Vıtse-prezıdent, Konstıtýtsııadaǵy ózgeris, Parlament reformasy: Ulttyq quryltaıda ne aıtyldy
ASTANA. KAZINFORM – Syr boıynda ótken Ulttyq quryltaı eldiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi aıtýly oqıǵa retinde tarıhta qalmaq. Sebebi alqaly jıynda qoǵamdaǵy ózekti máseleler men memlekettik qurylymǵa qatysty mańyzdy sheshimderdi estidik. Kazinform analıtıkalyq sholýshysy Prezıdenttiń Parlamentti reformalaý týraly ustanymyn jáne Konstıtýtsııadaǵy yqtımal ózgerister qalaı júzege asatynyn saraptady.
Bir palataly Parlament
Ulttyq quryltaıda aıtylǵan usynystardyń ishinde qoǵam nazaryn erekshe aýdartqany – bir palataly Parlament qurý bastamasy. Bul kezdeısoq kóterilgen másele emes, ótken jyly ıdeıany Prezıdent Joldaýynda usynyp, qazan aıynda Parlamenttik reforma jónindegi jumys toby quryldy.
Sodan beri zań shyǵarýshy bıliktiń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty pikirtalas úzilmeı keledi. Óıtkeni, qazir eki palataly Parlamenttik júıe turaqty jumys istegenimen, keı jaǵdaıda zań qabyldaý protsesin sozbalańǵa salyp, bıýrokratııalyq kedergiler kezdesip otyr. Al qoǵam qajetti zańdyq qujattardyń tez ári sapaly qabyldanǵanyn qalaıdy. Sondyqtan aldaǵy jyldary Parlament qyzmeti túbegeıli qaıta jasaqtalady jáne burynǵydaı Májilis pen Senat bolyp bólinbeı, birtutas qurylymǵa aınalmaq. Retimen tarqataıyq.
Aldymen jańa Parlamentke «Quryltaı» degen ataý berý usynyldy. Prezıdenttiń sózinshe, bul qadam Quryltaı ataýyn mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvolyna aınaldyrý úshin tańdalǵan.
Eń mańyzdy ózgeris Parlamenttiń qurylymyna qatysty bolyp otyr. Sonyń ishinde kóp ózgeris depýtattyq korpýstan baıqaldy. Mysaly, endi Parlamenttegi depýtat sany 145 bolady, olar proportsıonaldy júıe qaǵıdatymen saılanbaq. Jańa Parlamentte Tóraǵanyń úsh orynbasary bolýy múmkin. Al komıtet sany 8-den aspaýy kerek. Oǵan qosa Parlamenttegi Prezıdent kvotasy jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy degen bolmaıdy. Tek jastarǵa, áıelder men erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kvotalar saqtalady.
– Usynystardyń tórtinshi bóligi zań shyǵarýshy organnyń jumys tártibi men rásimderine qatysty boldy. Jańa Parlamentte depýtattardy bes jylǵa saılaý kózdelip otyr. Zań qabyldaýdyń úsh kezeńnen turatyn protsedýrasy usynylady. Depýtattar birinshi kezeńde zań jobasyn jalpy maquldaıdy. Odan keıin ózgeristerdi maquldaıdy, sońynda zańdy qabyldaıdy. Osylaısha, biz Parlament qyzmetin túbegeıli qaıta qurý arqyly osyǵan deıin júzege asyrylǵan saıası reformalardy odan ári jalǵastyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sarapshylar bir palataly júıege kóshýdiń birneshe utymdy tusyn aıtady. Birinshiden, kez kelgen sheshim tez qabyldanady. Ekinshiden, bıýrokratııalyq shyǵyndar azaıady. Úshinshiden, Parlament júıesi ashyq ári qarapaıym bolady degen sóz. Tipti atalǵan reforma saıası múdde qaqtyǵysyn azaıtady degen de boljam bar.
Májilis depýtaty Anas Baqqojaevtyń pikirinshe, bir palataly Parlamentte zań qabyldaný protsesi jeńildeýi múmkin.
– Bir palataly Parlamentke kúsh berilse, Úkimetti baqylaý jetile túsedi. Oǵan qosa protsedýralyq qadamdar qysqara túspek, ıaǵnı qazirgi Májilis pen Senat arasyndaǵy qyzmettik talaptar yqshamdalsa, biraz kúnderdi utýǵa bolady. Kún utý degenimiz – shuǵyl sheshim shyǵarý jeńildeıdi degen belgi, – dedi depýtat.
QSZI-diń óńirlermen jumys jónindegi bóliminiń bas sarapshysy Danara Saranovanyń aıtýynsha, jańa format Parlamenttiń kásibı deńgeıin kóteredi. Depýtattar zań qabyldaýmen shektelmeı, aýqymdy reformalardy naqty iske asyryp, olardy jan-jaqty súıemeldeı alatyndaı qabiletke ıe bolady.
