Wi-Fi tarıhy: Qazaqstannyń tsıfrlyq joly qalaı qalyptasty
ASTANA. KAZINFORM — 20 maýsym — Halyqaralyq Wi-Fi kúni. Ataýly kúnge oraı Kazinform tilshisi symsyz ınternettiń keń qoldanysqa enýi qazaqstandyqtardyń ómir saltyn qalaı ózgertkenin zerttep kórdi.
Qaznettiń qalyptasý kezeńi
Qazaqstandaǵy ınternet tarıhy 1994 jyldan bastaý alady. Dál sol jyly elimizdiń kz ulttyq domeni tirkelip, Qaznettiń negizi qalandy.
Keıin 1990 jyldardyń sońyna qaraı «Qazaqtelekom» eldiń tsıfrlyq ınfraqurylymyn damytýdy qolǵa alyp, 18 qalada 34 baılanys torabyn iske qosty. Bul jobaǵa shamamen 8 mln dollar jumsady.
Degenmen, sol kezdegi ınternet búgingideı kópshilikke qoljetimdi bolǵan joq. Internetke telefon jelisi arqyly qosylý kerek boldy, modemder baıaý jumys istedi, al qyzmet quny óte qymbat edi. Alǵashqy paıdalanýshylardyń aıtýynsha, jelige qosylý úshin aıyna birneshe júz dollar tóleýge týra kelgen. Osylaısha, 2000 jyldardyń basynda ınternet halyqtyń shamamen 10 paıyzyna ǵana qoljetimdi boldy. Sol jyldary kompıýterdiń ózi qat dúnıe sanalsa, ınternet kópshilik úshin beımálim álem bolatyn.
Osyndaı kezeńde kompıýterlik klýbtar men ınternet-kafeler erekshe áleýmettik qubylysqa aınaldy. Qazaqstannyń ár qalasynda olar jastardyń bas qosatyn, jańa tehnologııamen tanysatyn ortalyqtardyń biri boldy.
Kompıýterlik klýbtar keıin smartfon atqarǵan kóptegen fýnktsııany sol kezde oryndady: ol ári kitaphana, ári qarym-qatynas alańy, ári poshta qyzmetiniń balamasy boldy. Jastar munda referattaryn daıyndaýǵa, ICQ arqyly dostarymen sóılesýge, mýzyka júkteýge múmkindik aldy.
2000 jyldardyń ortasyna qaraı iri qalalarda kompıýterlik klýbtardyń ornyn úıdegi ADSL ınternet basa bastady. Al 2010 jylǵa qaraı olardyń basym bóligi tek oıyn-saýyq oryndaryna aınalyp, úıdegi jáne mobıldi ınternettiń keń taralýyna baılanysty birtindep óz mańyzyn joǵaltty.
Wi-Fi dáýiriniń bastalýy
Qazaqstandaǵy alǵashqy Wi-Fi núkteleri 2000-jyldardyń basynda paıda boldy. Olar áýeli bıznes-ortalyqtarda, Almaty men Astanadaǵy iri qonaqúılerde, áýejaılarda ornatyldy. Ol kezde Wi-Fi kópshilikke arnalǵan qyzmetten góri, isker adamdardyń jumys quraly retinde qabyldandy.
Úıdegi Wi-Fi 2008–2012 jyldary jappaı qoldanysqa ene bastady. Buǵan ınternet-provaıderlerdiń qosylý qyzmetimen birge roýterlerdi usyna bastaýy áser etti. Sol kezeńde roýter naryǵy qarqyndy ósip, ár otbasynyń úıinde symsyz jeli paıda boldy.
Qazaqstandyqtar úshin bul ınternetti paıdalanýdyń jańa kezeńi edi. Endi adamdar jelige qosylý úshin kompıýterdiń aldynda otyrýǵa májbúr bolǵan joq, dıvanda otyryp-aq ınternetke kirip, kez kelgen bólmeden baılanysqa shyǵýǵa múmkindik týdy. Sóıtip, jańa tehnologııamen birge jańa ádetter de qalyptasa bastady.
