Vıza, ushaq, tranzıt: AQSh-qa qashan tikeleı ushamyz

FAA tekserisi aıaqtaldy

AQSh-qa tikeleı áýe reısin ashý kelisimmen sheshile qoıatyn is emes. Reısti iske qosý úshin aldymen AQSh tarapynan tehnıkalyq aýdıt aıaqtalyp, barlyq qajetti ruqsat pen Nıý-Iork áýejaıyndaǵy ushý-qoný slottary alynýy tıis. Al ushqyshtar jańa Boeing 787 Dreamliner áýe kemelerinde ushýǵa arnaıy daıyndyqtan ótedi. Ushaq túri, áýejaı sapasy, suranys, qyl aıaǵy qaı eldiń áýe keńistigimen ushatynymyz da mańyzdy bolmaq.

Este bolsa, birneshe apta buryn AQSh Federaldyq avıatsııa ákimshiliginiń (FAA) halyqaralyq ushý qaýipsizdigin baǵalaý (IASA) mekemesi Qazaqstanǵa keldi. Sol kezde alǵashqy qadam – sarapshylar tekserisi aıaqtalǵan bolatyn.

Avıasarapshy Abyl Kekilbaevtyń aıtýynsha, uıym avıakompanııany emes, memlekettiń azamattyq avıatsııany qadaǵalaý júıesin baǵalaıdy. Sondyqtan AQSh tekserisi bir ǵana avıakompanııanyń synaǵy emes, tutas eldiń máselesine aınalýy múmkin.

– FAA 8 ólshem (critical elements) boıynsha tekserdi. Zańnama, avıatsııalyq biliktiń ınstıtýtsıonaldyq qurylymy, ınspektorlardyń biliktiligi, sertıfıkattaý talaptary, turaqty qadaǵalaý júıesi tolyǵymen qaralady. Halyqaralyq azamattyq avıatsııa uıymynyń talaptary da osyǵan saı. Sonda ǵana AQSh-qa reıs ashýǵa múmkindik beretin Category 1 mártebesin alamyz, – deıdi spıker.

Sarapshynyń sózinshe, protsess áli aıaqtalǵan joq. Endi FAA avıatsııalyq ınfraqurylymǵa qatysty usynysyn (corrective actions) aıtýy kerek, ıaǵnı túzetý kerek tusty kórsetedi. Soǵan qaraı qabyldanǵan sheshim FAA-di qanaǵattandyrsa, Category 1 berilýi múmkin.

– Category 1 mártebesin alý avtomatty túrde AQSh-qa tikeleı reısti ashylady degendi bildirmeıdi. Bizge AQSh-tyń Kólik mınıstrliginiń (DOT) ekonomıkalyq ruqsaty qajet. Eldiń avıatsııalyq júıesi – áýejaılar, avıakompanııalar daıyn bolýy kerek, – dep túsindirdi Abyl Kekilbaev. 

Bes másele

Sarapshylardyń aıtýynsha, tikeleı reıstiń keleshegin sheshetin birneshe faktor bar.

Alǵashqysy – ushaq máselesi. AQSh-qa jolaýshy tasymaldaý úshin Boeing 787 sekildi uzaq qashyqtyqqa arnalǵan, keń fıýzelıajdy ushaq qajet. Ony Air Astana onshaqty jyldan beri satyp alýdy josparlap keledi. Sebebi mundaı ushaq buryn-sońdy Qazaqstanda bolǵan emes. Bizde jaqyn qashyqtyqqa arnalǵan nusqalary ǵana qalǵan.

Rasynda, buǵan deıin kólik vıtse-mınıstri Talǵat Lastaev AQSh-qa tikeleı reıs ashý isi ushaq máselesine qatysty keshigip jatqanyn aıtqan bolatyn. Resmı aqparat boıynsha, Air Astana kompanııasy alys qashyqtyqqa ushatyn alǵashqy Boeing Dreamliner ushaǵyn áli kútip otyr. Kompanııa ony uzaq baǵyttarda paıdalanýdy josparlaǵan. Ushaq qyrkúıekte jetkizilýge tıis edi, degenmen óndiristegi kidiriske baılanysty merzim jeltoqsanǵa aýystyrylypty.

