V Quryltaı: Qazaqstan jańa saıası reformalar jolynda
ASTANA. KAZINFORM — Qazirgi tańda elimizde saıası reformalar men jańa bastamalar júzege asyrylyp jatyr. 20 qańtar kúni ótken Ulttyq quryltaıda depýtattardy saılaý júıesin jańartý, bir palataly parlamentke kóshý jáne mınıstrlikter qurylymyn ońtaılandyrý sııaqty mańyzdy máseleler talqylandy. Eldegi saıası júıeniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan bastamalar «V Quryltaı: Saıası transformatsııa» derekti fılminde keńinen tarqatyldy.
V Quryltaıda Prezıdent jańa Parlamenttiń ataýyna qatysty óz ustanymyn bildirgen edi.
— Eń aldymen, bolashaq Parlamenttiń ataýy boıynsha pikirimdi aıtsam. Qysqasha aıtqanda, Quryltaı degen ataýdy berý kerek dep senemin. Quryltaıdyń tarıhı aıasy da, maǵynasy da halqymyzǵa túsinikti, jaqyn. Quryltaı otyrystaryn jańǵyrtý bastamasyn men ózim 2022 jyly kóterdim. Bul baıandamanyń basynda Quryltaı jumysynyń tıimdiligi men paıdasyna den qoıdym. Jalpy, elimizdiń saıası júıesinde Quryltaı ataýyn asa mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvoly retinde saqtap qalýymyz kerek dep oılaımyn, — dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jańa Parlament 145 depýtattan turady, tóraǵanyń úsh orynbasary bolady jáne segiz negizgi komıtet jumys isteıdi.
QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Únzıla Shapaq bir palataly júıeniń artyqshylyqtaryna toqtaldy.
— Bir palataly parlament arqyly zań shyǵarý mehanızmi qoǵamdaǵy qatynastardy retteıtin zańdardyń qabyldanýyn ońtaılandyrady. Endi barlyq zań bir alańda talqylanyp, sol jerde sheshim qabyldanady. Bul júıe zańdardyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi jáne zań shyǵarýshy organnyń bir ǵana qurylymǵa biriktirilýine múmkindik beredi. Zań shyǵarýdyń ońtaılandyrylýy arqyly memleketke máselelerdi sheshý jolyn qysqartýǵa bolady, — dedi depýtat.
Al QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI dırektorynyń orynbasary Alýa Joldybalına halyqaralyq tájirıbege nazar aýdardy.
— Sońǵy jyldary Danııa, Fınlıandııa, Estonııa jáne Shvetsııa sııaqty memleketterdiń tájirıbesine qarasaq, olardyń barlyǵy eki palataly parlamentten bir palataly parlamentke kóshken. On jyldaǵy tájirıbeler kórsetkendeı, bul zań qabyldaý protsesin aıtarlyqtaı jedeldetedi. Zańdar tez qabyldanady, protsedýralar ıkemdi ári yqsham bolady. Burynǵydaı zańdardy kelisý protsesi uzaqqa sozylmaıdy, komıtetterdiń jumysy da tıimdirek uıymdastyrylady. Sonyń arqasynda sońǵy 10-15 jyldaǵy reformalardy eskere otyryp, zań shyǵarýshy organdy yqshamdap, onyń jumysyn jedeldetý úshin bir palataly parlamentke kóshý tıimdi sheshim bolyp otyr, — dedi ol.
Fılmde Parlamenttiń kadrlyq ókilettikteriniń keńeıýi de kórsetiledi. Endi Konstıtýtsııalyq sot, Ortalyq saılaý komıssııasy jáne Joǵary aýdıtorlyq palata músheleri depýtattardyń kelisimimen taǵaıyndalady. Sondaı-aq Joǵarǵy sot sýdıalaryn saılaý quqyǵy Parlamentke beriledi.
Prezıdent Quryltaıda depýtattardy saılaý júıesine qatysty ustanymyn da bildirdi.
Onyń aıtýynsha, depýtattar budan bylaı proportsıonaldy júıe qaǵıdatymen saılanady. Memleket basshysy mundaı tásil saıası partııalardyń ınstıtýtsıonaldyq rólin kúsheıtetinin atap ótti. Sonymen birge aımaqtarda majorıtarlyq júıeni saqtaý qajet dep sanaıtynyn jetkizdi. Ári óńirlerde jergilikti turǵyndardyń daýysy men pikiri anyq estilýi tıis ekenin basa aıtty.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev Parlamentke ótý mejesin bes paıyz deńgeıinde qaldyrýdy usyndy.
