Vals patshasy - Shámshi Qaldaıaqov
ASTANA. QazAqparat - Búgin - vals patshasy Shámshi Qaldaıaqovtyń týǵan kúni.
1930 jyldyń 15 tamyzynda Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdany Sháýildir aýylynda ata-anasynyń zaryǵa kútken perzenti dúnıege keldi. Ákesi Qaldaıaq (shyn aty - Ánápııa) ul týsa Jámshıd patshanyń atyn qoıam dep júrgende tús kóredi. Túsinde ulynyń aıdyn kólde aqqý qus bolyp júzip júrgenin kórip, jaqsyǵa jorıdy. Sozaqtyń toı-dýmanynyń kórki de Qaldaıaq pen Saqypjamal edi. Olar áýeletip án salǵanda jıylǵan jurt birge qosylyp, ortaq qýanyshtyń kórigin qyzdyratyn. Óz kezinde Shádi tóreniń ustahanasy bolǵan jerde Qaldaıaq aýyl sharýashylyǵyna qajet qural-saımandardy jasap, sheberligimen aýyldastarynyń syı-qurmetine bólengen jan edi.
Sóıtip, aıy-kúni jetip Saqypjamal bosanyp, sábı jaryq dúnıege kelip esimin Jámshıt qoıady.
Bala anasynyń áldıin tyńdamasa uıyqtamaıdy. Anasy Estaıdyń «Qorlanyn» yńyldap aıtyp otyryp terbetkennen be, Shámshiniń ómir boıy súıip aıtatyn áni «Qorlan» bolypty...
Shámshi mektep jasynda ákesiniń dombyrasyn ustap, syrnaıyn tartyp júrdi. Aýylǵa kelgen sygan jigitinen mandolına satyp aldy.
Bala kezinen ákesiniń ápergen patıfonynan Kúlásh Baıseıitovanyń júrek tolqytyp, sezim terbeıtin kúmis daýysyn tyńdap, jany jadyrady. Qolyna mandolınasyn alyp sol áýenge ilesti. Estigen saıyn boıy balqydy. Sóıtip, Latıf Hamıdıdiń «Bulbul» ánin mekteppen qoshtasý keshinde mandolınamen oryndap, aýyldastarynyń aldynda mereıi ósti.
Shámshi birden óner jolyna túsken joq. Áýeli Qaplanbektegi zoovettehnıkýmdy bitirse, keıin Sahalındegi áskerı ýchılışeni, elge kelgen soń Tashkent qalasyndaǵy Hamza Nııazı atyndaǵy mýzyka ýchılışesin, sodan soń Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııasynyń kompozıtorlar daıyndaıtyn fakýltetinde oqyǵan. Áldebir sebeptermen Shámshi dıplom ala almaı qalǵandyqtan ómiriniń sońyna deıin áýesqoı sazgerler qatarynda júrdi.
Osy oraıda belgili óner zertteýshisi, kompozıtor Ilıa Jaqanovtyń Shámshi jaıly oıyn ortaǵa salsaq:
«1957 jyldyń qońyr kúzi áli esimde. Opera teatrynyń ústińgi etajynda kompozıtorlardyń mýzyka tyńdaıtyn keshi ótetin, sonda Ábilahat Espaevqa jolyqtym. Qaǵylez kelgen bir jigit «Qyz saǵynyshy» ánin aıtyp tur eken.
Orta boıly, kózi nurly, sózinde jınaqylyq bar jigit eken. Ábilahat: «Ánebir jerin sál kóterseń qaıtedi?» - dedi.
