Vıtse-prezıdent ınstıtýty: tolysqan memlekettiń sanaly tańdaýy
ASTANA. KAZINFORM — Taıaýda Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizde vıtse-prezıdent laýazymy bekitiletinin málimdegen edi. Jalpy, bul laýazym Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda boldy. Ol kezderi bul ınstıtýt naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezinde ózine júktelgen róldi atqardy.
Qazaq KSR-inde vıtse-prezıdent qyzmetiniń bekitilýi odaqtyq ortalyqta júrip jatqan úderisterdiń tikeleı kórinisi edi. Mıhaıl Gorbachev KSRO-da prezıdenttik ınstıtýtty engizýge qol jetkizgen kezde bul bılikti qaıta bólý men partııalyq qurylymdarǵa táýeldilikti álsiretý jolyndaǵy mańyzdy qadamǵa aınaldy. Іle-shala odaqtas respýblıkalar da basqarý júıelerin beıimdeýge kirisip, derbestik pen demokratııalandyrýǵa umtyldy.
Vıtse-prezıdent laýazymynyń bekitilýi partııalyq jáne keńestik fýnktsııalardy bólýge, atqarýshy bılikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan reformanyń bir bóligi boldy. Osylaısha, Qazaqstandaǵy ózgerister búkil odaqtyq basqarý júıesiniń, tipti qoǵamnyń ózin transformatsııalaýdyń ortaq baǵytymen aıqyndaldy. Qoǵam tarapynan týyndaǵan ózgeristerge degen suranysty elemeý endi múmkin emes edi.
Qazaq KSR-indegi vıtse-prezıdent qyzmeti eń birinshi Sergeı Tereşenkoǵa buıyrdy. Alaıda ol bul qyzmetti ary ketkende 2 aıǵa jýyq ýaqyt qana atqardy. 1991 jylǵy jeltoqsanda búkilhalyqtyq alǵashqy prezıdenttik saılaý ótkizilgennen keıin bul laýazymǵa sol kezeńde Parlament pen Úkimet jumysynda eleýli ról atqarǵan saıasatker Erik Asanbaev taǵaıyndaldy.
Kóp uzamaı Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizip, vıtse-prezıdent ınstıtýt keńestik basqarý úlgisinen prezıdenttik basqarý formasyna birtindep kóshýge baǵyttalǵan jańa memlekettik júıeniń quramdas bóligine aınaldy.
Sol jyldary Joǵarǵy keńestiń depýtaty, Ekonomıkalyq reforma komıtetiniń tóraǵasy bolǵan ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, akademık Orazaly Sábden vıtse-prezıdent laýazymy nelikten joıylǵanyn bylaı túsindirgen edi.
- Birinshi Konstıtýtsııany ázirleý úshin arnaıy jumys toby qurylyp, Ata zańdy Salyq Zımanov, Sultan Sartaev bárimiz jazdyq. Qujat óte jaqsy boldy. Sebebi búkil shetel tájirıbesin qaradyq. Ata zańdy depýtattardyń ózderi jazyp shyǵyp, Joǵarǵy keńeste talqylanyp baryp qabyldandy. Al ekinshi Konstıtýtsııany depýtattar jazǵan joq. Ol burynǵy Prezıdenttiń tapsyrmasymen kabınette jazyldy. Ekinshi Konstıtýtsııa qabyldanǵan kezde Joǵarǵy keńes Prezıdent pármenimen tarap ketken edi. Sóıtip, búkil quqyq Prezıdentke berilip, vıtse-prezıdent laýazymy joıylyp ketti. Endi mine soǵan qaıta kele jatyrmyz. Kúni keshe ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bir palataly Parlament jasaqtalyp, vıtse-prezıdent laýazymy qaıtarylatynyn málim etti. Vıtse-prezıdent laýazymy Parlamentpen, Úkimetpen, shetelmen qarym-qatynasta, kóptegen máseleni sheshýde óz septigin tıgizetinin aıtyp otyr, - dedi akademık.
Orazaly Sábdenniń aıtýynsha, vıtse-prezıdent Parlamentpen de, Úkimetpen de tyǵyz baılanysta boldy. Strategııalyq máselelerdi sheshkende de tikeleı aralasyp otyrdy.
