XXI ǵasyrdaǵy quldyq: Qazaqstandaǵy adam saýdasynyń kórinisi

Shynaıy kórinisti tolyq ashpaıtyn sandar

Resmı derekke sáıkes, 2024 jyly elimizde adam saýdasynyń 247 qurbany anyqtalǵan. Onyń 54-i — balalar, 117-si — shetel azamattary. Al 2025 jyly adam saýdasyna baılanysty quqyq buzýshylyqtardan 157 adam zardap shekken. Alaıda, mamandar naqty kórsetkishter resmı statıstıkadan áldeqaıda joǵary ekenin aıtady.

— Meniń oıymsha, statıstıka eki jolmen qalyptasady. Birinshisi — jábirlenýshiniń ózi quqyq qorǵaý organdaryna nemese daǵdarys ortalyǵyna júgingen kezde. Ekinshisi — tekserýler nemese reıdter barysynda adamnyń ustalǵany, eńbegine aqy tólenbegeni jáne basqa da faktiler anyqtalǵan kezde, — deıdi kóshi-qon zańgeri Aıgerim Handýllaeva.

Al «Qorǵaý» daǵdarys ortalyǵy jetekshisi Anna Ryl qazirgi tańda adam saýdasy shemalarynyń kúrdelene túskenin aıtty. Onyń pikirinshe, bul qanaý faktilerin dáleldeýdi aıtarlyqtaı qıyndatady.

— Qurbandarmen jumys isteý erekshe tásildi talap etedi. Tek qoldaý kórsetý jetkiliksiz, naqty ári senimdi dálelder jınaý qajet. Eń kúrdeli másele — adamnyń shyn máninde qanaýǵa ushyraǵanyn dáleldeý, — dedi spıker.

22 jyl quldyqta bolǵan jannyń tarıhy

Sońǵy jyldary eń kóp talqylanǵan oqıǵanyń biri — Madına Amanbaevanyń taǵdyry. Ol eńbek quldyǵynda 22 jyl ómir súrgen. Bári 90-jyldardyń sońynda bastalǵan. Madına 16 jasynda balalar úıinen shyǵady. Osy kezeńde oǵan fermada jumys usynylady. Baı bolmasa da, tynysh tirshilik ýáde etiledi. Alaıda bul usynys uzaq jyldarǵa sozylǵan qasirettiń bastamasy edi.

Qaraǵandy oblysyndaǵy alys qystaýlardyń birine kelgen qyz, keri qaıtý múmkindiginen aıyrylady. Ýáde etilgen ómir men jumys shyndyqqa janaspaı, aldaý bolyp shyǵady. Tańnan keshke deıin aýyr eńbekke jegiledi, qojaıynǵa tolyq táýeldi bolady, al eńbekaqysy múldem tólenbeıdi. Onyń qashýǵa jasalǵan árbir talpynysy soqqymen aıaqtalyp otyrǵan. Keıin fermada onyń balalary dúnıege keledi, bul jaǵdaıdan shyǵýyn odan ári qıyndatady.

— Adam óz erkimen jumysqa keledi. Ony qarsy alady, bári jaqsy sııaqty. Keıinnen qujattaryn, telefonyn alyp qoıady, «jolyńdy, tamaǵyńdy, turatyn jerińdi biz tóleımiz» dep qaryzǵa kirgizedi. Sóıtip ol adam kete almaı qalady, — deıdi Anna Ryl.

Madına tek 2019 jyly ǵana bostandyqqa shyqqan. Eldi mekenge adam saýdasy máseleleri boıynsha komıssııa kelgen kezde ol sol jerde kómek suraıdy. Qylmystyq is shamamen bes jyl boıy birneshe ret jabylyp, qaıta ashylǵan. Aqyry 2024 jyly ferma ıesiniń qaıtys bolýyna baılanysty is toqtatylǵan. Madına uzaq reabılıtatsııadan ótip, jańa mamandyq boıynsha bilim alady. Búginde ol Qaraǵandy oblysynda jumys istep júr.

Mıgranttar jelide: Astanadaǵy meıramhanalardaǵy jaǵdaı

Birneshe apta buryn BAQ-ta Ózbekstannan kelgen mıgranttardyń Astanadaǵy meıramhanalar jelisinde qanaýǵa ushyraǵany týraly aqparat tarady. Zardap shekkenderdiń aıtýynsha, olardy jumys berýshiniń ózi shaqyrǵan. Alaıda ýáde etilgen sharttar oryndalmaǵan. Qyzmetkerlerdiń qujattary tartyp alynyp, eńbek aqysy tólenbegen. Osylaısha olardyń elge qaıtý múmkindigi shektelgen.