– Kompanııa alǵashqy Boeing 787 Dreamliner ushaǵyn bıyl qyrkúıekte jetkizý josparlanǵanyn habarlaǵan. Alaıda ushaqty óndirý merziminiń keshigýine baılanysty alǵashqy jetkizilim jeltoqsanǵa shegerildi. Bul – tikeleı óndirýshi tarapynan týyndaǵan kidiris. Soǵan sáıkes, keıingi kezeńderdiń de merzimi jyljıdy. Degenmen, joba josparly túrde ilgerilep keledi. Mundaı reıs mindetti túrde iske qosylady, – dedi Talǵat Lastaev.

Avıatsııa sarapshysy Erlan Ospanov ushaqtyń quny men sany ekonomıkaǵa áser etedi degen oıda.

– Tikeleı ushyp jete alatyn áýe kemeleri qajet. Bul - óte mańyzdy, ashyq talqylaýymyz kerek. Áýe kemesiniń tıpi ekonomıkaǵa áser etedi, óıtkeni buǵan CASK (usynylǵan oryn-kılometrdiń ózindik quny) sekildi uǵym óte táýeldi. Bolashaq júktemeni, reıstiń qunyn aqtaý ushaqqa baılanysty, – deıdi sarapshy.

Qazir Qazaqstannyń azamattyq avıatsııa parkindegi áýe kemeleriniń sany 111-ge jetti. 2026 jyldyń sońyna deıin taǵy alty ushaqpen tolyǵady. Onyń tórteýi Air Astana kompanııasyna, ekeýi Vietjet Qazaqstan áýe kompanııasyna arnalǵan. Jalpy 2030 jylǵa qaraı kommertsııalyq áýe kemeleriniń sanyn 160-qa deıin jetkizý josparlanǵan. Park Airbus A320/A321neo, Boeing 737 MAX jáne alys qashyqtyqqa ushatyn Boeing 787 Dreamliner ushaqtarymen tolyqtyrylady.

Este bolsa, Memleket basshysynyń AQSh-qa sapary kezinde sol tıptegi áýe kemelerin satyp alý týraly ekijaqty kelisimshartqa qol qoıyldy. Al Boeing, Airbus sekildi kompanııalardan ushaq satyp alýǵa kelisken el kóp, al olar kezekke qaraı úlestiredi. Bizdiń tapsyrys qolǵa qashan tıetini belgisiz. Onyń ústine jańa ushaqty tolyq meńgerý mindeti tur: ınjenerlik qurylymyn, ushqyshtar baǵyttyn jetildirý úshin áli kóp jumys istelýi kerek.

– Ekinshi másele – marshrýttyń ózi. Geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty, ókinishke qaraı, Air Astana avıakompanııasy Reseıdiń áýe keńistigin paıdalanbaıdy. Bul da úlken kedergi bolýy múmkin. Sondyqtan kompanııa basshylyǵy Eýropadaǵy aralyq núkte jáne besinshi erkindik quqyǵyn paıdalaný nusqasyn qarastyryp otyrǵan syńaıly. Bul da bekerden-beker emes. Tikeleı reıs pen non-stop reıs - eki bólek dúnıe. Bir reıs nómirimen aralyq qoný arqyly ushýǵa bolady, biraq aralyq qoný ýaqyty áýejaı shyǵyndaryn, jalpy marshrýt ekonomıkasyn qatty ózgertedi. Sondyqtan bul másele áli de naqty aıtylmaı, ashylmaı jatyr, – deıdi Abyl Kekilbaev.

