Vashıngtonda Transkaspıı forýmy ótti

Іs-sharany Kaspıı saıasaty ortalyǵy (Caspian Policy Center) Ulttyq baspasóz klýbynda uıymdastyrdy.

Forýmǵa Kaspıı óńiri elderi men AQSh saıasatkerleri, memlekettik qyzmetkerleri, dıplomattary jáne sarapshylary qatysty.

Jıyn barysynda óńirdiń damý perspektıvalary, Kaspıı mańy elderiniń yntymaqtastyǵynyń kelesi kezeńi, Orta dálizdiń bolashaǵy, tsıfrlyq egemendik, jasandy ıntellekt jáne strategııalyq mańyzy bar paıdaly qazbalar máseleleri talqylandy.

Kaspıı saıasaty ortalyǵynyń bas atqarýshy dırektory Efgan Nıftı quttyqtaý sózinde uıymnyń qurylǵanyna 10 jyl tolǵanyn atap ótti.

Onyń aıtýynsha, ortalyqtyń negizgi maqsaty — qarqyndy ózgerip jatqan Kaspıı óńirine táýelsiz taldaý júrgizý.

Efgan Nıftı sońǵy jyldardaǵy mańyzdy ózgeristerdiń biri retinde Orta dálizdiń róliniń kúsheıýin atady. Ol bul baǵyttyń Eýrazııany álemdik naryqtarmen baılanystyratyn eń tıimdi kólik dálizderiniń birine aınalǵanyn aıtty.

Nıftıdiń pikirinshe, óńirlik yqpaldastyqtyń nyǵaıǵanyn kórsetetin mańyzdy oqıǵalardyń biri — 2025 jylǵy 16 qarashada Ázerbaıjannyń Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýlerine tolyqqandy qatysýshy retinde qosylýy. Sonyń nátıjesinde «S6» formaty qalyptasty.

— Energetıkalyq saıasat, ekonomıkalyq dálizder men qaýipsizdik máseleleri Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazdy barǵan saıyn birtutas strategııalyq keńistikke aınaldyryp jatqany keńinen moıyndala bastady, — dedi Efgan Nıftı.

Sarapshy sondaı-aq ótken jyldyń qarashasynda Vashıngtonda ótken «S5+1» sammıtin jáne AQSh-tyń Orta dálizdi damytýdaǵy rólin atap ótti.

— AQSh óńirge tek ekijaqty qatynastar turǵysynan emes, birtutas strategııalyq seriktestik retinde qaraıtynyn kórsetti. Sammıtke bıznestiń belsendi qatysýy saıası málimdemelerge naqty ekonomıkalyq mazmun berdi. Bul túrli salalardaǵy yntymaqtastyqtyń jańa múmkindikterin ashty, — dedi Efgan Nıftı.

Beıbitshilik keńesiniń aǵa keńesshisi Are Laıtstoýn Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy beıbit kelisimge qol qoıylǵannan keıin Orta dálizge qyzyǵýshylyqtyń artqanyn aıtty.

Onyń sózinshe, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıyndaǵy kólik, energetıka, munaı-gaz jáne tsıfrlyq ınfraqurylym jobalaryna ınvestıtsııa salýǵa nıetti taraptar kóbeıip keledi.

Forýmda jasandy ıntellekt dáýirindegi óńirdiń jańa róline de erekshe nazar aýdaryldy.

Are Laıtstoýnnyń pikirinshe, óńir elderi energetıkalyq áleýetin tek shıkizat eksporttaý úshin emes, tsıfrlyq ekonomıkany damytý maqsatynda da paıdalana alady. Bul memleketter derekterdi óńdeý ortalyqtary men jasandy ıntellekt ınfraqurylymyn ornalastyratyn mańyzdy alańǵa aınalýǵa qabiletti.

— Álem jahandyq baılanystarǵa barǵan saıyn táýeldi bolyp keledi. Sondyqtan óńirlik yqpaldastyq tańdaý emes, energetıkalyq qaýipsizdiktiń mańyzdy shartyna aınaldy, — dedi Are Laıtstoýn.

Ol AQSh qoldaýymen strategııalyq ınfraqurylym nysandaryn júıeli túrde damytý aımaqqa eleýli geosaıası jáne ekonomıkalyq paıda ákelýi múmkin ekenin atap ótti.

— Biz «S5+1», «S6» jáne «B5+1» platformalary arqyly jeke sektordy jumyldyrý jumystaryn jalǵastyramyz. Bul alańdar amerıkalyq jáne óńirlik kompanııalardy bir maqsatqa biriktirip, AQSh-tyń ınnovatsııalyq kapıtalynyń naqty jobalarǵa baǵyttalýyna múmkindik beredi, — dedi Are Laıtstoýn.