– Prezıdent komıtet sany 8-den aspaıdy dedi. Komıtetter sanyn qysqartý ınstıtýtsıonaldyq qurylymdy ońtaılandyrý, artyq bıýrokratııa men fýnktsııalardyń qaıtalanýyn azaıtady. Uzaqqa sozylatyn kelisý rásimderin de joıýy múmkin. Osynyń nátıjesinde zań jobalaryn jedel ári sapaly qabyldaýǵa qolaıly jaǵdaı qalyptasady, – dep bólisti sarapshy.
Danara Saranova depýtattardy saılaýda qoldanylatyn proportsıonaldy júıe saıası múddelerdiń tepe-teńdigin saqtaıdy degen oıda.
– Saılaýdyń proportsıonaldy júıesi saıası partııalardyń rólin kúsheıtip, olardyń saılaýshylar aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Oǵan qosa, óńirlik deńgeıde majorıtarlyq modeldiń saqtalýy mańyzdy tetik bolary anyq. Bul shamadan tys ortalyqtandyrý qaýpin tómendetýge múmkindik beredi, – dedi spıker.
Partııalar tarıhynyń jańa paraǵy
Qazir álemdegi 190-ǵa jýyq eldiń 107-si bir palataly parlamentti memleketter sanalady. Qazaqstan da osy qatarǵa qosylmaqshy. Osy oraıda Prezıdent Ulttyq quryltaıda birqatar saýaldyń jaýabyn aıtty: partııalardyń Parlamentke ótý mejesi qazirgi 5 paıyz kúıinde qalady.
– Bul ereje (bes paıyzdyq meje – red.) kezinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bastamasymen qabyldanǵan bolatyn. Bes jyl buryn engizilgen osyndaı ózgerister saılaý zańnamasyn jaqsartýǵa edáýir septigin tıgizdi. Mejeni tómendetý arqyly Parlamenttegi iri saıası kúshterdiń ústemdigin azaıtyp, partııalar arasyndaǵy básekeni kúsheıtýdi maqsat tutqan edik. Búgingi tańda osy normanyń tıimdiligine kózimiz jetti. El tarıhynda alǵash ret Májiliske alty partııanyń ótýi – sonyń aıqyn dáleli. Sondyqtan men bes paıyzdyq mejeni qaldyrǵan jón dep sanaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Atalǵan sheshimniń tıimdi tusyn QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri Aıgúl Zabırova da qoldap otyr. Onyń aıtýynsha, bes paıyzdyq meje partııalar arasyndaǵy básekeni arttyrýǵa septesedi.
– Úshinshi aspekt partııalyq júıege qatysty. Qazir Parlamentte bir saıası kúshtiń róli aıqynyraq. Bul ishki protsesterdiń logıkasyn da, zań shyǵarý jumysyndaǵy basymdyqtyń qaıda ekenin aıqyndap otyr. Osyndaı jaǵdaıda bir palataly qurylym partııalar arasyndaǵy kúresten góri, partııa ishindegi saıası jaýapkershilikti kóteretin báseke alańyna aınalady. Mundaı tájirıbe Japonııada, modernızatsııa dáýirindegi Ońtústik Koreıada, sondaı-aq búginde Azııanyń keıbir ýnıtarly memleketterinde bolǵan, – dep túsindirdi sarapshy.
Ulttyq quryltaı men Qazaqstan halqy Assambleıasy taratylady
Mundaı usynysty Memleket basshysy aıtty. Prezıdenttiń sózinshe, elde qoǵamdyq damýǵa qatysty barlyq másele boıynsha jalpyhalyqtyq dıalog ótkizý úshin jańa aýqymdy platforma qajet. Ol Ulttyq quryltaı men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń quzyretin qosa atqarýy yqtımal.
– Jańa ınstıtýt retinde Qazaqstannyń Halyq Keńesin qurýdy usynamyn. Assambleıa men Ulttyq quryltaıdyń qazaq memlekettiligin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigin dáıekti túrde nyǵaıtý sııaqty mindetterin osy jańa organǵa júkteı otyryp, strategııalyq sabaqtastyqty saqtap qalý óte mańyzdy dep sanaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Danara Saranovanyń boljamynsha, Halyq Keńesiniń mańyzy Ulttyq quryltaıda aıtylǵan basqa reformalardan kem emes. Óıtkeni Halyq Keńesi jalpyulttyq dıalogtiń turaqty alańyna aınalady ári oǵan zań shyǵarý bastamasy quqyǵynyń berilýi onyń mártebesin aıtarlyqtaı kúsheıteri anyq.