Qazaqstandaǵy ınternet tarıhyn «Qazaqtelekomdy» atamaı aıtý múmkin emes. Uzaq jyldar boıy bul kompanııa naryqtaǵy negizgi oıynshy, tipti monopolıst boldy. Alaıda jaǵdaı mobıldi operatorlardyń belsendi damýy arqyly ózgere bastady. Mobıldi baılanys salasynda báseke burynǵydan da kúsheıdi. Nátıjesinde ınternet baǵasy arzandap, jeli qamtıtyn aýmaq ulǵaıdy. Osy kezeńde memleket te tsıfrlandyrý baǵytyndaǵy baǵdarlamalardy qolǵa aldy. Aldymen «Aqparattyq Qazaqstan — 2020», keıin «Tsıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamalary iske qosyldy. Negizgi maqsat — aýmaǵy jóninen álemde toǵyzynshy orynda turǵan Qazaqstandy zamanaýı tsıfrlyq múmkindikterdi tıimdi paıdalanatyn elderdiń qataryna qosý edi.
2022 jyly Qazaqstanda ınternet qoldanýshylar sany aıtarlyqtaı artty: el turǵyndarynyń 89,2 paıyzy, ıaǵnı 17,3 mln adam jelige qosyldy. 2024 jylǵa qaraı bul kórsetkish 90–91 paıyzǵa jetti. Osylaısha, Qazaqstan qysqa ýaqyt ishinde úlken tsıfrlyq ózgeristi bastan ótkerip, «tsıfrlyq serpilis» jasady.
Kúndelikti ómir qalaı ózgerdi
Internet pen smartfonnyń keń taralýy adamdardyń ómir súrý saltyn aıtarlyqtaı ózgertti. Búginde qazaqstandyqtar jyldam qyzmet alýǵa, kez kelgen aqparatty bir sátte tabýǵa jáne kóptegen máseleni onlaın sheshýge daǵdylandy.
Qazaqstan qazir tsıfrlyq memlekettik qyzmetterdi damytý baǵytynda aldyńǵy qatarly elderdiń birine aınaldy. BUU reıtınginde elimiz elektrondy úkimetti damytý deńgeıi boıynsha 193 memlekettiń arasynda 24-orynda tur. Al onlaın qyzmet kórsetý ındeksinde 10-oryndy ıelenip, birqatar Eýropa elderinen joǵary kórsetkishke ıe boldy. Qazir azamattar eGov Mobile qosymshasy arqyly túrli anyqtama alyp, kásip ashyp, júrgizýshi kýáligin aýystyryp, áleýmettik tólemderge ótinish berip, salyq deklaratsııasyn tapsyra alady.
Bank salasy da bul ózgeristen tys qalmady. Sońǵy jyldary qazaqstandyq bankter mobıldi qosymshalaryn damytyp, olardy kúndelikti qajettiniń bárin qamtıtyn tsıfrlyq alańǵa aınaldyrdy. Buryn bankke baryp jasaıtyn kóptegen qyzmet búginde smartfon arqyly birneshe sekýndta oryndalady: aqsha aýdarý, tólem jasaý, nesıe rásimdeý, taýar satyp alý nemese memlekettik qyzmetterdi paıdalaný áldeqaıda jeńildedi.
Bul ózgerister azamattardyń kúndelikti ádetine de áser etti. Qolma-qol aqshasyz tólem jasaý búginde tek iri saýda oryndarynda ǵana emes, shaǵyn dúkenderde, dámhanalarda, tipti bazarlarda da qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.
Resmı statıstıkaǵa sáıkes, Qazaqstandaǵy elektrondy saýda naryǵynyń kólemi 2024 jyly 3 trln teńgeden asty. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda shamamen bes ese kóp. Osy kezeńde onlaın jasalǵan operatsııalar sany 25 mln-nan 162 mln-ǵa deıin ósti.
Tamaqqa tapsyrys berý, taksı shaqyrý sııaqty búginde úırenshikti qyzmetterdiń artynda da symsyz ınternettiń múmkindigi tur. Kúndelikti ómirde qalypty qubylysqa aınalǵan bul qyzmetterdiń barlyǵy turaqty ınternet pen Wi-Fi jelisiniń damýynyń arqasynda múmkin boldy.
Shekaralar joıylǵan dáýir
Búginde kóptegen qazaqstandyq shetelde eńbek etedi: Reseıde, Ońtústik Koreıada, Parsy shyǵanaǵy elderinde. Buryn jaqyndarymen habarlasý úshin roýmıng arqyly qońyraý shalý qymbat ári qysqa áńgimemen shekteletin. Al qazir WhatsApp pen Telegram arqyly saǵattap sóılesip, balalarynyń júzin kórip, týǵan kúnderine ekran arqyly bolsa da birge qatysýǵa múmkindik bar. Áýejaılarda, saýda ortalyqtarynda jáne qoǵamdyq oryndardaǵy Wi-Fi bul baılanysty odan ári jeńildetti.