Qaǵylez jigit: «Ol jerin kótersem tatarshaǵa uqsap kete me dep qorqam», - dep, óz oıyn aıtty. Sol jerde biz tanystyq. Bul Shámshi Qaldaıaqov edi. Ol kezde men Shámshiniń ne jazyp, ne qoıǵanyn bilmeımin. Shámshiniń ánderin tyńdaǵanda Sydyq Muhamedjanov, Sadyq Kárimbaev, Ábilahat Espaevtyń ánderinen ózgeshe bir sazdy, shýaqty ǵajaıyp ánge kez boldym. Shámshi ándi erkin jazady. Men Shámshiniń boıyndaǵy ımprovızatorlyq qasıetke tańǵaldym. Shámshi aǵyl-tegil, bul áýenge ıe bola almaıdy. Meniń shyǵarǵan ánderimdi Shámshi oınaǵanda meniń qııalymdy baıytyp otyratyn».
Shámshi Qaldaıaqov Tashkentte oqyp júrgen kezinde án saparymen Jamal Omarova keledi. Shámshi ol kisige arnaıy jolyǵyp, súıikti apaıyna án shyǵaryp júrgenin, konservatorııaǵa túskisi kelgenin aıtady. «Jaqsydan sharapat» degendeı, Jamal apaı bolashaq kompozıtordyń úlken óner jolyna túsýine septigin tıgizedi. Bul 1956 jyldyń maýsym aıy edi. Keıin Shámshiniń «Qaıyqta» alǵash Jamal oryndady.
Shámshiniń mýzyka mamandary «valstiń koroli» dep te ataǵan. Ol kezde vals yrǵaǵymen jazylǵan ánder az bolsa, ónerdiń osy túrine erekshe den qoıǵan da Shámshi aǵamyz edi. Endi osy jaıly kompozıtordyń altyn qorymyzda saqtalǵan estelegi bylaısha syr shertedi:
«Bizder jas kezimizde valsti bıleıtin edik. Tango, fakstrottardy bıleıtin edik. Tashkentte oqyp júrgende «Men Almatyǵa baryp oqýǵa tússem vals máselesin qatyryp jazar edim» deıtinmin. Buryn Latıf Hamıdıdiń «Qazaq valsin» degen bir ǵana valsi bar edi. Qalǵan valsterdi men jazdym ǵoı deımin».
Shámshi aǵamyz ánniń halyqtyq áýennen nár alǵandyǵy jaıly oıyn odan ári jalǵastyrsyn:
«Sabyrhan bolsa da, qaı-qaısymyz bolsaq ta, bizder aýyldan shyqqan kompozıtorlarmyz. Sondyqtan da bizdiń ánderimiz aýyldaǵy halyqtyń aıtyp júrgen ánderinen nár alǵan halyqtyń ánderimen sýarylǵan dep túsinýimiz kerek».
Shámshi án shyǵarmasa áldeneni joǵaltyp alǵandaı kúıge túsetin. Únemi yzyńdap áýen izdeıtin, ánniń ózi shabytty shaqta ǵana týatyny belgili. Bir kúni Shámshi oı qushaǵynda asyǵa basyp ustazy Latıf Hamıdıge keledi.
«Ózim tańmyn, aǵa! Maǵan ǵashyqtyq sezimdi jyrlaıtyn bir tamasha án kelip tur, ǵajap áýen!» - deıdi qýanyshyn jasyra almaı . Ustazy ándi tyńdap kórip edi, samaldaı jumsaq, nazdy da sazdy án júrekti eriksiz tebirentti:
«Bul ánniń baǵyn ashatyn tek Roza Baǵlanova», - dedi ol.
Shámshi: «Men ándi «Aqmańdaılym» degim keledi. Endi sózin izdeý kerek», - dedi degbirsizdenip. Bul aptanyń ishinde Muzafar aǵamyz óleńin jazyp, ony Roza radıodan oryndaǵanda tyńdaýshy birden úırenip alyp, aýyzdan-aýyzǵa tez tarap ketti.
