Vıtse-prezıdent ınstıtýty: álemdik jáne qazaqstandyq tájirıbe
ASTANA. KAZINFORM – Qyzylorda qalasynda ótken Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eldiń saıası júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan birqatar júıeli usynys kóterdi. Sonyń ishinde Qazaqstanda vıtse-prezıdent laýazymyn qaıta engizý bastamasy qoǵam men sarapshylar arasynda keń talqylanyp jatyr.
Prezıdenttiń aıtýynsha, qazirgi Memlekettik keńesshi ınstıtýty joıylyp, onyń ornyna vıtse-prezıdent laýazymy engiziledi. Bul ózgeris atqarýshy bıliktiń qurylymyn qaıta formattaýǵa jáne saıası basqarý júıesindegi jaýapkershilikti naqty bólýge baǵyttalǵan.
- Qazaqstannyń Prezıdenttik respýblıka retinde tabysty damı beretinine senimdimin. Óziniń tıimdiligin kórsetken osy saıası júıeden bas tartýǵa bolmaıdy. Halyqaralyq tájirıbe dál osy tańdaýdyń durys ekenin aıqyn kórsetip otyr. Men usynǵan memlekettik bılik reformalary, atap aıtqanda, bir palataly Parlament – Quryltaıǵa kóshý, Halyq Keńesin qurý, Vıtse-prezıdent laýazymyn engizý elimizdiń damýyna zor serpin beredi, onyń áleýetin arttyra túsedi dep senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Vıtse-prezıdentti Memleket basshysy Parlament depýtattarynyń kópshiliginiń kelisimin ala otyryp taǵaıyndaıdy. Onyń quzyret aıasyn Prezıdent ózi belgileıdi. Sonymen Vıtse-prezıdent Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha:
- Halyqaralyq forýmdarda jáne shet memleketter delegatsııalarymen ótkiziletin kelissózderde Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan ókildik etedi;
- Parlamentte Prezıdenttiń atynan ókildik etedi;
- Elimizdiń jáne shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen qarym-qatynas ornatady;
- Prezıdenttiń basqa da tapsyrmalaryn oryndaıdy.
Mundaı aýys-túıis ózge mańyzdy memlekettik júıelerde de júzege asatyn boldy.
Saıasattanýshy Ǵazız Ábishev Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy belsendiligi joǵary ekenin aıtyp, vıtse-prezıdenttiń bolýy júktemeni tıimdi bólýge múmkindik beretinin jetkizdi.
— Vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń qajettiligin ár qyrynan qarastyrýǵa bolady jáne solardyń biri – saıası júıeni teńgerý. Eger Memleket basshysynyń tek ótken jylǵy syrtqy saparlarynyń kestesine qarap, ony ishki is-sharalarmen salystyrsaq, Prezıdentke túsetin júktemeniń qanshalyqty aýqymdy ekeni anyq kórinedi. Keı jaǵdaılarda ol bir jarym-eki apta ishinde birneshe qurlyqta bolyp, kún saıyn mańyzdy sharalarǵa qatysqan. Bul – jumystyń tek syrtqy kórinisi ǵana. Al buǵan qosa analıtıka, qujattar, sheshimder qabyldaý sekildi aýqymdy jumys bar. Osy turǵydan alǵanda, Memleket basshysynyń eń jaqyn komandasyndaǵy, Konstıtýtsııamen bekitilgen vıtse-prezıdent laýazymyn engizý oryndy ári qajetti qadam bolyp kórinedi. Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasattaǵy joǵary belsendiligin eskersek, mundaı ınstıtýt Prezıdentti saqtandyryp, prezıdenttik bıliktiń tıimdiligin arttyra alady, – dedi Ǵazız Ábishev.
Sarapshynyń pikirinshe, vıtse-prezıdenttiń paıda bolýy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy ókildigin úzdiksiz qamtamasyz etýge múmkindik beredi ári saıası basqarý júıesiniń ıkemdiligin arttyrady.
Qaı elderde vıtse-prezıdent laýazymy bar jáne bul qyzmet qandaı mindetter atqarady?
Vıtse-prezıdent ınstıtýty birqatar elde prezıdenttik jáne jartylaı prezıdenttik basqarý júıesi aıasynda qalyptasqan. Bul laýazym, negizinen, Prezıdentke memlekettik basqarýda járdemdesý, bılik júktemesin bólisý jáne tótenshe jaǵdaılarda saıası sabaqtastyqty qamtamasyz etý maqsatynda engizilgen. Alaıda ár elde vıtse-prezıdenttiń ókilettigi men naqty fýnktsııalary konstıtýtsııalyq qurylymǵa jáne saıası tájirıbege baılanysty ártúrli.
AQSh – vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń eń tanymal úlgisi. Bul elde vıtse-prezıdent Prezıdentpen birge saılanady jáne memleket basshysynan keıingi ekinshi tulǵa bolyp sanalady. Konstıtýtsııaǵa sáıkes, Prezıdent óz mindetin atqara almaǵan jaǵdaıda, vıtse-prezıdent avtomatty túrde memleket basshysy ókilettigin qabyldaıdy. Sonymen qatar ol Senat tóraǵasy qyzmetin atqaryp, daýys sany teń túsken kezde sheshýshi daýys beredi.