Dástúrli teledıdar da birtindep kórermenin joǵaltyp keledi. Búginde YouTube Qazaqstandaǵy 12 mln qoldanýshyny qamtıdy. Al TikTok algorıtmderi kontent tutynýdyń jańa mádenıetin qalyptastyrdy. Búginde zamanaýı teledıdar men Wi-Fi adamnyń qalaǵan dúnıesin kez kelgen ýaqytta kórýine múmkindik beredi.
Qazaqstandaǵy YouTube qaýymdastyǵy da sońǵy jyldary aıtarlyqtaı ósti. Búginde blogerler mıllıondaǵan kórermenge ıe bolyp, qoǵamdaǵy trendterge yqpal etetin kúshke aınaldy. Mundaı múmkindikti keń jolaqty ınternet pen úıdegi Wi-Fi jelisi qamtamasyz etip otyr.
Qashyqtan jumys pen tsıfrly mamandyqtar
2020 jylǵy pandemııa jumys tártibin ózgertti. Myńdaǵan keńse qyzmetkeri úıden jumys isteýge kóshti. Ýaqyt óte kele qashyqtan jumys isteý kópshilik úshin qalypty jaǵdaıǵa aınaldy.
Internettiń damýy jańa kásipterdiń paıda bolýyna jol ashty. Búginde frılanserler, SMM mamandary, baǵdarlamashylar, onlaın muǵalimder men kontent jasaýshylar kóbeıdi. Olardyń keńsesi — noýtbýk pen turaqty ınternet. Al jumys berýshileri álemniń kez kelgen jerinde bolýy múmkin.
Qazaqstan IT qyzmetteriniń eksportyn 1,2 mlrd dollarǵa jetkizýdi josparlap otyr. Qazir elde 10 tehnopark pen 15 arnaıy ekonomıkalyq aımaq jumys isteıdi. 2023 jyly venchýrlyq ınvestıtsııalar kólemi 80 mln dollardan asty, ıaǵnı tsıfrlyq ekonomıka endi jaı uran emes, el ekonomıkasynyń naqty bir bóligine aınaldy.
Pandemııa kezinde qazaqstandyq muǵalimderge de jańa formatqa beıimdelýge týra keldi. Qysqa ýaqyt ishinde oqý protsesi onlaın júıege kóshti. Beınesabaqtar, qashyqtan oqytý platformalary men tsıfrlyq tapsyrmalar mektepterdiń kúndelikti jumysynyń bir bóligine aınaly úlgerdi.
Ýaqyt óte kele onlaın oqý bilim berýdiń qosymsha bir quralyna aınaldy. Oqýshylar halyqaralyq bilim berý baǵdarlamalaryna, onlaın kýrstarǵa, álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń oqý materıaldaryna qol jetkize aldy. Sondaı-aq beınebaılanys servısteri arqyly basqa qalalardaǵy muǵalimderden bilim alý múmkindigi paıda boldy.
Aımaqtar men iri qalalar arasyndaǵy bilim sapasy boıynsha aıyrmashylyq áli de saqtalǵanymen, tsıfrlyq tehnologııalar bul alshaqtyqty birshama qysqartyp, bilimge qoljetimdilikti keńeıtti.
2026 jylǵy maýsymda qabyldanǵan Digital Qazaqstan strategııasy Qazaqstannyń tsıfrlyq damýy boıynsha jańa maqsattardy aıqyndady. Qujatta álemdik naryqta básekege qabiletti úsh tehnologııalyq kompanııa qurý, qýaty 1 GVt bolatyn derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń ulttyq habyn qalyptastyrý jáne jasandy ıntellektini negizgi salalardyń barlyǵyna engizý mindetteri belgilengen.
Kıberalaıaqtyq: tsıfrlyq dáýirdiń sheshilmegen máselesi
Kez kelgen jańa múmkindikpen birge jańa qaýipter de paıda bolady. Internettiń damýy ómirdi jeńildetkenimen, alaıaqtardyń áreketine de jol ashty. Jyl saıyn ınternet-alaıaqtyqqa qatysty 20 myńnan astam jaǵdaı tirkeledi. Onyń shamamen 80 paıyzy ashylmaı qalady.