Úshinshi másele áýe otynyna qatysty. Uzaq magıstraldy reıste sapardyń ózindik qunynyń úshten biri janarmaıǵa tıesili. Otandyq áýe kompanııalary úshin janar-jaǵarmaıdyń baǵasy ǵana emes, kólemi men qaı jerde quıylatyny da mańyzdy. Onyń ústine Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa baılanysty janarmaı baǵasy ózgerip, kóp avıakompanııa áýe otynyna ketetin shyǵyndy qaıta qarap jatyr. Otandyq munaı óńdeý zaýyttary qosymsha júktemege daıyn ba, bolashaq reıs janar-jaǵarmaı ımportyn ulǵaıta ma, ol jaǵy basy ashyq kúıinde qalyp otyr.

Jyl basynan beri «QMG-Aero» sheteldik áýe kompanııalaryna 50 myń tonnadan astam avıaotyn jetkizipti. Otandyq suıyq otyndy Turkish Airlines, Cargolux, China Southern Airlines, HongKong Air Cargo, Saudi Arabian Airlines, Flydubai, Pegasus sekildi áýe tasymaldaýshy paıdalanady.

Áýejaı talapqa saı ma?

Reıs jıiligine de nazar aýdarý kerek. Eger tikeleı reıs bar bolǵany aptasyna bir ret júrgizilse, bıznes ortadan da, jolaýshylar tarapynan da suranys tómendeıdi. Al kúndelikti reıs bolýy úshin óte úlken naryq qajet. Ortalyq Azııadaǵy jolaýshylardyń áleýeti áli tolyq zerttelmegen, sondyqtan alǵashqy kezeńde kommertsııalyq turǵydan durys jıilikti tańdaý, avıakompanııanyń ushaqtaryn durys paıdalanýdan basqa jol joq sekildi.

Abyl Kekilbaev AQSh áýejaılaryndaǵy slottardy bólý (slot allocation) máselesin kóterdi. Aıtýynsha, ásirese Nıý-Iork Djon F. Kennedı atyndaǵy halyqaralyq áýejaında slot allocation mıllıondaǵan dollar turýy múmkin. Sol sebepti áýejaı tańdaı bilý kerek.

– Áýejaılar bólinedi. Birinshi túri – kez kelgen ýaqytta baryp, kez kelgen ýaqytta ushyp-qonýǵa bolatyn áýejaılar. Ekinshisi – aldyn ala ruqsat alyp ushatyn áýejaılar: ushaq jetken kezde oryn bosamaýy múmkin nemese ınfraqurylymynyń shekteýi bolýy yqımal. Úshinshi klass áýejaıy – kelip-qonatyn belgili bir ýaqyt qalyptasqan áýejaılar. Qaı-qaısysy bolsa da avıakompanııadan slottardy satyp alýǵa májbúr, ýaqytty eskerýge múddeli. Muny eskerýimiz kerek. Mysaly, bizge keı áýejaıdyń ýaqyty tıimdi bolǵanymen, qaıtar joldaǵy ýaqyty tıimsiz bolyp qalýy múmkin. Taǵy aıta keterligi, aptasyna úsh ret ushqymyz kelse, ol ýaqytqa slot áýejaıda bolsamaýy múmkin, – dep tolyqtyrdy spıker.

AQSh-qa tikeleı reıs ashý kezinde suranysty eskerý qajet. Jalǵyz Qazaqstan azamattaryna basymdyq berý bastamanyń aıaqsyz qalýyna ákelýi ǵajap emes. Olaı deıtinimiz, qazaqstandyqtardyń AQSh-qa ushýy úshin vıza rejımi kedergi bolýy múmkin. AQSh-qa kirý úshin vıza bolýy shart, al vıza alý úshin tyńǵylyqty tekserýden ótý kerek. Vıza berý kezinde jolaýshynyń qarjylyq, quqyqtyq jaǵdaıy eskeriletinin de umytpaǵan abzal. Sondyqtan sarapshylar reıstiń maqsatyn tek Qazaqstan-AQSh naryǵyna táýeldi etýge qarsy. Ekonomıkalyq qaıtarymyn oılasaq, tranzıttik jolaýshylardy qosý kezek kúttirmeıdi.