Onyń pikirinshe, jańa Parlament eshqandaı kvotaǵa nemese syrtqy qamqorlyqqa muqtaj bolmaýy kerek. Memleket basshysy Prezıdent kvotasyn saqtaý týraly usynystar bolǵanyn atap ótip, alaıda jańa Parlamenttiń derbes ári táýelsiz jumys isteýi mańyzdy.
Aıta keteıik, jańa Parlamentte Prezıdent pen Assambleıa kvotasy bolmaıdy, al áıelder men erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kvota saqtalady.
Ulttyq quryltaı múshesi, saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamedov bul reformanyń mańyzyn atap ótti.
— Men bul reformany Qazaqstannyń damýy úshin óte mańyzdy dep esepteımin. Ol saıası partııalardyń deńgeıin kóterýge, azamattardyń saıası belsendiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osy ózgerister arqyly biz kórshi memleketterge qaraǵanda erekshe, ózimizge tán modelge kóshe alamyz. Bul model Qazaqstan ekonomıkasy, áleýmettik sala, qarjy júıesi jáne basqa da negizgi salalardyń damýyna eleýli úles qosady, — dedi ol.
Atap óterlik taǵy bir mańyzdy erekshelik, endi depýtattar bes jyldyq merzimge saılanyp, zań qabyldaýdyń úsh satyly júıesine kóshedi.
Sonymen qatar Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qyzmeti toqtatylyp, onyń ornyna Qazaqstannyń Halyq Keńesin qurý usynyldy. Halyq Keńesi 126 músheden turady. Onyń quramyna etnomádenı ortalyqtardan, qoǵamdyq uıymdardan jáne máslıhattar men qoǵamdyq keńesterden teń sandy ókilder kiredi.
QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Edil Jańbyrshın elimizde qordalanýy tıis taǵy da birneshe máselelerge toqtaldy.
— Halyqtyń ál-aýqatyn tez arttyrý úshin memleket basqarý júıesin jańartý qajet. Bul tek Parlamenttiń ǵana emes, úkimettiń de reformasyn qarastyrady. Keıbir mınıstrlikterdi qaıta uıymdastyrý nemese qajetsiz dep esepteletinderdi qysqartý kerek. Mysaly, geologııa salasyn bólek mınıstrlik nemese agenttik retinde qarastyrý oryndy, sebebi Qazaqstanda tabıǵı resýrstar mol. Qazirgi ýaqytta buryn Qanysh Sátbaev ashqan qorlardan kún kórip otyrmyz, biraq jańa qorlar ashylmaı jatyr. Sondyqtan osy salaǵa erekshe kóńil bólinýi qajet, — deıdi ol.
Quryltaıda kóterilgen usynystar men talqylaýlar elimizdiń saıası júıesin túbegeıli jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Depýtattardy saılaý júıesinen bastap, bir palataly parlamentke kóshý, kadrlyq ókilettikterdi keńeıtý jáne mınıstrlikterdiń qurylymyn ońtaılandyrý sııaqty ózgerister naqty reformalyq qadam bolyp otyr. Bul bastamalar saıası ınstıtýttardyń tıimdiligin arttyrýǵa, zań shyǵarý protsesin jedeldetýge jáne azamattardyń belsendiligin kúsheıtýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, Ulttyq quryltaı eldegi reformalardyń ıdeologııalyq jáne uıymdastyrýshylyq negizin qalyptastyryp, bolashaqtaǵy saıası transformatsııanyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap otyr.
Al tarıhı jıyn týraly QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Erlan Saırov bylaı deıdi:
— 2019 jyldan bastap Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev demokratııalyq reformalardy iske asyra bastady. Sol kezeńnen bastap Ulttyq quryltaı elimizdegi saıası reformalardyń negizgi irgetasy ári ıdeıalyq bastaýshysy boldy. Osy quryltaı bolashaqtaǵy barlyq saıası reformanyń ıdeologııalyq, uıymdastyrýshylyq negizin qalyptastyrdy dep senimdi aıtýǵa bolady.
Qazaqstandaǵy reformalardyń mán-mańyzy men eldiń saıası júıesindegi jańashyldyqtar týraly tolyǵyraq «V Quryltaı: Saıası transformatsııa» derekti fılminen kóre alasyzdar.
Aıta keteıik, AQSh-taǵy The Atlantic Council’s Eurasia Center-diń shtattan tys ǵylymı qyzmetkeri, Eýrazııa jónindegi sarapshy Mark Temnıtskıı Qazaqstannyń saıası júıesindegi jańashyldyqtar týraly pikir bildirdi.