Vaktsına alý mindet pe, tańdaý ma – álemdik tájirıbe qandaı

Bul jaıt mamandardy alańdatyp otyr, sebebi ujymdyq ımmýnıtettiń álsireý qaýpi kúsheıedi. Degenmen, ár memleket bul máselede ártúrli tásilderdiqoldanyp júr. Osy oraıda, álem elderi vaktsına almaıtyndarmen qalaı kúresip jatyr, Qazaqstanda vaktsınatsııa saıasaty qaı baǵytta damyp keledi degen saýaldarǵa jaýap izdep kóreıik.

Elimizde sońǵy ýaqytta ekpeden bas tartqan azamattar qatary artyp keledi. Máselen, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2017 jyly ekpe almaǵandar sany 5 myńnan sál asqan bolsa, ótken jylǵy kórsetkish 25 myńnan asyp jyǵylǵan.

Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Nurqan Sádýaqasovtyń aıtýynsha, mundaı úrdis tek bizdiń elimizde ǵana emes, búkil álem elderinde beleń alyp otyr.

– Qazaqstanda profılaktıkalyq ekpemen qamtý deńgeıine, ekpeden bas tartý jaǵdaılaryna turaqty túrde monıtorıng jáne taldaý júrgiziledi. Máselen, elimizde sońǵy 9 jylda vaktsınatsııadan bas tartý kórsetkishi 4,8 ese ósken. Degenmen, bul tek bizdiń ǵana emes, ǵalamnyń problemasyna aınaldy, óıtkeni shet memleketterde de ımmýndaýǵa qarsy azamattar sany artpasa, azaıyp jatqan joq, - dedi spıker.

Bul, onyń aıtýynsha, ımmýnızatsııalanbaǵan adamdardyń kóbeıýine yqpal etip, solardyń arasynda aýrýlardyń tirkelý qaýpin arttyrady.

– Vaktsınatsııa – ınfektsııalyq aýrýlardyń aldyn alýdyń eń tıimdi tásilderiniń biri.Árbir el ulttyq egý kúntizbesin epıdemıologııalyq jaǵdaıǵa, ınfektsııalardyń taralýyna jáne júıeniń múmkindigine qaraı jasaıdy, – deıdi komıtet tóraǵasynyń orynbasary Nurqan Sádýaqasov.

Adamdar nege vaktsınadan bas tartyp otyr

DSM derekterine sáıkes, Qazaqstandaǵy vaktsınadan bas tartýdyń basym bóligi medıtsınalyq sebepterge emes, jeke kózqaras pen aqparattyq ortanyń yqpalyna baılanysty. Máselen, ekpeden bas tartý jaǵdaılarynyń 62%-y ata-analardyń jeke nanym-senimderinen týyndasa, 16%-y dinı kózqarastarymen baılanysty. Al 15%-yna vaktsınaǵa degen senimsizdik sebep bolsa, shamamen 8%-yna ınternet pen áleýmettik jelilerde taralatyn aqparat yqpal etip otyr.

Sonymen qatar vaktsınadan bas tartqandardyń eń kóp bóligi (58%) 2 jasqa deıingi balalar arasynda tirkelgen. Ulttyq ekpe kúntizbesindegi negizgi dozalar osy kezeńde salynatynyn eskersek, mamandar bul jaǵdaı profılaktıkalyq júıe úshin erekshe mańyzdy ekenin aıtady.

Bul tujyrymdardy ıÝNISEF pen Nazarbaev ýnıversıtetiniń 2024 jyly birlesip júrgizgen zertteý de qýattaı túsedi. Ǵylymı zertteý Qazaqstannyń barlyq óńirindegi 0–17 jas aralyǵyndaǵy balalary bar 3081 ata-ana men qamqorshy arasynda júrgizilgen. Onda ata-analardyń ulttyq kúntizbedegi balalar ekpesi men COVID-19 vaktsınasyna qatysty ustanymdary taldanǵan.