2024 jyly Memlekettik tehnıkalyq qyzmet aqparattyq qaýipsizdikke qatysty 35 myń jaǵdaıdy tirkedi. Onyń 22 myńǵa jýyǵy zııandy baǵdarlamalardyń áserinen bolǵan.
Kıberalaıaqtarǵa aldanyp qalǵan qazaqstandyqtarǵa shamamen 1 mlrd teńge qaıtaryldy. Alaıda bul kórsetkish alaıaqtardyń qolyna túsken qarajat kólemi budan da kóp ekenin kórsetedi. Buǵan qosa, qarjy pıramıdalary da jańa alańdarǵa kóship, qazir Telegram-arnalar arqyly tarala bastady.
Zertteýlerge qaraǵanda, qazaqstandyq ata-analardyń 21 paıyzy balasyna tórt jasqa tolmaı turyp gadjet alyp beredi. Balalar psıhologtary bul máselege alańdaıdy. Olardyń aıtýynsha, eresekter ınternetten ózderin shekteı alýy múmkin, al balalarda mundaı daǵdy áli qalyptaspaǵan.
TikTok pen YouTube Shorts sııaqty qysqa vıdeolar adamdardyń aqparatty qabyldaý tásilin de ózgertti. Qazir kópshilik jyldam ári qysqa mazmunǵa úırenip, uzaq mátinderdi oqýǵa nemese birsaryndy túsindirýlerdi tyńdaýǵa shydamy jete qoımaıdy. Bul úrdistiń tutas bir býynnyń oılaý qabiletine qalaı áser etetini — áli de ashyq suraq.
2024 jyly jeke derekterdi qorǵaýǵa qatysty qylmystyq ister sany 20 paıyzǵa, al ákimshilik quqyq buzýshylyqtar 76 paıyzǵa ósti. Tsıfrlyq orta endi tek múmkindik beretin keńistik emes, adamdardyń senimi úshin kúres júrip jatqan jańa alańǵa aınaldy.
Tsıfrlyq sharshaý: jańa zamannyń máselesi
Búginde jumysy tolyqtaı onlaınǵa aýysqan dárigerler, muǵalimder, menedjerler sııaqty mamandar ekran aldynda uzaq otyrýdan sharshaǵanyn jıi aıtady. Kún saıynǵy Zoom kezdesýleri, jumys chattaryndaǵy tolassyz habarlamalar, jumystan ajyraı almaý adamdardy qajyta bastady.
Wi-Fi jumys pen úı arasyndaǵy shekarany joıdy. Kóp adam úshin bul erkindik emes, kerisinshe, únemi baılanysta bolýǵa májbúrleıtin jańa ádetke aınaldy.
Tsıfrlyq damý mınıstrliginiń 2025 jylǵy qazan aıyndaǵy málimetine sáıkes, Qazaqstandaǵy 6 179 eldi mekenniń 119 qalasy men 4 906 aýyly ınternet jáne baılanyspen qamtylǵan. Alaıda áli de 1 200-den astam eldi mekende turaqty ınternet qoljetimsiz.
Tsıfrlyq múmkindik tek ınternettiń bolýymen ólshenbeıdi. Onyń jyldamdyǵy men sapasy da mańyzdy. Máselen, Almatydaǵy jyldamdyǵy joǵary ınternet qoldanatyn turǵyn men baılanysy jıi úzilip qalatyn 3G jelisine qosylǵan aýyl turǵynynyń múmkindigi birdeı emes.
Bul aıyrmashylyq ásirese mektepterde anyq baıqaldy. Pandemııada qashyqtan oqý kezinde ınternet sapasy oqýshylardyń bilim alýyna tikeleı áser etetini kórindi.
2024 jyly 1 657 aýyl mektebine Starlink spýtnıktik ınterneti qosyldy. Bul — aýyldarǵa turaqty talshyqty ınternet jetkenge deıingi ýaqytsha sheshim. Al «Qoljetimdi ınternet» baǵdarlamasy arqyly 2027 jylǵa deıin 3 myńnan astam aýyldy joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtý kózdelip otyr. Eń shalǵaı ornalasqan 504 eldi meken spýtnıktik baılanys arqyly ınternetke qosylady.
Eske salaıyq, Qazaqstan búginde ınternetti damytý arqyly tek tranzıttik el emes, Eýrazııanyń tsıfrlyq ortalyqtarynyń birine aınalýdy maqsat etip otyr.
