún ǵana Olımpıada chempıony retinde emin-erkin erkeleı aldy. Ary qaraı Alla ǵumyr bermedi. Ol meniń ǵana ulym emes, qazaq eliniń, barsha Alashtyń balasy edi. Sol úshin qazasyna halyq qatty qaıǵyrdy. Amal ne?! Allanyń salǵany bolǵasyn kónemiz de?! Ol Sıdneıde álemniń túkpir-túkpirinen jınalǵan óńkeı myqtylardyń arasynan shashasyna shań juqpaı, sýyrylyp jeke dara shyqqan shyn júırik edi. Qazaqtyń abyroıyn bir-aq kúnde aspandatyp, Alash jurty jıyrma jyl kútken Olımpıadanyń altynyn qazaq qorjynyna alǵashqylardyń biri bolyp saldy. Ne úshin jıyrma jyl kútti dep oılaıtyn bolarsyzdar? Bekzattyń aldynda, jıyrma jyl buryn Máskeý Olımpıadasynda tuńǵysh ret qazaq balasy Jaqsylyq Úshkempirov chempıon atanǵan edi. Sodan keıin araǵa jıyrma jyl salyp, qazaq boksy tarıhynda birinshi altynǵa meniń ulym qol jetkizdi.
Biz Bekzattyń Olımpıadany baǵyndyrǵan jeńisin qasıetti týǵan mekenimiz Túrkistanda, teledıdarǵa telmirip otyryp tamashaladyq. Ár jekpe-jegin ekrannan qalt jibergen emespiz. Biz ǵana emes, búkil el Bekzattyń alǵashqy jekpe-jeginen bastap, jeńis tuǵyryna kóterilgen sátine deıingi qalt jibermeı kórgenin jaqsy bilemiz. Bekzattyń jeńisine qol soqpaǵan eshkim bolmaǵan shyǵar. Bekzattyń jeńisi Atyraý men Altaı, Qarataý men Alataý arasy qazaq balasynyń rýhyn bir serpiltip tastady ǵoı. Sóıtip, ultyn súıgen ul, ult batyryna aınaldy. Ókinetinimiz, ǵumyry qysqa boldy ǵoı...
Balamdy alǵash boks úıirmesine alyp barǵanym da áli esimde. Ol 1995 jyly 9 qarasha kúni bolatyn. Nurlan Jumabaev degen azamattyń boks úıirmesine óz qolymmen jetelep kirgizdim. Mine, búl kún Bekzattyń úlken sporttyq ǵumyrynyń bastalǵan kúni. Ol kezde 15 jasta edi. Nebári bes jyl ishinde Olımpıadany baǵyndyryp úlgerdi.
Eń qyzyǵy, Bekzat Qazaqstannyń chempıony bolmaı turyp, Olımpıada chempıony atandy! Bunyń ózi - tarıhı qubylys. Búgingi keıbir boksshylar úshin Olımpıada chempıony bolý bylaı tursyn el birinshiliginde top jarý ońaılyqen qolǵa kelmeıdi ǵoı. Tipti, búginde el chempıony bolmaǵan boksshylar Olımpıadaǵa da bara almaıdy. Ataǵy joq sportshylarǵa tóreshiler de mán bermeıdi. Tipti, tobyqtan qaǵyp tastaıtyn sátteri de jıi kezdesedi. Al bizdiń Bekzat tóreshilerdiń qııanat jasaýyna múmkinshilik bermedi. Onyń talantyna eshkim tusaý sala almady, - deıdi ákesi.
Al anasy Syrlykúl Shoıbekova analyq sezimin aıtyp, ulyna degen saǵynyshyn bylaı jetkizdi:
- Alty qurlyq, tórt muhıt ústinde qazaq degen er keýde erkin eldiń, Qazaqstan degen táýelsiz jas memlekettiń Ánuranyn qalyqtatqan Bekzattaı ul týǵanym úshin baqyttymyn. Átteń, Alla uzaq ǵumyr syılamady. Bekzatymnyń Olımpıada chempıony atanǵan sátinde shattyqtan jarylardaı bolyp, baqyttan basym aınalǵan qýanyshty sátim uzaǵynan bolmady. Bekzatym kenje ulym edi. Men Bekzatymdy dúnıege ákelgen 1980 jyly álemniń eń úzdik sportshylary Máskeý Olımpıadasyna daıyndalyp jatqan bolatyn. Sonda jıyrma jyldan soń osyndaı sport jarysynyń tóresi Olımpıada oıyndarynyń bolashaq chempıonyn dúnıege ákelgenimdi bilmegen shyǵarmyn. Máskeý Olımpıadasy ótip jatqanda Bekzatymdy tal besikte terbetip, tún uıqymdy tórt bólip, aq ýyzymdy emizip, analyq júregimmen aq tilegimdi aıtyp, meıirimime bólegen ulym jıyrma jyldan keıin, Olımpıada chempıony atanyp, eline shattyq syılaıdy-aý dep kim oılaǵan?!