– Halyq Keńesi arqyly qoǵamdyq, óńirlik jáne etnomádenı máselelerdi zańnamalyq keńistikke jetkizetin qosymsha ınstıtýtsıonaldyq arna bolady. Sonymen birge Prezıdent jańa organnyń Parlamentpen básekege túsýge emes, usynystar ázirleýge jáne qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa basymdyq berýi tıis ekenin atap ótti. Eger bul tetik durys jumys istese, áleýmettik jáne saıası shıelenisterdiń aldyn alýda mańyzdy ról atqaratynyna senemin. Olaı deıtinimiz, Keńes arqyly qoǵamnyń suranysy zań shyǵarýshy bılikke daǵdarys kezinde emes, júıeli túrde jetip otyratyn bolady, – dedi sarapshy.
Ázirge belgilisi, Qazaqstannyń Halyq Keńesi eldiń eń joǵary konsýltatıvtik organy mártebesine ıe bolady. Keńestiń quramyna 126 adam kiredi dep usynylyp otyr: onyń 42-si etnomádenı birlestikterden, 42-si iri qoǵamdyq birlestikterden jáne 42-si máslıhattar men aımaqtyq qoǵamdyq keńesterden enbek.
Vıtse-prezıdent laýazymy engiziledi
Quryltaıda memlekettik qyzmettegi joǵary laýazymdarǵa qatysty sheshimderdiń shet-jaǵasyn estidik. Mysaly, bolashaqta Memlekettik keńesshi laýazymy qysqartylady, oǵan qosa vıtse-prezıdent degen laýazym paıda bolmaq. Memleket basshysynyń aıtýynsha, osy konstıtýtsııalyq jańashyldyq Prezıdent bıligi ınstıtýtynyń ózi álsireıdi degendi bildirmeıdi. Kerisinshe, Prezıdent laýazymy memlekettik júıedegi basty laýazym bolyp qala beredi.
- Qazaqstannyń Prezıdenttik respýblıka retinde tabysty damı beretinine senimdimin. Óziniń tıimdiligin kórsetken osy saıası júıeden bas tartýǵa bolmaıdy. Halyqaralyq tájirıbe dál osy tańdaýdyń durys ekenin aıqyn kórsetip otyr. Men usynǵan memlekettik bılik reformalary, atap aıtqanda bir palataly Parlament – Quryltaıǵa kóshý, Halyq Keńesin qurý, Vıtse-prezıdent laýazymyn engizý elimizdiń damýyna zor serpin beredi, onyń áleýetin arttyra túsedi dep senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Vıtse-prezıdentti Memleket basshysy Parlament depýtattarynyń kópshiliginiń kelisimin ala otyryp taǵaıyndaıdy. Onyń quzyret aıasyn Prezıdent ózi belgileıdi. Sonymen Vıtse-prezıdent Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha:
- Halyqaralyq forýmdarda jáne shet memleketter delegatsııalarymen ótkiziletin kelissózderde Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan ókildik etedi;
- Parlamentte Prezıdenttiń atynan ókildik etedi;
- Elimizdiń jáne shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen qarym-qatynas ornatady;
- Prezıdenttiń basqa da tapsyrmalaryn oryndaıdy.
Mundaı aýys-túıis ózge mańyzdy memlekettik júıelerde de júzege asatyn boldy. Jańashyldyqty Parlamenttiń qyzmetin qamtamasyz etetin apparattyq qurylym men Prezıdent Ákimshiliginen de kórýimiz ǵajap emes.
Konstıtýtsııa qaıta jazyla ma?
Quryltaıda Ata zańdy kúzep-túzeý týraly da aıtyldy. Ásirese mazmundyq sıpaty men ondaǵan bap qaıta jazylmaq. Prezıdent ádepkide Ata zańnyń 40-qa jýyq babyn ózgertý josparlanǵanymen, keıin ózge de baptarǵa túzetý engizý qajeti belgili bolǵanyn jasyrmady. Eger halyq referendým nátıjesinde Ata Zańdy ózgertýge kelisse, Konstıtýtsııa otyz jyldan astam ýaqyt buryn bekitilgen úlgiden múlde basqasha bolady degen sóz.
Bastylaryn aıtaıyq. Aldymen Prezıdentti saılaýǵa qatysty tus mańyzdy. Qazirgi Ata zańǵa sáıkes Prezıdent óz mindetin atqara almaıtyndaı oqys jaǵdaı týyndasa, onyń ókilettigi Senat tóraǵasyna beriledi. Senat tóraǵasynyń memleketti basqarýǵa múmkindigi bolmasa, Prezıdent ókilettigi belgilengen tártipke sáıkes tıisti laýazym ıelerine ótedi. Osy tártippen bıliktiń berilýi shegelengen. Bul rette, máseleniń bári «qalǵan merzimge» degen sózge kelip tireledi, ıaǵnı «qalǵan merzim» 6 aıǵa da, 6 jylǵa da sozylýy múmkin. Qasym-Jomart Toqaev osy qaǵıdany ózgertýge nıetti.