Shámshi áýeli áýenin shyǵaryp, óz oıyn túsindirip, birqalypqa túsirip aqynǵa óleń shyǵaratyn. Osy jaıly altyn qorymyzda saqtalǵan Sabyrhan Asannyń oıyna kezek bersek:
«Meniń bir aıta ketetin nársem, keıde bul kisi sary maıdaı saqtap, «osyny sen jazshy» dep bir taqyrypty alyp keledi. Sońǵy kezde densaýlyǵyna qaraı elde júrdi ǵoı. Jambyl jaqta júrdi. «Osyny sen jazshy!» - deıtin. Sony men álim kelgenshe jazyp beretinmin. Bir ret qana densaýlyǵyma baılanysty «Dúngen qyzy» degen ánge sóz jaza almadym. Tilegin qaıtarǵan emespin».
«Ańshyny ańshy alystan tanıdy» demekshi, Shámshi aǵamyzdyń tustasy, óner álemine birdeı qulash sermegen Qazaqstannyń halyq ártisi Myńjasar Mańǵytaev Shámshiniń shyǵarmashylyǵy, adamgershiligi jaıly kózi tirisinde aıtyp ketip edi:
«Men oıladym, Sháken ólmestiń adamy, óıtkeni iz qaldyrǵan azamat. Tiri adam eshýaqytta janynda júrgen adamdy óz deńgeıinde baǵalaı almaıdy. Ókinetin jaǵdaıym Shákeń erte ketti. Ol jıyrmasynshy ǵasyrdyń serisi edi. Bul azamat kúnshil emes edi. Ósek aıtpaıtyn, eshkim týraly qyzǵanysh aıtpaıtyn. Bir kezdesýde Shákeńnen áńgime estidim: - Sizge nege ataq bermedi, der kezinde?»- degende, «Halqym-aý, meniń aldymda Áblahat tur ǵoı»,- dedi. Sonda men bul kisiniń boıyndaǵy adamgershilik qasıetti sezingen edim».
Shámshiniń lırıkalyq ánderi tyńdaýshy júregine názik sezim uıalatyp, ótkenin ańsatyp, keleshekke úmitpen qaraýǵa kóp septigin tıgizdi. Osy jaıly Shámshiniń oıyn ortaǵa salsaq:
«Qazaq halqy - batyr halyq jáne lırık halyq, júregi tolǵan lırıka. Kóptegen ánderimiz sezimge, mahabbatqa toly. Mahabbat degen qyz ben jigittiń arasyndaǵy mahabbat emes, keń turǵyda iske qosylyp otyrǵan qubylys dep túsinem ózim. Mahabbat degen Otandy, eldi, jerdi, otbasyn súıý. Osy da taqyrypqa sııady dep sanaımyn. Meniń ánderim el men jerge, Otanǵa degen súıispenshilikten týǵan.»....
Shámshi issaparmen Qazaqstannyń ár oblysynda bolyp halqymen qaýyshty. Jaıyqqa barǵanda «Aqerke Aqjaıyq», Syrǵa barsa «Syr sulýy», Arysqa barsa «Arys jaǵasynda», Jambylǵa barsa «Moıynqumda» syndy taqyryptyq ánderdi shyǵarǵan. Al Shákeńniń patrıottyq ánderi qanshama!?..
Osy jaıly Shákeńniń óz kezinde: «Meniń Qazaqstanym» ánin alpysynshy jyldardyń basynda jazdym. Qazaq jeri ólke bolyp bólinip jatqan. Bir jaǵy sol saıasatty qoldamaǵanym shyǵar deımin. Sol kezde otyzdar shamasynda edim. «Meniń Qazaqstanymdy nege bólesińder?» - degen maǵynada shyǵarǵam. Bul meniń otansúıgishtik ánderimniń eń alǵashqysy. Astyn syzyp jazǵan ánderimniń biri edi. Ony Jamal Omarovaǵa úıretip edim, tez úırenip kúnde radıodan aıtyp turatyn boldy».