Latyn Amerıkasy elderinde vıtse-prezıdent laýazymy keń taralǵan. Brazılııa, Argentına, Meksıka, Kolýmbııa sııaqty memleketterde bul ınstıtýt bıliktiń turaqtylyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan. Aımaqta saıası daǵdarystar jıi bolǵandyqtan, vıtse-prezıdent ınstıtýty bılik tranzıtiniń úzdiksizdigin qamtamasyz etetin mańyzdy tetik retinde qalyptasqan.
Azııa jáne Afrıka elderi
Fılıppınde Prezıdent pen vıtse-prezıdent bólek saılanady. Bul vıtse-prezıdentke derbes saıası mandat beredi. Ádette ol áleýmettik saıasat, aımaqtyq damý nemese gýmanıtarlyq jobalarǵa jetekshilik etedi.
Indonezııada vıtse-prezıdent Prezıdenttiń negizgi saıası seriktesi sanalady. Ol Memleket basshysynyń tapsyrmasymen memlekettik basqarý, reformalardy úılestirý jáne ishki saıasattaǵy jekelegen baǵyttarǵa jaýap beredi.
Afrıka elderinde, sonyń ishinde Nıgerııa men Kenııada, vıtse-prezıdent ınstıtýty etnosaralyq jáne aımaqaralyq tepe-teńdikti saqtaý quraly retinde qyzmet etedi. Mundaı elderde Prezıdent pen vıtse-prezıdenttiń ártúrli aımaqtardan nemese áleýmettik toptardan saılanýy saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Jalpy alǵanda, vıtse-prezıdent ınstıtýty ár elde birdeı mazmunǵa ıe emes. Onyń naqty róli Konstıtýtsııada belgilengen ókilettikterge, saıası tájirıbege jáne Prezıdenttiń oǵan júkteıtin mindetterine baılanysty aıqyndalady. Soǵan qaramastan, bul laýazym álemdik tájirıbede memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyratyn jáne saıası júıeniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin qural retinde keńinen qoldanylady.
Álemdik tájirıbe
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, vıtse-prezıdent ınstıtýty kóptegen elde saıası turaqtylyqty saqtaýdyń, basqarý júıesiniń úzdiksizdigin qamtamasyz etýdiń jáne prezıdenttik vertıkaldy nyǵaıtýdyń mańyzdy tetigi retinde qalyptasqan. Bul laýazym ásirese saıası daǵdarystar, bılik tranzıti nemese tótenshe jaǵdaılar kezinde óziniń praktıkalyq mańyzyn aıqyn kórsetedi.
AQSh-ta vıtse-prezıdenttik mehanızm birneshe márte eshbir saıası kúızelissiz iske asty. Amerıkalyq modelde vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń tıimdiligi onyń naqty konstıtýtsııalyq normalarmen bekitilýi jáne saıası dástúrmen ornyǵýynda jatyr.
Túrkııada prezıdenttik basqarý júıesine kóshý kezeńinde vıtse-prezıdent ınstıtýty atqarýshy bıliktiń ishki úılesimdiligin arttyrý úshin engizildi. Munda vıtse-prezıdent Prezıdenttiń tikeleı saıası seriktesi retinde áreket etedi, atqarýshy bılik júıesindegi basqarý tizbegin qysqartady, sheshim qabyldaý jyldamdyǵyn arttyrady.
Túrkııa tájirıbesi vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń saıası bılikti ortalyqtandyrý jáne prezıdenttik vertıkaldy nyǵaıtý baǵytynda tıimdi jumys isteı alatynyn kórsetti.
Brazılııada vıtse-prezıdent birneshe ret Prezıdenttiń otstavkasynan keıin memleketti basqarýdy óz qolyna aldy. Bul elde vıtse-prezıdent ınstıtýty saıası daǵdarystar kezinde bıliktiń zańdy jalǵasyn qamtamasyz etetin negizgi quralǵa aınaldy.
Venesýelada el prezıdenti Nıkolas Madýronyń bıligi saıası dúrbeleńge ushyraǵan kezeńde, vıtse-prezıdent Delsı Rodrıges Konstıtýtsııalyq normalarǵa sáıkes ýaqytsha memleket basshysy mindetin atqardy. Sonyń arqasynda memlekettik basqarý júıesiniń tolyqtaı toqtap qalýyna jol berilmeı, atqarýshy bıliktiń zańdylyǵy saqtaldy. Ákimshilik qurylymdar óz jumysyn jalǵastyrdy. Bul mysal vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń daǵdarys menedjmentindegi rólin aıqyn kórsetedi.
ıAǵnı, bir elde vıtse-prezıdent bılik tranzıtiniń qaýipsiz tetigi bolsa, ekinshi elde ol prezıdenttik vertıkaldy kúsheıtýdiń nemese saıası turaqtylyqty saqtaýdyń quralyna aınalady.