Ǵalymdar vaktsınatsııa týraly sheshimge eń aldymen vaktsınalar men densaýlyq saqtaý júıesine degen senim áser etetinin aıtady. Júıege degen senim joǵary bolǵan saıyn, ekpeden bas tartý yqtımaldyǵy tómendeıdi. Sonymen birge juqpaly aýrýlardyń qaýip deńgeıin baǵalaý da mańyzdy ról atqarady: ata-analar aýrýdy neǵurlym qaýipti dep qabyldasa, balalaryna ekpe saldyrýǵa soǵurlym beıim bolady.

Budan bólek, zertteý áleýmettik ortanyń yqpal etetinin kórsetedi. Otbasy men jaqyndarynyń vaktsınatsııany qoldaýy ata-analardyń ekpe alý týraly sheshim qabyldaýyna áser etse, kerisinshe kúmán keltirýi men teris kózqarasy ekpeden bas tartýyna ákelýi múmkin.

Vaktsınatsııa: 35 jyldyq tájirıbe neni kórsetti

Dese de, mamandar qazirgi vaktsınadan bas tartý úrdisine baǵa berý úshin ımmýndaý saıasatynyń uzaq merzimdi nátıjelerine nazar aýdarý qajettigin aıtyp otyr. Máselen, sońǵy 35 jylda Qazaqstanda vaktsınatsııanyń arqasynda birqatar ınfektsııalyq aýrý azaıǵan, tipti joıylyp ketkenderi de bar.

Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, DSM dereginshe, epıdemııalyq parotıtpen syrqattanýshylyq 94 esege, A vırýstyq gepatıti 80 esege, V gepatıti shamamen 94 esege tómendegen. Sonymen qatar sirespe jaǵdaılary birneshe ese azaıǵan, qyzamyq ótken jyly tek jekelegen jaǵdaı retinde tirkelgen.

– Polıomıelıt 1996 jyldan beri tirkelgen joq, al dıfterııa 2009 jyldan bastap anyqtalmaǵan. 2002 jyly Qazaqstannyń polıomıelıtten erkin aýmaq retinde sertıfıkattalýy osy saıasattyń tikeleı nátıjesi retinde baǵalanady, - delingen atalmysh vedomstvo jaýabynda.

Mamandar qazirgi tańdaǵy epıdemıologııalyq turaqtylyq uzaq jyldar boıǵy úzdiksiz júrgizilgen vaktsınatsııa baǵdarlamasynyń nátıjesi ekenin atap ótti.

Qazaqstanda qandaı jaza qoldanylady

Vaktsınatsııanyń osyndaı jetistikterine qaramastan, odan bas tartýshylar qatary kóbeıgenin joǵaryda atap óttik. Keı sarapshylar muny zańnyń álsizdiginen, ıaǵnı jazalaý sharalarynyń jetkiliksizdigimen baılanystyrady. Qazaqstanda vaktsınatsııadan bas tartý zań boıynsha ruqsat etilgen, ıaǵnı ata-ana balasyna ekpe saldyrýdan bas tarta alady.

– Ol úshin ákimshilik te, qylmystyq ta jaýapkershilik qarastyrylmaǵan. Memleket adamdy vaktsına alýǵa májbúrlemeıdi, - deıdi Nurqan Sádýaqasov.

Biraq dáriger-pedıatr Jiger Seıthan bul «eshqandaı talap joq» degendi bildirmeıtinin aıtady. Onyń sózinshe, densaýlyq saqtaý júıesinde balalardyń ujymda qaýipsiz bolýy úshin naqty sanıtarlyq sharttar bar.

- Mysaly, balabaqshaǵa top jasaqtaǵan kezde balalardyń keminde 90 paıyzy josparly ekpelermen qamtylǵan bolýy kerek. Osylaısha, toptaǵy balalardyń basym bóligi vaktsına alǵan jaǵdaıda ǵana sol orta qaýipsiz sanalady. Al vaktsına almaǵan balalardyń úlesi 10 paıyzdan aspaýǵa tıis. Men 5 jyl memlekettik emhanada jumys istegen kezde bul máseleni baqylaýda ustadym. Máselen, balabaqshaǵa bala qabyldar aldynda ýchaskelik dáriger tek jeke anyqtama berip qana qoımaı, balabaqshanyń medbıkesimen nemese epıdemıologymen toptaǵy balalardyń vaktsına statýsy týraly málimetti naqtylap otyrýy tıis. Sol derekter negizinde toptaǵy ujymdyq ımmýnıtet deńgeıin esepteýge bolady, - dedi pedıatr.