- Ózderińiz biletin Qazaqstan halqy Assambleıasy bar. Sol Assambleıa avtorlarynyń biri – Erik Asanbaev. Ol ýaqytta aqsha qatty qunsyzdanyp, ınflıatsııa joǵary boldy, halyqtyń jaǵdaıy qıyndap ketti. Mine osy ýaqytta halyqtyń birligi qajet edi. Erik Asanbaevtyń eń úlken erliginiń biri - halyqtyń birligin saqtaý úshin usynys jasap, Assambleıa quryldy. Osylaısha, elimizde turatyn barlyq ult pen ulystyń birligine septigin tıgizdi. Onyń ekinshi eńbegi – strategııalary, keleshekti boljaýy. Esterińizde bolsa, 2030 baǵdarlamasy boldy. Bul da Erik Asanbaevtyń tikeleı eńbegimen jasalǵan dúnıe. Al onyń iske asyrylýy bólek áńgime. Ideıa usyný, durys baǵyt-baǵdar asa qajet. Tipti, qazirdiń ózinde de kerek, - dedi ǵalym.
1991-1996 jyldary vıtse-prezıdent laýazymyn atqarǵan Erik Asanbaev suhbattarynyń birinde bul laýazymnyń bılik legıtımdiligin qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarǵanyn aıtqan edi.
- Vıtse-prezıdenttik ornynyń ózindik ereksheligi bar. Prezıdenttiń tapsyrmasy men ekonomıkalyq strategııany, naryqtyq ınstıtýttardy, zańnamany iske asyrýǵa múmkindik beretin strategııalyq máselelermen jáne tetiktermen, sondaı-aq ıdeologııany jáne turǵyn úı qurylysynyń tetikterin ázirleýmen aınalystym, - dep atap ótken edi ol muraǵattardan tabylǵan telesuhbatynda.
Osylaısha, birinshi vıtse-prezıdent ınstıtýty jańa memlekettiliktiń mańyzdy elementine aınaldy: ol aǵymdaǵy mindetter men uzaqmerzimdi maqsattar arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etip, halyq birligin saqtaýǵa yqpal etti ári eldiń ornyqty damýynyń negizin qalady.
Jas táýelsiz respýblıkada bılik tranzıtin qamtamasyz etýi tıis laýazymǵa tájirıbesi mol, bedeli joǵary, basqarýdyń ártúrli deńgeıin úılestire alatyn erekshe tulǵa qajet edi. Sondyqtan tańdaý Erik Asanbaevqa tústi. Ol 1960 jyldardyń basynda-aq Qazaq KSR Memjospar janyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda qarjylyq josparlaý bólimin basqardy. Sol kezden bastap onyń taǵdyry memlekettik basqarýmen tyǵyz baılanysty.
Keıingi onjyldyqtar bılik baspaldaqtarymen birtindep kóterilý kezeńine aınaldy: Mınıstrler keńesi men Kompartııa OK apparatynda qyzmet istedi, OK bólimin basqardy, Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary boldy. 1980 jyldardyń sońynda ol respýblıkanyń saıası ómiriniń dál ortasynda turdy — OK hatshysy ári Saıası bıýro múshesi, keıin Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy.
Vıtse-prezıdent laýazymynda Asanbaev ótpeli kezeńniń basty tulǵasyna aınaldy: strategııalyq sheshimderdi ázirleýge qatysty, Qaýipsizdik keńesiniń quramyna kirdi, ekonomıka, zańnama jáne ıdeologııa máselelerimen aınalysty. Onyń mıssııasy jańa bılik júıesine zańdylyq pen legıtımdilik berý jáne keńestik modelden prezıdenttik respýblıkaǵa basqarylatyn, júıeli tranzıtti qamtamasyz etý boldy.
Osy kezeńniń aıaqtalýy dıplomatııalyq qyzmetpen tuspa-tus keldi. 1996 jyldan 2000 jylǵa deıin Erik Asanbaev Germanııada Qazaqstannyń múddesin bildirip, sol jerde saıasat pen mádenıetti úılestirdi, Berlınniń bir kóshesine Abaı esimin berýge qol jetkizdi. Bul áreket sımvoldyq mánge ıe: Qazaqstan ózin baı mádenı muraǵa ıe jas táýelsiz memleket retinde tanytyp, halyqaralyq arenada laıyqty orynǵa ıe ekenin kórsetti.
Akademık Orazaly Sábden atap ótkendeı, 1995 jyly Konstıtýtsııa qabyldanǵannan keıin vıtse-prezıdent laýazymy joıylyp, onyń qyzmeti Senat spıkeri men Memlekettik hatshy arasynda bólindi. Sol ýaqytta bul qurylym óziniń basty mindetin — kúrdeli ótpeli kezeńde bılik tranzıtiniń kepili retinde tejeýshi ári tepe-teńdik júıesin qamtamasyz etý mindetin tolyq oryndady degen sheshim qabyldandy.
