Vıtse-prezıdent ınstıtýty Qazaqstanǵa ne beredi
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde vıtse-prezıdent ınstıtýty engizilip, memlekettik keńesshi laýazymy joıylady. Bul – Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıda jarııalaǵan saıası jańǵyrýlaryndaǵy eń mańyzdy ózgeristiń biri. Atalǵan bastamanyń máni men mańyzy qandaı, ol memlekettik basqarý júıesine qandaı serpin beredi? Osy saýaldardy Kazinform tilshisi zerdeledi.
Vıtse-prezıdent qandaı fýnktsııa atqarady?
Saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamedtiń aıtýynsha, vıtse-prezıdent laýazymyn engizý arqyly Memleket basshysy basqarý júıesiniń turaqtylyǵyn kúsheıtpek.
– Eń aldymen, vıtse-prezıdent basqarý turaqtylyǵynyń kepili retinde kórinedi. Ol qyzmetin Prezıdent aıqyndaıtyn mandat sheńberinde júzege asyrady. Bul basqarý júıesiniń ıkemdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, vıtse-prezıdenttiń negizgi fýnktsııalarynyń biri – Prezıdent pen Parlament arasyndaǵy ınstıtýtsıonaldyq baılanysty kúsheıtý.
– Parlamenttiń róli kúsheıgen jaǵdaıda zań shyǵarýshy men prezıdenttik bıliktiń ózara áreketi sheshýshi mánge ıe bolady. Vıtse-prezıdent osy baılanysta júıeli dıalogty qamtamasyz etedi, – deıdi Bórihan Nurmuhamed.
Syrtqy saıasatta da ınstıtýttyń mańyzy erekshe bolmaq.
– Halyqaralyq forýmdar men kelissózderde memlekettiń atynan ókildik etý Prezıdenttiń ýaqytyn tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi jáne eldiń halyqaralyq belsendiligin arttyrady. Bul rette vıtse-prezıdent Memleket basshysyn almastyrmaıdy, onyń tolyq ókiletti ókili retinde áreket etedi, – dep atap ótti sarapshy.
Instıtýtsıonaldyq turǵydan alǵanda, vıtse-prezıdent laýazymy bılik ıerarhııasyn naqtylaı túsedi.
– Kóp jaǵdaıda beıresmı yqpal ortalyqtary ókilettikterdiń aıqyn bólinbeýinen paıda bolady. Al vıtse-prezıdenttiń mártebesi basqarýdy ashyq ári túsinikti etedi, – dedi Bórihan Nurmuhamed.
Onyń aıtýynsha, bul ınstıtýt prezıdenttik bılikti álsiretpeıdi.
Bılik tranzıti: álemdik tájirıbe jáne Qazaqstannyń joly
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, saıasattanýshy, PhD, qaýymdastyrylǵan professor Nurbek Pusyrmanov bastamany prezıdenttik modeldiń evolıýtsııalyq damýy retinde baǵalaıdy.
– Sońǵy bes jyldaǵy reformalardy eskersek, bul «sýperprezıdenttik» modelden kezeń-kezeńimen ketýdiń belgisi retinde qarastyrylýy múmkin. Prezıdent bıliginiń ujymdyq sıpatyn arttyrý azamattyq senimdi kúsheıtedi. Vıtse-prezıdent óz kezeginde prezıdent ınstıtýty ishinde tepe-teńdik saqtaýshy ról atqarýy yqtımal, – deıdi ol.
Sarapshy bul ózgeristi «jeke bılikten – ınstıtýtsıonaldyq basqarýǵa» kóshý dep sıpattaıdy.
Professor Qazaqstan Konstıtýtsııasynyń tarıhyna da nazar aýdarady.
– Konstıtýtsııa 7 ret ózgertildi. Biraq 94-baptyń 2-tarmaǵyndaǵy vıtse-prezıdentke qatysty norma ózgerissiz qaldy. Demek, bul laýazym joıylǵanymen, negizgi zańda saqtalyp keldi. Bul normany qaıta jandandyrýdyń ýaqyty jetkenin bildiredi, – deıdi ol.
Onyń pikirinshe, vıtse-prezıdent laýazymy bılik tranzıtin zańdy ári úılesimdi jolmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Prezıdent merziminen buryn ornynan ketken jaǵdaıda Quryltaı spıkeriniń bılikti alýy logıkalyq qaıshylyq týdyrýy múmkin. Sebebi Prezıdent saılaýynda basqa saıası kúsh usynǵan kandıdat jeńýi múmkin, al parlament saılaýynda oppozıtsııalyq kúsh alǵa shyǵýy yqtımal. Qarama-qarsy uıymdardyń ókilderi bir-birin tek saılaýda almastyrýy tıis. Sol sebepti vıtse-prezıdent bılik arasyndaǵy úılesimdilikti jalǵastyrýshy tulǵa retinde kórinis tabady. Osy turǵydan alǵanda, ol qazirgi Senat tóraǵasy men Memlekettik keńesshi laýazymdarynyń keıbir fýnktsııalaryn ózine alady, – deıdi ol.
Álemdik tájirıbede ınstıtýt tıimdiligin dáleldegen.
– AQSh-ta vıtse-prezıdenttik mehanızm birneshe ret daǵdaryssyz iske asty. Túrkııada bul ınstıtýt prezıdenttik vertıkaldy nyǵaıtty. Latyn Amerıkasynda turaqtandyrýshy ról atqardy, – deıdi Nurbek Pusyrmanov.
Ǵalym Venesýelladaǵy sońǵy jaǵdaıdy mysal retinde keltiredi.
– Bıyl Venesýelada el prezıdenti Nıkolas Madýronyń bıligi dúrbeleńge ushyraǵan kezde vıtse-prezıdent Delsı Rodrıges Konstıtýtsııalyq normalarǵa sáıkes ýaqytsha memleket basshysy mindetin atqardy. Osy arqyly eldiń ákimshilik basqarý júıesiniń tolyqtaı toqtap qalýyna jol berilmedi. Salystyrmaly taldaý kórsetkendeı, vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń tıimdiligi tek konstıtýtsııalyq normalarmen emes, saıası ózara árekettesý tájirıbesimen anyqtalady, – deıdi ol.
Qazaqstanda vıtse-prezıdent ınstıtýty buryn da bolǵan. Ol 1991 jyly engizilip, 5 jyldan soń qaıta joıyldy. Sarapshy bul qyzmetti el tarıhynda jalǵyz ret Erik Asanbaev atqarǵanyn eske saldy.
– 1991-1996 jyldary vıtse-prezıdent laýazymy balama bılik ortalyǵy bolǵan joq. Ol ótpeli kezeńde zańdylyqty qamtamasyz etýge jáne ókildik fýnktsııalardy oryndaýǵa baǵyttaldy. Sondyqtan 1996 jyly bul ınstıtýt saıası sheshimmen ońaı joıyldy, – deıdi sarapshy.
Saıasattanýshynyń pikirinshe, araǵa 30 jyl salyp laýazymdy qaıta jańǵyrtý ıdeıasynyń kóterilýi elde saıası júıeniń damyp kele jatqanyn kórsetedi.
Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taǵy qandaı máseleler kótergenin myna jerden oqýǵa bolady.