Ata men ananyń armanynan asyl arman bar ma? Ákesi Seıilhan ekeýmiz Bekzatty halqyna abyroıly, asyl azamattyń biri bolyp ósse eken dep armandadyq. Sol arman oryndaldy. Bekzat óziniń bekzattyǵyn tanytty. Qarshadaı ulym qanshama bıikterge qol jetkizdi. Biraq qyzyǵyn kóre almady...
Biz osy tusta Bekzattyń anasynyń sózin bólip, balasynyń balalyq dáýirine baılanysty birer saýal tastaǵan edik. Bekzattyń balalyq dáýirindegi biz bile bermeıtin biraz syrlaryn aıtty.
- Bekzat kishkentaı kezinde óte názik edi. Minezi de sondaı jumsaq bolatyn. Ul bala bolǵanda gúlge qushtar edi. Sol náziktigi men jumsaq minezimen kóz aldymyzda qaldy. Rıngte qarsylasyna qansha qatal bolsa da, kúndelikti ómirde óte uıań bolyp ósti. Jıyrma jasynda da sol minezi ózgergen joq. Al jylqy balasyn janyndaı jaqsy kóretin. Atqa minip serýendegendi unatatyn. Shetelderge ár túrli jarystarǵa barǵan saparlarynda estelik zat retinde sulý jylqy beınelengen ár túrli sýretterdi satyp alyp keletin. Bekzat mektepte jaqsy oqydy. Kúni búginge deıin ustazdary Bekzattyń alǵyrlyǵyn aıtyp otyrady. Ásirese, tarıh, ádebıet pánderine degen qyzyǵýshylyǵy elden erek bolatyn.
Bekzat 1986-1996 jyldar aralyǵynda Túrkistandaǵy Abaı atyndaǵy mektep-ınternatta, keıin Jumabek Edilbaev atyndaǵy №18 orta mektepte bilim aldy.
Bekzat 10-synyptan bastap Shymkenttegi olımpıadashylardy daıarlaý mektebine aýysty. Mektepte qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty. 11-synypta mektepishilik kúzgi balda «Jigittiń sultany» atanady. Al joǵarǵy oqýyn Shymkentte M.Áýezov atyndaǵy ýnıversıtette oqydy. Aldyna maqsat qoısa, sol maqsatyna jetpeı tynbaıtyn edi. Mine, sol qasıeti ǵoı, Olımpıada chempıony bolam deıtin. Boldy, maqsatyna jetti.
Al Bekzatymnyń taǵy bir jurt bile bermeıtin ereksheli - óz qurbylarynyń ortasynda ánshilik jaǵynan da alda boldy. Daýysy óte jaǵymdy, sulý sazdy bolatyn. Gıtaramen án salǵanda qurbylary súıine tyńdaıtyn. Dombyrany da táp-táýir shertetin edi...
Mine, anasy Bekzattyń bal kúnderin osylaı eske aldy. Eli úshin týǵan jaryq juldyzynyń tym erte sóngenin aıtyp kózine jas aldy. «Seniń tabanyńa kirgen shógir meniń mańdaıyma kirsin!» dep tileıtin ana júreginen, ana meıiriminen asqan eshteńe joq shyǵar?!