Shámshi ataq-dańq qýyp, esik tozdyrmaǵan adam. Týmysynan qarapaıym da qajyrly, asa eńbekqor jandy qaı aýylǵa barsa da qushaq jaıa qarsy aldy. Odan asqan baqyt bar ma?
Ol kisiniń óz ustazy Vasılıı Velıkanov «bizdiń Shámshi polıfonııalyq kóp daýysty ánderdiń sheberi» deýshi edi. Onyń «Shynarym», «Arys jaǵasynda», «Ol jalǵyz, biz ekeýmiz» ánderi qos daýysqa arnalyp jazylǵan.
Shámshi Tumanbaı Moldaǵalıev, Muzafar Álimbaev, Nutfolla Shákenov, Qadyr Myrzalıev jáne Sabyrhan Asanov syndy aqyndarmen birge shyǵarmashylyq baılanysta boldy. Ómiriniń sońǵy kezinde biraz ýaqyt elde turdy. Turmys taýqymetin kórdi. Ol ataqtylar qatarynda dúnıeniń molshylyǵyn kórip, zor qurmetke ıe bola almady. Qaıta qarapaıym halyqpen terezesi teń, qoıan-qoltyq aralasyp adamı qasıetimen ómir súrdi.
Shákeńe ataq ta tym kesh keldi. Ol ómiriniń sońǵy aılarynda Qazaqstannyń halyq ártisi degen ataqqa ıe boldy.
Shámshi Qaldaıaqovtyń kóptegen ánderi Roza Baǵlanova, Rıshad Abdýllın, Bıbigúl Tólegenova, Rashıd Musabaev, Zeınep Qoıshybaeva syndy ánshilerdiń án baǵdarlamasynan berik oryn aldy. Shámshi 1965 jyly Respýblıka jastar syılyǵynyń laýreaty boldy. 1991 jyly Shámshi Qaldaıaqov jaıly «Jyldarym meniń, jyrlarym meniń» (rej. T.Ahmetov) atty ǵumyrnamalyq derekti telefılm túsirildi. Artyna mýzykalyq mol mura qaldyrǵan Shámshi Qaldaıaqov 1992 jyly 29 aqpanda Almaty qalasynda qaıtys boldy.
«Qolda barda altynnyń qadiri joq, qoldan shyǵyp ketken soń ókindim-aı» dep jyr jolynda aıtylǵandaı, altynymyzdy der kezinde tanı almaı ótkennen soń aıaýly bolyp, altyn sózimizdi qıyp jatatynymyz ras.
Shámshi Qaldaıaqov jaıly jazýshy Quttybek Baıandın «Án-ǵumyr» degen estelik kitap jazdy.
2002 jyly «Shámshiǵumyr» atty estelikter men maqalalar jınaǵy jaryq kórdi.
1992 jyldan bastap Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy nebir án baıqaýlary ótip, Shámshiniń rýhyn asqaqtatyp jatyrmyz. Shymkent qalasyndaǵy oblystyq fılarmonııa, Shymkentte, Almaty qalalarynda kóshe aty, Sháýildirdegi aýdandyq mýzyka mektebi Shámshi Qaldaıaqovtyń esimimen atalady. Shymkent fılormonııasynyń aldyna sazgerdiń eskertkishi ornatylǵan. Eń bastysy - Shámshiniń «Qazaqstanym» áni gımnge aınaldy. Endigi jerde vals patshasy atanǵan Shámshiniń qoljazba túrinde qalǵan án-romanstaryn jınaq etip shyǵaryp, Qazaq radıosyndaǵy ásem ánderin, dıski, kasseta arqyly tolyq shyǵaryp, halyqqa usynsaq, Shámshi áni eskirmeıtin halyq ánderimen para-par, halyqtyq áýenge aınalǵan qundylyǵymen erekshe. Shámshi ánderi keler ǵasyrǵa óziniń mánimen, áserimen jetip, jyl ótken saıyn jańǵyrta bereri sózsiz.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi Altyn Imanbaeva