Onyń aıtýynsha, eger belgili bir ınfektsııaǵa qarsy vaktsınamen qamtý deńgeıi shamamen 90 paıyzdan joǵary bolsa, top qaýipsiz dep baǵalanady. Al eger vaktsına almaǵan balalardyń úlesi 10 paıyzdan asyp ketse, onda dáriger balany ol topqa qabyldaýǵa ruqsat bermeýi tıis. Óıtkeni ujymdyq ımmýnıtet tómendegen jaǵdaıda, bala tek toptyń qaýipsizdigin ǵana emes, óziniń jeke densaýlyǵyn da tolyq qorǵaı almaıtyn ortaǵa túsedi.

– Memlekettik balabaqshalarda belgili bir deńgeıde baqylaý júrgiziledi, al jeke balabaqshalarda mundaı qadaǵalaý bolmaýy múmkin, - dedi Jiger Seıthan.

Dárigerdiń sózinshe, mektepterdegi talap ta balabaqshaǵa qoıylatyn talappen birdeı. Eger synypta juqpaly aýrý tirkelse, vaktsına almaǵan balalar táýekel toby retinde qarastyrylady.

– Mundaı jaǵdaıda mektep medqyzmetkeri men ýchaskelik dáriger balanyń jaǵdaıyn baqylaýǵa alyp, qajet bolsa ony ýaqytsha oqshaýlaý nemese úıde qaldyrý týraly sheshim qabyldaıdy. Bul sharalar balany shekteý úshin emes, ınfektsııanyń taralýyn boldyrmaý jáne joǵary qaýip tobyndaǵy balalardy qorǵaý maqsatynda jasalady. Sondyqtan vaktsınatsııa erikti bolǵanymen, ujymdyq ortada naqty medıtsınalyq baqylaý men sanıtarlyq talaptar árqashan saqtalyp otyrady, - dep atap ótti ol.

Sonymen qatar dáriger-pedıatr halyqaralyq tájirıbege de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, keı elderde bul másele budan da qatań retteledi.

– Máselen, meniń portýgalııalyq patsıentim bar. Ol jaqta vaktsına almaǵan bala sol ınfektsııany juqtyryp aýyryp qalatyn bolsa, ata-anasyna joǵary kólemde aıyppul salynady. Salystyrmaly túrde olarda jaýapkershilik tetigi kúshtirek, – dedi ol.

DSM bergen málimetke kóz júgirtsek, shet memleketterde mindetti vaktsınatsııadan bas tartqan adamdarǵa túrli sanktsııalar qoldanylatyny aıtylady. Atap aıtqanda:

- qarjylyq, sonyń ishinde aıyppul túrinde;

- vaktsına almaǵan balanyń bilim berý qyzmetterine qol jetkizýiniń shektelýi;

- mindetti vaktsınatsııaǵa jatatyn egilmegen qyzmetkerlerdi jumystan shettetý;

- belgili bir qyzmetterdi (qoǵamdyq tamaqtaný obektileri, mádenı-oıyn-saýyq oryndary, qoǵamdyq kólik jáne basqalary) nemese belgili bir jeńildikter men járdemaqylardy paıdalaný quqyǵynyń shektelýi.

Halyqaralyq tájirıbe ne deıdi

Osy tusta, shyn máninde ózge memleketterdegi jaǵdaı qalaı degen saýal týyndaıdy. Osyǵan jaýap berý úshin 2025 jyly vaktsınatsııa salasyndaǵy jetekshi halyqaralyq ǵylymı basylymdardyń biri Vaccine jýrnalynda jarııalanǵan zertteýge nazar aýdardyq. Atalǵan ǵylymı eńbekte negizgi fokýs balalardyń qanshasy vaktsına alǵany nemese almaǵany týraly statıstıkaǵa emes, kerisinshe elderdegi vaktsınatsııa saıasatyna, ıaǵnı qandaı talaptar men erejelerdiń qoldanylatynyna qoıylady. Basqasha aıtqanda, zertteý ár eldiń vaktsınatsııany mindetteý deńgeıin, mektepke qabyldaý sharttaryn jáne bas tartý jaǵdaıynda qoldanylatyn retteý tetikterin salystyrady.