Osy turǵydan alǵanda, vıtse-prezıdent ınstıtýty zamanaýı memleket basqarýyndaǵy ıkemdi ári daǵdarysqa tózimdi mehanızm retinde baǵalanady.
Qazaqstandaǵy vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń tarıhy
Qazaqstan táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary memlekettik basqarý júıesinde vıtse-prezıdent ınstıtýty boldy. Bul laýazym 1991 jyly engizilip, eldiń saıası jáne ınstıtýtsıonaldyq negizderi endi qalyptasyp jatqan ótpeli kezeńde mańyzdy ról atqardy. Alaıda 1996 jyldyń 22 aqpanynda eks-prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen vıtse-prezıdent laýazymy joıylyp, atalǵan ınstıtýt memlekettik basqarý júıesinen tolyqtaı alynyp tastaldy.
Osy kezeńde vıtse-prezıdent qyzmetin atqaryp otyrǵan Erik Maǵzumuly Asanbaev qyzmetinen bosatyldy. Sóıtip, Qazaqstan tarıhynda vıtse-prezıdent ınstıtýty bar bolǵany bes jyl ǵana ómir súrdi. Endi, araǵa shamamen 30 jyl salyp, bul laýazymdy qaıta jańǵyrtý máselesiniń kóterilýi – eldegi saıası júıeniń jańa damý jolyn kórsetetin mańyzdy belgi.
Qazaqstan tarıhynda vıtse-prezıdent qyzmetin atqarǵan jalǵyz tulǵa – Erik Maǵzumuly Asanbaev. Ol 1936 jylǵy 10 naýryzda Qostanaı oblysy Amangeldi aýdanyna qarasty Baıǵabyl aýylynda dúnıege kelgen. 1958 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetin támamdap, ekonomıst mamandyǵyn aldy. Keıin ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor dárejesine jetti. Ol «Qurmet» ordenimen jáne birqatar memlekettik medaldarmen marapattalǵan.
Erik Asanbaevtyń eńbek joly keńestik kezeńde bastalyp, Qazaqstan Kompartııasynyń aýyl sharýashylyǵy jáne josparlaý júıesindegi jaýapty qyzmettermen jalǵasty. Ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetinde nusqaýshydan bastap bólim meńgerýshisine deıingi satylardan ótti, partııa apparatynyń jetekshi býyndarynda jumys istedi. Bul tájirıbe ony el táýelsizdik alǵan tusta memlekettik basqarýdyń kúrdeli mindetterin atqara alatyn kásibı kadr retinde qalyptastyrdy.
1991 jyldyń qazan aıynan 1996 jyldyń aqpan aıyna deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń vıtse-prezıdenti retinde Erik Asanbaev alǵashqy saıası reformalarǵa, ótpeli kezeńdegi memlekettik ınstıtýttardyń qalyptasýyna tikeleı atsalysty. Bul kezeńde atqarýshy bılik júıesi jańadan qurylyp, Konstıtýtsııalyq negizder bekitilip jatqan bolatyn. Vıtse-prezıdent ınstıtýty sol tusta Prezıdentke tirek bolatyn, basqarý tetikterin úılestirýge arnalǵan saıası býyn qyzmetin atqardy.
Sonymen qatar, 1994–1996 jyldary Erik Asanbaev Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń tóraǵasy qyzmetin qosa atqaryp, quqyqtyq memlekettiń alǵashqy qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa úles qosty.
Vıtse-prezıdent laýazymy joıylǵannan keıin, 1996–2000 jyldary Erik Asanbaev Qazaqstannyń Germanııa Federatıvtik Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi retinde dıplomatııalyq qyzmet atqardy.
Erik Maǵzumuly 2004 jyldyń 23 tamyzynda Almaty qalasynda dúnıeden ótti. Týǵan jeri Qostanaı oblysy Áýlıekól aýdanynda oǵan arnalǵan eskertkish ornatylǵan.
Osylaısha, Qazaqstandaǵy vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń alǵashqy tájirıbesi Erik Asanbaevtyń esimimen tikeleı baılanysty. Búginde bul laýazymdy qaıta jańǵyrtý týraly usynystyń kóterilýi – táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy basqarý modeline oralý emes, kerisinshe, sol tarıhı tájirıbeni eskere otyryp, jańartylǵan, konstıtýtsııalyq negizdegi saıası júıe qurýǵa umtylys retinde baǵalanady.
Vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń engizilýi — Qazaqstannyń saıası júıesin jańǵyrtýdaǵy asa mańyzdy qadam. Bul bastama el basqarýda jaýapkershilikti qaıta bólýge, halyqaralyq arenadaǵy ókildikti kúsheıtýge, bılik ınstıtýttarynyń úılesimdi jumys isteýine baǵyttalǵan.
Prezıdenttiń naqty sózi men usynystary bul reformanyń saıası júıeni tepe-teńdikke keltirýge, basqarýdyń ıkemdiligin arttyrýǵa jáne Konstıtýtsııany zamanaýı talaptarǵa sáıkestendirýge baǵyttalǵanyn aıqyn kórsetedi.