AQSh Memlekettik departamentiniń Beıbitshilik mıssııalary jónindegi arnaıy ókil keńsesiniń dırektory Vıneı Chavla Orta dáliz tek kólik baǵyty ǵana emes, ózara baılanysqan ınfraqurylymdyq júıege aınalýy qajet ekenin aıtty.

Onyń sózinshe, bul baǵyt basqa halyqaralyq dálizderge balama retinde qarastyrylmaıdy.

— Bul ózge dálizderdiń ornyn basatyn joba emes. Bizdiń maqsatymyz — energetıkalyq resýrstardyń qoljetimdiligin arttyryp, múmkindiginshe keń naryqty qamtý, — dedi Vıneı Chavla.

Ol Vashıngtonnyń óńir arqyly taýarlar, energııa resýrstary men ınvestıtsııalardyń qozǵalysyn jedeldetýge múddeli ekenin atap ótti.

— AQSh úkimetiniń negizgi maqsaty — Shyǵys pen Batys arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý, — dedi ol.

Spıker ınfraqurylymnyń tehnıkalyq úılesimdiligine erekshe mán berilip otyrǵanyn jetkizdi.

Bul rette temirjol tasymalynyń biryńǵaı standarttary, vagon osterine túsetin júkteme, tonnelderdiń tehnıkalyq parametrleri jáne birneshe memleket aýmaǵy arqyly júkterdiń kedergisiz ótýine qajetti ózge de ınjenerlik talaptar týraly sóz boldy.

— Biz naqty operatsııalyq jumystarǵa basymdyq berip otyrmyz jáne óńirdegi kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatýǵa daıynbyz, — dedi Vıneı Chavla.

AQSh senatory Stıv Deıns Ortalyq Azııa men Kaspıı óńirin Vashıngtonnyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri dep atady.

Onyń aıtýynsha, bul ustanym ásirese qazirgi AQSh ákimshiligi tusynda aıqyn kórinis taýyp otyr.

Senator 2024 jyly Ortalyq Azııanyń barlyq bes memleketinde bolǵanyn, al 2025 jyly Armenııa men Ázerbaıjanǵa sapar jasaǵanyn aıtty.

Onyń sózinshe, óńir elderi AQSh-pen yntymaqtastyqty keńeıtýge erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

— Ortalyq Azııadaǵy bes memlekettiń de basshylarymen kezdestim. Biz birden ortaq til taptyq. Memleket basshylarymen júzdesý kezinde kórgen jyly qarym-qatynasty sózben jetkizý qıyn. Olardyń ustanymy, kózqarasy, úndeýi men qonaqjaılyǵy meni tańǵaldyrdy. Sondaı-aq olardyń qundylyqtary AQSh ustanymdarymen úndesetinin baıqadym. Bes eldiń de basshylary Amerıka Qurama Shtattarymen qarym-qatynasty tereńdetýge shynaıy múddeli ekenin kórsetti, — dedi Stıv Deıns.

Senatordyń aıtýynsha, 2025 jyldan bastap AQSh-tyń óńirge qatysty saıasaty jańa kezeńge qadam basty jáne ol kezeń uzaqmerzimdi áriptestik pen strategııalyq ınvestıtsııalarǵa negizdelgen.

Onyń sózinshe, negizgi nazar kólik dálizderin damytýǵa, energetıkaǵa, telekommýnıkatsııa salasyna, tsıfrlyq tehnologııalarǵa jáne strategııalyq mańyzy bar paıdaly qazbalardy ıgerýge aýdarylyp otyr.

Stıv Deıns endigi mindet naqty nátıjege baǵyttalǵan yntymaqtastyqty kúsheıtip, kedergi keltiretin faktorlardy joıý ekenin atap ótti.

— Ortalyq Azııa elderi men Ázerbaıjan uzaq ýaqyt boıy eskirgen «Djekson-Venık» túzetýiniń yqpalynda qalyp keldi. Biz Ókilder palatasy jáne Senatpen eki partııanyń qoldaýyna súıene otyryp, qyrǵı-qabaq soǵys kezeńinen qalǵan osy shekteýdi joıý baǵytynda jumys júrgizip jatyrmyz. Amerıka óńirdegi ózgeristerdi júzege asyrý úshin qajetti uzaqmerzimdi ınvestıtsııalardy sala alady dep senemin, — dedi senator.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstannyń AQSh-qa tikeleı áýe reısterin ashýǵa bir qadam jaqyndaǵany týraly jazdyq.