Osy oraıda Qazaqstandaǵy áýejaı sapasy men ınfraqurylymyn baǵamdaı keteıik. Mysaly, keıingi úsh jylda Almaty, Qyzylorda jáne Shymkent áýejaılarynda jańa termınaldar paıdalanýǵa berildi. Sonyń nátıjesinde olardyń jalpy ótkizý qabileti jylyna 3,5 mln jolaýshydan 23 mln jolaýshyǵa deıin, ıaǵnı 6,5 ese ósti. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda Zaısan, Katonqaraǵaı, Kendirli áýejaılary iske qosylatynyn aıtty. Kelesi jyly osy saladaǵy álemdik iri kompanııalardyń birin tarta otyryp, Astanada jańa áýejaıdyń qurylysy bastalmaq.

Balqashta termınal, rýldeý joly jáne perrondy rekonstrýktsııalaý jumystary aıaqtaldy. Pavlodarda ushý-qoný jolaǵynyń eni 45 metrden 60 metrge deıin ulǵaıtyldy. Tamyz aıynda Arqalyq áýejaıyn qalpyna keltirý jumysy aıaqtalsa, Shymkentte ekinshi ushý-qoný jolaǵynyń qurylysy, Úrjarda jolaýshylar termınaly rekonstrýktsııalanyp jatyr. Bul - qajet bolǵan jaǵdaıda óńirler alys qashyqtyqqa ushatyn áýe kemelerin qabyldaýǵa daıyn degen sóz.

Jolaýshy men júk: qaı nusqa tıimdi?

Áýe tasymalynyń dástúrli eki baǵyty bar: jolaýshylar jáne júk tasymaly. Nıý-Iorkke qatynaıtyn ushaq qaı salany qamtıtyny ázirge beımálim. Sarapshylardyń paıymynsha, tek jolaýshylar aǵynyna senip sheshim qabyldaýǵa bolmaıdy.

– Ushaqtyń tómengi palýbasyn, ıaǵnı jolaýshylardyń júk tasymaldaıtyn ornyn paıdalanyp júk tasýǵa bolady. Ol óz aldyna qalyptasqan belly cargo dep atalatyn baǵyt, qosymsha tabys bere alatyn bólek bıznes-model. Árıne, júk tasymaldaıtyn ushaqtarmen salystyrǵanda syıymdylyǵy tómen. Mysaly, arnaıy áýe kemeleri 40, 80, 90 tonna júk tasymaldasa, jolaýshylar ushaǵy 5-10 tonnadan asyra almaıdy. Biraq qosymsha tabys ákeletini anyq. Bastysy, belly cargo arqyly tasymaldaıtyn júk bar ma, ondaı kólemde suranystaǵy taýar bar ma? Zertteý qajet, – dep qosty Abyl Kekilbaev.

Aıta keteıik, alǵashqy jarty jyldyqta eldegi áýejaılar 102,5 myń tonna júk óńdegen. Bul - ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10%-ǵa kóp. Onyń 64%-dan astamy Almaty halyqaralyq áýejaıyna tıesili. Áýejaı osy kezeńde 66,1 myń tonna júk qabyldaǵan. 

Oǵan qosa ózge óńirlerde de júk tasymaly ınfraqurylymy damyp keledi. Aqtóbede janarmaı quıý ınfraqurylymyne ıe logıstıkalyq keshen qurylyp jatsa, Qaraǵandyda júk ushaqtaryn qabyldaý múmkindigi keńeıtile bastady. Al Aqtaýda áýe, teńiz jáne temirjol baǵyttaryn biriktirý máselesi qarastyrylyp jatyr.

Sarapshynyń pikirinshe, durys model – jolaýshylar tasymaly. Premıým segment óte joǵary suranysta. Ásirese uzaq qashyqtyqtaǵy marshrýttarda, bıznes-klass pen joǵary tarıf jolaýshylary óte mańyzdy. Ushaq jolaýshyǵa toly bolǵanymen, olar ortasha tarıften tómen bolsa, marshrýt paıda ákelmeýi ǵajap emes.