— Mıgranttar úsh aı boıy eńbekaqy almaǵan. Qujattaryn tartyp alyp, olardy jumystan jibermegen. Bul qazirgi zamanǵy qanaýdyń bir túri, — deıdi Anna Ryl.

Onyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaı buǵan deıin de tirkelgen. 2023 jyly dál osy jelidegi bir meıramhanada jumys istegen mıgranttar quqyqtarynyń buzylǵanyna shaǵymdanǵan.

— Qujattardy alý, jalaqyny tólemeý faktileri bolǵan. Qyzmetkerler tar, jaǵdaıy joq bólmelerde turǵan, — dedi ol.

Bul oqıǵadan keıin meıramhananyń kezekti fılıaly jabylǵanymen, jaǵdaı tolyq túzelmegen. 2026 jyly dál osyndaı jaıt basqa nysanda qaıtalanǵan.

— Tekserý kezinde qyzmetkerlerge jalaqy tólenip, qujattary qaıtaryldy. Alaıda mıgranttar qylmystyq is qozǵaýdan bas tartty, — dedi Anna Ryl.

Mamandardyń aıtýynsha, qoǵamdyq tamaqtandyrý salasynda zańsyz jumys kúshin paıdalaný áli de ózekti másele. Resmı qujatsyz eńbek etetin mıgranttardy tartý eńbek quqyǵynyń buzylýyna ákeledi. Ol sanıtarlyq talaptardyń saqtalmaýyna da sebep bolady. Mundaı jaǵdaı qoǵamdyq qaýipsizdikke áser etýi múmkin.

Kópbalaly ana sot aldynda: Aıagózdegi is

Quldyqqa qatysty qoǵam nazaryn aýdartqan taǵy bir oqıǵa — Aıagóz qalasynda boldy. Bul jol sot aldyna eki jyl boıy adam saýdasymen aınalysqan kópbalaly ana kelgen. Onyń qylmystyq shema qarapaıym bolǵan. Áıel áleýmettik turǵydan osal, ásirese alkogoldik mas kúıde júrgen adamdardy izdegen. Jumysqa ornalasýǵa kómektesetinin aıtyp, senimderine kirgen. Ári qojalyqtarda eńbek etýge jaıly jaǵdaı jasaıtynyn ýáde etken.

— Ol Semeı qalasynda turaqty mekeni joq adamdardy taýyp, olarǵa jumys usynǵan. Quqyq qorǵaý organdarynda tanystary bar ekenin aıtyp, adamdardy sendirgen, — dedi Memlekettik aıyptaýdy qoldaý jáne apellıatsııalyq satyǵa qatysý basqarmasynyń basshysy Dosymhan Murathanov.

Jumys berýshiler áıeldiń shotyna 100 myńnan 400 myń teńgege deıin aqsha aýdaryp otyrǵan. Bul qarajat jumysshylarǵa arnalsa da, olardyń qolyna túspegen. Tergeý keminde osyndaı bes derekti anyqtaǵan. Alaıda sotta aıyptalýshy kinásin tolyq moıyndaǵan. Ol qarjyny ótegenin jáne jábirlenýshilermen tatýlasqanyn aıtqan.

— Men bul týraly jıi aıtamyn — bul «stokgolm sındromy». Adam «az ýaqyt shydaımyn» dep oılaıdy. Sol oıdyń ózi úlken qatelikke ákeledi. Ol ózin jábirlenýshi retinde de kórmeı qalady, — dedi zańger Aıgerim Handýllaeva.

Sot tóraǵasy áıeldi adam saýdasy boıynsha kináli dep tanydy. Oǵan ortasha qaýipsizdik mekemesinde alty jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Al aıyptaý tarapy onyń kinásin moıyndaǵanyna qaramastan, istegen isine shynaıy ókinish bildirmegenin atap ótti.

Mıanmadaǵy skam-ortalyqta bir jyl: Sákenniń tarıhy

Búginde bilimdi, tabysty jastar da adam saýdasy qurbandarynyń qatarynan tabylyp otyr. Birneshe aı buryn YouTube arnalarynda qazaqstandyq Sáken esimdi azamattyń suhbattary jarııalandy. Ol Mıanmadaǵy skam-ortalyqta shamamen bir jyl quldyqta bolǵan.