– Memleket basshysy merziminen buryn qyzmetten ketse, eki aıdyń ishinde kezekten tys Prezıdent saılaýy ótedi degen norma negizgi zańda naqty belgilenýi qajet. Bul qadam halyqaralyq ozyq tájirıbege saı keledi. Elimizdiń kez kelgen basshysy bılikke saılaý arqyly, ıaǵnı zańdy túrde kelýi kerek. Bul – men úshin myzǵymas ustanym. Osy norma keıingi memleket basshylary úshin de esh ózgermeıtin qaǵıda bolýǵa tıis, – dedi Prezıdent.
2022 jyly Konstıtýtsııadaǵy 33 bapqa túzetý engeni belgili. Sol kezde sýperprezıdenttik modelden yqpaldy parlamenttik respýblıkaǵa bet burdyq. Ólim jazasy birjola joıyldy, Konstıtýtsııalyq sot qaıta quryldy, prezıdenttiń týystaryna laýazymdy qyzmet atqarýǵa tyıym salyndy.
Endigi túzetýler de saıası júıeni odan ári jetildire túsetini kúmánsiz. Bastysy, Prezıdent Konstıtýtsııa mátinindegi termınologııalyq, stıldik kemshilikterdi túzetýge mán berdi. Kóbi súısingen ıdeıanyń biri – «Ata zańnyń preambýlasyn ulttyq qundylyqtarymyzdy aıshyqtap, qansha zaman ótse de, ózekti bolyp qala beretindeı etip qaıta jazýymyz kerek» degen oı.
Ata zańnyń ótkenmen baılanysy ǵana emes, bolashaqpen úndesýi de nazarǵa alynady. Prezıdent Konstıtýtsııada tsıfrlandyrý úderisiniń ınstıtýtsıonaldyq-quqyqtyq negizi qalyptasýy kerek dep kesip aıtty.
– Konstıtýtsııamyz zaman talabyna saı bolýy kerek. HHІ ǵasyrda tsıfrlandyrý úderisi óte jyldam júrip jatyr, turaqty jáne asa qarqyndy sıpatqa ıe boldy. Joǵary tehnologııa adamnyń kúndelikti ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áserin tıgize bastady. Bolashaqta bul úrdis úzdiksiz jalǵasa beretini anyq. Sondyqtan elimizdegi tsıfrlandyrý úderisiniń ınstıtýtsıonaldyq-quqyqtyq negizi Ata zańda mindetti túrde atalyp ótýi qajet. Konstıtýtsııada azamattardyń derbes tsıfrlyq derekteri zańmen qorǵalatyny naqty aıtylýy kerek dep sanaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qyz alyp qashýǵa toqtam kerek
Bul joly Ulttyq quryltaı óziniń sıpatyn asha tústi. Qoǵamdaǵy mádenı-rýhanı, saıası-ekonomıkalyq máseleler kóp aıtylǵanyn bilemiz. Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy kúninde-aq 200-den astam usynys estildi. Sonyń ishinde ǵylymdy ekonomıkaǵa beıimdeý, qaldyqtardy óńdeý, qurylys kompanııalaryn qadaǵalaý, kásipkerlikke jeńildetilgen nesıe júıesin engizý, shekara aýmaǵyndaǵy halyqtyń jaı-kúıin jaqsartý taqyryptary talqylandy.
Prezıdent te áleýmettik máselelerdi kóterýden qalys qalǵan joq. Shymkentte Nuraı esimdi qyzdyń kisi qolynan qaza tabýy búkil eldi dúrliktirgenin aıtty. Іzinshe «Qyzdy alyp qashý, adam urlaý degen sóz – ultymyzdyń bedeline nuqsan keltiretin óreskel ári jabaıy qylmys. Ondaı qatygezdikke eshqashan jol berýge bolmaıdy», – dep túıindedi.
Halyqty alańdatqan Salyq kodeksine qatysty oıyn da búkpedi, tipti «Qajet bolsa, túzetýler engizgen jón. Túptiń túbinde Salyq kodeksi - qasıetti kitap emes», – dep tuspaldaı sóılegeni de bar.
P.S. Jyldaǵy dástúr jalǵasyp, Ulttyq quryltaıda ózekti olqylyqtar ortaǵa tastaldy. Eki kúnde minberge shyqqandardyń árbiri halyqtyń oıynda júrgen máselelerdi jumyr jetkizip, sheshý jolyn qosa usynǵanyn kórdik. Endigi nátıje quzyrly organdardyń júıeli jumysyna táýeldi.