Álemniń 194 elin qamtyǵan zertteýge qarasaq, 106 elde, ıaǵnı memleketterdiń jartysynan astamynda balalarǵa ekpe salý mindetti talaptardyń qataryna kiredi. Al 91 elde vaktsınadan bas tartqan ata-analarǵa qatysty túrli yqpal etý tetikteri qoldanylady. Degenmen álemdik tájirıbede tikeleı májbúrleý sırek kezdesedi. Kóptegen memleket ákimshilik jáne áleýmettik quraldardy paıdalanýǵa basymdyq beredi.

Máselen, atalmysh ǵylymı eńbekte eń qatań modelderdiń biri retinde Frantsııany kórsetedi. Munda keńeıtilgen ulttyq ekpe kúntizbesi boıynsha vaktsınatsııa mindetti sanalady. Balany balabaqshaǵa nemese mektepke qabyldaý kezinde vaktsına alǵanyn rastaıtyn qujat talap etiledi. Basqasha aıtqanda, bilim berý uıymdaryna qabyldaý ekpe kúntizbesiniń oryndalýymen tikeleı baılanysty.

Osyǵan uqsas tásildi Italııa da qoldanady. Qyzylsha aýrýynyń órshýinen keıin elde mindetti vaktsınalar tizimi keńeıtilgen. Mektepke deıingi uıymdarǵa qabyldaý kezinde ekpeniń bolmaýy balany qabyldamaýǵa negiz bolýy múmkin. Sonymen qatar ata-analarǵa ákimshilik aıyppul salý tetigi de qarastyrylǵan.

Al Aýstralııa basqa joldy tańdaǵan. Munda «No Jab, No Pay» («Ekpe joq bolsa, tólem de joq») qaǵıdaty jumys isteıdi. Medıtsınalyq negizsiz vaktsınadan bas tartqan ata-analar áleýmettik tólemderdiń bir bóliginen aıyrylýy múmkin. Keıbir shtattarda ekpe almaǵan balalardyń mektepke deıingi uıymdarǵa barýyna da shekteýler qoıylǵan.

Al Germanııadaǵy jaǵdaı múldem ózgeshe. Máselen, olarda qyzylsha aýrýynyń kóbeıýinen keıin balalar men bilim berý uıymdarynyń qyzmetkerleri úshin osy ınfektsııaǵa qarsy vaktsına alǵanyn rastaý mindettelgen. Alaıda bul talap barlyq ekpege emes, qoǵamdyq densaýlyqqa eleýli qaýip tóndiretin jekelegen aýrýlarǵa ǵana qatysty.

Osy eldermen salystyrǵanda Qazaqstan birshama jumsaq modeldi ustanady. Elde profılaktıkalyq ekpe salý ulttyq kúntizbesi bar, biraq vaktsınadan bas tartqany úshin qarjylyq sanktsııalar qoldanylmaıdy. Negizgi nazar ákimshilik baqylaýǵa, medıtsına qyzmetkerleriniń jumysyna jáne halyqty aqparattandyrýǵa aýdarylǵan.

Osylaısha, halyqaralyq tájirıbe memleketterdiń vaktsınatsııa deńgeıin kóbine bilim berý uıymdaryna qoljetimdilikti shekteý, qarjylyq yntalandyrý jáne ákimshilik tetikter arqyly arttyrýǵa tyrysatynyn kórsetedi. Ǵalymdar buǵan qoǵamdyq densaýlyqty qorǵaý men azamattardyń quqyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik beredi dep baǵa beredi.

Qoryta kele, resmı derekter men ǵylymı zertteýler vaktsınatsııa týraly sheshimge ekpeniń qaýipsizdigine kózqaras, medıtsına júıesine degen senim jáne áleýmettik orta áser etetinin kórsetip otyr. Sondyqtan da memleket vaktsınatsııadan bas tartý deńgeıin tómendetý úshin aqparattyq túsindirý jumystaryn kúsheıtip, medıtsına mamandarynyń biliktiligin arttyrýǵa jáne dinı qaýymdastyqtarmen dıalog ornatýǵa basymdyq berýi tıis.