Skam-ortalyqtar degenimiz — ınternet-alaıaqtyqpen aınalysatyn jasyryn qurylymdar. Onda adamdar óz erkinen tys jumys isteıdi. Olar kún saıyn myńdaǵan habarlama jiberip, qońyraý shalyp, adamdardy aldap aqsha alady. Ortalyqtarda daıyn stsenarııler qoldanylady, IT-qoldaý da jumys isteıdi. Kóbine baqylaýy álsiz elderde ornalasady. Halyqaralyq derekter boıynsha, mundaı jerlerde júzdegen myń adam bolýy múmkin.

IT mamany Saken shetelden jumys izdegen. Ol Bangkoktaǵy aıyna 4 myń dollar jalaqy beriletin jumysqa qyzyqqan.

— Jumys berýshi ózi menimen baılanysqa shyqty. Barlyq shartty kelisip aldyq. Barlyǵy durys sııaqty kórindi, — dedi Saken.

Alǵashqy kúnder qalypty ótken. Ony áýejaıdan qarsy alyp, qonaqúıge ornalastyrǵan. Keıin qujat rásimdeý kerek degen syltaýmen Mıanma shekarasyna aparǵan. Sol jerde telefonyń alyp, qaıyqqa otyrǵyzǵan.

— Jolda kele jatyp kúmán paıda boldy. Al barǵan soń barlyq jerde baqylaý kameralary boldy, — deıdi ol.

Keıin jumys bastalǵan sátte Sakenge jalǵan akkaýnttar berilgen. Ol paraqshalarda basqa adamdardyń sýretteri jarııalanyp, oıdan shyǵarylǵan ómirbaıan jazylǵan. Al Sakenniń mindeti — sol akkaýnttar arqyly beıtanys adamdarmen sóılesý. Senim qalyptastyryp, jalǵan ınvestıtsııaǵa tartý.

Júıede Sakennen bólek ár elden kelgen adamdar jumys istegen. Bir bóligi aldanǵan, biri urlanǵan, biri kezdeısoq túsken.

— Jastar tez jetistikke senedi. Al jumys berýshiler sony paıdalanady. Adamdy sendiretin jalǵan beıneler jasalady, — deıdi psıholog Lola Shakımova.

Bul tyǵyryqtan shyǵý úshin Sakenniń jalǵyz joly — jumys berýshilerge aqsha tóleý bolǵan eken. Onyń otbasy qarajat jınap bastaǵan. Biraq Mıanma áskerıleri operatsııa júrgizip, ortalyqty anyqtap, japqan. Sol kezde Saken de bosatylǵan.

Degenmen mundaı oqıǵalardyń qanshamasy aıtylmaıdy, esh jerde jarııalanbaıdy. Qansha adam tabys ýádesine senip, osyndaı jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin.

Alaıaqtardyń qurbany bolmaý joldary: sarapshylardyń keńesteri

— Mundaı jaǵdaılarda zańgerlerge júginý qajet. Barar eldegi zańdy tulǵalardyń memlekettik tiziminen kompanııany tekserińiz. Eńbek shartynyń túsinikti tilde jazylǵanyna jáne jumys isteıtin eldiń zańnamasyna sáıkes keletinine kóz jetkizińiz. Eger jumys berýshi kelisimshartty elge barmaı turyp berýden bas tartsa — bul dabyl belgisi. Eger sizdi zań qorǵaıtyn bolsa — bul bir bólek jaǵdaı. Al kelisimshartsyz, tirkeýsiz barý jaǵdaıdy áldeqaıda qıyndatady, — dedi kóshi-qon jónindegi zańger Aıgerim Handýllaeva.

Alaıda bolashaq jumys berýshini teksergennen keıin de shetelge jumysqa shyǵatyn adamdar birqatar qarapaıym erejelerdi este ustaýy tıis. Sol sátte bul erejeler artyq sııaqty kórinedi. Biraq qıyn jaǵdaıda ómirdi saqtap qalýy múmkin.

— Shetelge jumysqa baratyn adamdar mindetti túrde barlyq qujattarynyń kóshirmesin senimdi adamǵa qaldyrýy kerek. Týystaryna naqty jumys orny men turatyn mekenjaıyn habarlap otyrý qajet. Túpnusqa qujattardy eshkimge bermeý kerek — jumys berýshige de, «kýratorǵa» da. Baratyn eldegi Qazaqstannyń elshiligi qaı jerde ornalasqanyn aldyn ala bilip alǵan jón — olar árdaıym kómek kórsete alady, — dedi Lola Shakımova.