Endi Bekzattyń ózgede qyrlaryna toqtalyp ótsek. Bekzat - qazaq boksyndaǵy altyn bastaý. «Nege?» dep oılanýdyń ózi artyq. Sebebi. 1980 jyly Serik Qonaqbaev Máskeý olımpıadasynda kúmis aldy. 1984 jyly Los-Anjeleste (AQSh) ótken olımpııalyq oıyndarǵa KSRO bastaǵan sotsıalıstik elder barǵan joq. 1988 jyly qazaq boksshynyń eshbiri KSRO quramasynyń sapynda Olımpıadaǵa barǵan joq. 1992 jyly TMD quramasynda N.Kýlpın men B.Jumadilov Barselona Olımpıadasyna attandy. Biraq reseılik bapkerler Kýlpındi ǵana jarysqa qosyp, Jumadilovty shet qaldyrdy. 1996 jyly Vasılıı Jırov 81 kelide top jardy, Bolat Jumadilov fınalǵa shyǵyp turyp, kýbalyq qarsylasyna sońǵy sekýndta utylyp qaldy. Ermahan Ybyraıymov pen Bolat Nııazymbetov qola júlde aldy.
Al 2000 jyly Bekzat bokstan tuńǵysh Olımpıada chempıony atandy. Sodan qazirge deıin, qazaq boksshylary keminde bir altyn alyp keledi. Osy Olımpıadada Bekzattan keıin Ermahan Ybyraıymov altyn alǵanyn bilesizder. Al 2004 jyly - Baqtııar Artaev, 2008 jyly - Baqyt Sársekbaev, 2012 jyly Serik Sápıev Olımpıada altynyn ıelendi. Mine, qazaq boksyna «altyn joldy» Bekzat salyp berdi.
Aldaǵy Olımpıada oıyndarynda da Bekzat salǵan sara jol jalǵasyn taba berse eken deımiz. Osy tusta, eline eren eńbek sińirgen Bekzatqa «Biz ne istedik?» degen suraq týyndaıtyny shyndyq.
Bul týraly zerdelep qarasaq, Túrkistan men Shymkentte ǵana 4 sáýir týǵan kúni qarsańynda eske alý sharalary ótedi eken. Al elimizdiń basqa óńirlerinde Bekzatqa arnalǵan eshbir is-shara týraly estigen joqpyz. Bekzatty nege respýblıkalyq deńgeıde eske almaımyz?
Bul týraly ákesi bylaı dedi: «Iá, Bekzat az ǵana ǵumyrynda artyna óshpes iz qaldyrdy. Bar-joǵy jıyrma jas qana ómir súrdi. Az ǵana ýaqyt ishinde qazaqty kúlli dúnıege pásh etti. Endi qazaq jurty asyl ulyn qalaı ardaqtasa da, qandaı ataq berse de bolar edi», - deıdi. Árıne, Bekzattyń ákesiniń usynysy óte oryndy. Eshkim teriske shyǵarmaıdy. Bekzat atynda Túrkistanda sport kesheni ashyldy. Eskertkishi Shymkent qalasynda turǵyzyldy. Almaty qalasynyń joǵarǵy yqsham aýdandarynyń bir kóshesine Bekzat Sattarhanov esimi berildi. Ókinishke qaraı, ózge qalalarda mundaı ıgi bastamalar qolǵa alynbaı keledi. Bekzatqa Elorda tórinen de bir kóshe berip, eskertkishin turǵyzyp jatsa, nur ústine nur bolar edi.
Túıin:
Qazir Bekzattyń atynda Túrkistanda jáne Shymkentte halyqaralyq týrnırler uıymdastyrylyp keledi. Bastapqyda 10 elden boksshylar kelse, qazir kelýshiler jyldan jylǵa azaıǵandyǵy baıqalady. Bul árıne tek uıymdastyrýshylarǵa ǵana baılanysty emes, aqparat quraldary da buǵan óz úlesin qosýy qajet. Bekzattyń erligi - jas býyndy tarbıeleýde, jastardyń boıyndaǵy patrıottyq sezimdi oıatýda úlgi bolar jarqyn beıne. Ol óz ýaqytynyń ǵana emes erteńgi kúnniń de batyry!
Materıaldy daıyndaý barsynda, «QazAqparat» halyqaralyq aqparat agentigi atynan bas dırektordyń shyǵarmashylyq jónindegi orynbasary Ábýova Qalamqas Áskerqyzy kókbaıraǵymyzdy kótergen Bekzat Sattarhanovtyń «Halyq qaharmany» degen ataqqa laıyqty azamat ekendigin aıtty.
Kúnsultan Otarbaı