Búginde postkeńestik elderdiń táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qoǵamdyq-saıası ortasy vıtse-prezıdenttik modeldiń ınstıtýtsıonaldyq turǵydan damýyna daıyn bolmaǵan dep paıymdaýǵa bolady. Memlekettik basqarý júıesindegi tepe-teńdiktiń ornyna bıliktiń ártúrli tarmaqtary arasynda ınstıtýtsıonaldyq qaqtyǵys týyndap otyrdy.
Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolǵan jazýshy, dramatýrg, saıasatker Altynshash Jaǵanova sol ýaqyttyń mindetteri sátti oryndaldy dep esepteıdi.
— Biz ázirleýge qatysqan 1993 jylǵy Konstıtýtsııa shyn máninde demokratııanyń naǵyz kórinisi boldy. Ol kezde demokratııamen birge kóptegen daqpyrttyń da qatar júretinin áli tolyq túsinbegenimiz sózsiz. Munyń dáleli — demokratııalyq el jaǵdaıynda bar-joǵy eki jyl ǵana ómir súrgenimiz. 1993 jylǵy Konstıtýtsııaǵa sáıkes depýtattar Premer-mınıstr men onyń orynbasarlaryn, mınıstrlerdi, prokýrorlardy, kúshtik qurylymdardyń basshylyq quramyn bekitetin. Alaıda demokratııaǵa degen osy romantıkalyq umtylys is júzinde keıin óte turpaıy túrde júzege asyryldy. Men memlekettik múlikti ashyq tonaýǵa aınalǵan jekeshelendirý týraly aıtyp otyrmyn. Shahtalar, kenishter, fabrıkalar — barlyǵy talqandalyp, tıyn-tebenge satyldy, naryqtyq qun týraly sóz de bolǵan joq, - dep eske alady ol.
Táýelsizdik alǵan sátten bastap Qazaqstan kezeń-kezeńimen memlekettik qurylymnyń jańa formalaryna bet buryp, jiberilgen qatelikterdi túzetti, demokratııalyq umtylystar men naqty saıası tájirıbe arasyndaǵy tepe-teńdikti izdedi. Árbir konstıtýtsııalyq reforma memlekettiń eseıýiniń ózindik bir kezeńine aınaldy: demokratııalyq tetikterdi alǵash ret bekitýge jasalǵan talpynystardan bastap, ýaqyt synaǵyna tótep bere alatyn ornyqty bılik modelin izdeýge deıin.
Dál sol sebepti 2022 jyly eldiń Konstıtýtsııany jańartý máselesine qaıta oralýynyń sımvoldyq máni bar. Bul reformalar tek Ata zań mátinin tehnıkalyq ózgertý ǵana emes, jańa qoǵamdyq suranysty — ashyqtyqqa, ádildikke jáne azamattardyń sheshim qabyldaýǵa qatysýyna baǵyttalǵan kórinisi boldy. Onda sabaqtastyq baıqalady: ótkenniń sabaqtary eskerildi, al demokratııalyq ıdeıalar jańa tynys aldy.
- Qazaqstannyń keleshegi, bolashaǵy bar ekenin kórip otyrmyn. Biz baıaý bolsa da bılik maqsattarǵa qadam basyp baramyz, - dedi Altynshash Jaǵanova.
2022 jylǵy konstıtýtsııalyq ózgerister ókilettikti qaıta bólýge, Parlamenttiń rólin kúsheıtýge jáne azamattardyń quqyǵyn keńeıtýge degen umtylysty aıqyndady. Bul saıası júıeni qoǵamnyń suranystaryna neǵurlym ıkemdi ári sezimtal etýge baǵyttalǵan qadamǵa aınaldy. Eger 1993 jyly demokratııalandyrý tym osal bolyp, qatal shyndyqqa jyldam jol bergen bolsa, búginde reformalar birtindep, biraq dáıekti túrde joǵary maqsattarǵa umtylýǵa daıyn, kemeldengen memlekettiń sanaly tańdaýy retinde qabyldandy.
2026 jylǵy qańtarda Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasy dál osy mán-mátinde aıtyldy. Ol Memleket basshysy taǵaıyndaıtyn vıtse-prezıdent laýazymyn engizýdi, sondaı-aq Parlamentti «Quryltaı» dep ataýdy usyndy. Osylaısha, atalǵan ınstıtýt ıdeıasy saıası dıskýrsqa qaıta oraldy. Biraq endi ol jańa jaǵdaılarda - tejeýshi jáne qarama-qaıshylyq elementi retinde emes, prezıdenttik vertıkaldy nyǵaıtý quraly retinde qarastyrylady.