Ortalyq Azııadaǵy áýe habyna aınalamyz ba?

Ortalyq Azııada áýe kompanııalary arasynda báseke joǵary. Qyzmet sapasy men ushaq sany boıynsha Qazaqstan kósh bastasa, uzaq qashyqtyqtaǵy reısterdi oryndaýda Ózbekstan alda. Bizge AQSh-qa «qaqpa ashylsa», básekeni eńserý óz aldyna bólek marafon bolǵaly tur.

Avıasarapshy Abyl Kekilbaevtyń paıymynsha, básekede oq boıy oza shyǵý úshin áýejaılar 24 saǵat, 7 kún boıy turaqty jumys isteýi kerek. Teletraptar, bagaj júıesi, muzǵa qarsy óńdeý, janarmaı baqylaýda bolýy shart. Eger ushaq jetkiliksiz bolsa, rezervte ushaqtar bolýy kerek. Oǵan qosa qyzmet kórsetý júıesi de ózge kompanııalarǵa qoljetimdi bolǵany jón.

– Eger Ortalyq Azııanyń áýe haby bolamyz desek, Almaty nemese Astana arqyly 60–90 mınýt ishinde yńǵaıly transfer jasaı alýymyz kerek. Habtyń básekege qabilettiligi termınaldyń ádemiligimen emes, Minimum Connection Time (eń qysqa túıisý ýaqyty) jáne reıstiń tolqyndyq kestesimen anyqtalady. Jalpy tike reıs bolsa, 12–13 saǵattyq sapar jasaıtyn jolaýshy transfer, bagaj, kútý zaly, tamaqtaný, aqparattyq servıstiń sapasyna qaraıdy. Sondyqtan áýejaılar, avıakompanııalar úlken synaq aldynda tur, – dep túsindirdi maman.

Onyń tuspaldaýynsha, bizge uzaq magıstraldy marshrýttardy turaqty qabyldaı alatyn avıatsııalyq ekojúıe qurý qajet. Álemdik tájirıbede munyń bári qosalqy áýejaı salý, ushaqtardy kóbeıtý arqyly júzege asady.

– Hab degenimiz – geografııalyq ornalasý ǵana emes, ol - marshrýttyq jeli, jıilik jáne durys qurylǵan túıisý júıesi. Mysaly, AQSh reısiniń aldynda Tashkentten, Bishkekten, Dýshanbeden, Reseıdiń basqa qalalarynan, Qazaqstannyń óńirlerinen Almatyǵa nemese Astanaǵa birneshe saǵat ishinde jolaýshylar ákeletin reıster bolýy kerek. Sonda Qazaqstan men AQSh reısiniń naryǵy 20 mıllıondyq Qazaqstanmen shektelmeı, búkil Ortalyq Azııany qamtı bastaıdy, – dep túıindedi ol.

Básekeni ashyq aıtý kerek. Bolashaqta Ystanbul, Doha, Dýbaı, Eýropanyń iri habtarymen jolaýshy úshin tartys bolatyny anyq. Qazirdiń ózinde AQSh-qa baratyn qazaqstandyq jolaýshylardyń basym bóligi Eýropa, Túrkııa nemese Taıaý Shyǵys áýejaılary arqyly ushady. Kez kelgen adam bıletti patrıottyq sebeppen emes, baǵa, jol júrý ýaqytynyń yńǵaıyna salyp alatynyn umytpaǵan durys.

Úkimet málimetinshe, Qazaqstannyń avıatsııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy IKAO standarttaryna sáıkestik deńgeıi - 95,7%, al ushý qaýipsizdigi standarttaryn tıimdi engizý kórsetkishi - 82%. Salystyrý úshin aıtsaq, Eýropa óńirindegi ortasha kórsetkish 88-74% shamasynda.

Buǵan deıin Qazaqstan 10 jańa baǵytta tikeleı reıs ashatynyn jazdyq.