Úı vs keńse: Elimizde qashyqtan jumys isteý qanshalyqty damyǵan
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan tsıfrlyq ınfraqurylymdy ilgeriletýde aıtarlyqtaı jetistikke jetti. Qazir halyqtyń 99 paıyzy ınternetpen qamtylǵan, 5G jelisi keńeıip, memlekettik qyzmet tsıfrlyq formatqa kóshirildi. Alaıda eńbek naryǵynda qashyqtan jumys isteý deńgeıi áli tómen. Buǵan ne kedergi, keńseden tys jumys isteý ekonomıkaǵa nendeı múmkindik bermek? Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy osy saýalǵa jaýap izdedi.
Eńbek naryǵyndaǵy paradoks
COVID-19 pandemııasy álemdik eńbek naryǵyn ózgertkenin bilemiz. Keńsede jumys isteýdi durys sanap kelgen kompanııalar birneshe aptanyń ishinde mıllıondaǵan qyzmetkerge úıden jumys isteýge ruqsat berdi. Pandemııa aıaqtalǵannan keıin de úrdis tyıylǵan joq, kerisinshe úıde otyryp jumys isteý eńbek naryǵynyń qalypty úlgisine sanalǵany bar. Al aralas jumys formaty, ıaǵnı keńsede jáne qashyqtan jumys isteý bıznes úshin qalypty tájirıbege aınaldy.
Qazaqstan da osy baǵytta kele jatqandaı. Memleket tsıfrlandyrýǵa belsendi ınvestıtsııa salý arqyly joǵary jyldamdyqty ınternetti damytýda. Óńirlerde IT-habtar ashylyp, tsıfrlyq ekonomıka memleket saıasatynyń basym baǵyty atandy. Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, búginde halyqtyń 99 paıyzy joǵary jyldamdyqty ınternetpen qamtylǵan. Tsıfrlyq ınfraqurylym is júzinde barlyq óńirge jetipti.
Soǵan qaramastan elde jumyspen qamtylǵandardyń 1 paıyzdan az bóligi ǵana qashyqtan jumys isteıdi eken. Kórsetkish damyǵan elderdegi deńgeıden birneshe ese tómen ári Qazaqstan aıtarlyqtaı artta qalyp otyr.
Munda bir qaıshylyq bar. Memleket ınternet pen tsıfrlyq servısti damytty, qashyqtan jumys isteýge múmkindik beretin bos jumys oryndary jıi jarııalanady. Alaıda kompanııalar arasynda qashyqtan jumys isteý tájirıbesi keń taralmaǵan.
Bul paradokstyń sebebi nede? Másele tek tehnologııada nemese zańnamada emes. Sarapshylardyń sózinshe, qashyqtan jumys isteý máselesinde birneshe sheshýshi faktor bar: ekonomıka qurylymy, eńbek naryǵy, korporatıvtik mádenıet, tipti statıstıkalyq esep júrgizý tásili de áser etken kórinedi.
Statıstıka men naryqta alshaqtyq bar
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2025 jyly shamamen 44,2 myń adam qashyqtan jumys istegen, bıyl І toqsanynda kórsetkish 29,8 myń adamdy qurady. Bir qaraǵanda, qashyqtan jumys isteıtinder sany edáýir azaıyp kele jatqandaı. Alaıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń mundaı tujyrymmen kelispeı otyr. Mınıstrliktiń túsindirýinshe, qashyqtan jumys isteý statıstıkasyn vedomstvonyń ózi eseptemeıdi. Kórsetkishti Ulttyq statıstıka bıýrosy halyq arasynda iriktemeli zertteý arqyly ázirleıdi eken. Sondyqtan statıstıkanyń qubylýyna sebep kóp.
Birinshiden, eńbek naryǵynyń pandemııadan keıingi beıimdelý kezeńi aıaqtaldy. Shekteýler kezinde qyzmetkerlerin tolyqtaı qashyqtan jumys isteýge kóshirgen kompanııalar keıin olardy keńsege qaıtardy nemese aralas jumys úlgisine kóshti.
Ekinshiden, statıstıkalyq baqylaýdyń iriktemeli ádisi qubylmaly. Mundaı tásilde toqsan saıyn kórsetkishterdiń ózgerip otyrýy qalypty jaǵdaı.
Úshinshiden, statıstıka arqyly eńbek naryǵyndaǵy naqty jumys formatyn anyqtaý qıyn. Mysaly, keı maman aralas rejımde jumys isteýi múmkin: aptanyń birneshe kúni keńsede, qalǵan kúnderi úıde. Alaıda resmı esep berer kezde kompanııalar mundaı qyzmetkerdi qashyqtan jumys isteıtinder sanatyn jatqyzbaıdy. Biraq is júzinde olar jumys ýaqytynyń edáýir bóligin qashyqtan atqarady.
Basty sebep – ınternette emes, ekonomıkada
Qashyqtan jumys isteý máselesi qozǵalsa, kóbi ınternettiń sapasy nemese eldiń tsıfrlaný deńgeıi týraly aıtady. Alaıda úıden jumys isteýge kedergi bolyp otyrǵan basqa sebep bar. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Ramazan Esenǵazıevtiń baǵalaýynsha, olqylyq ekonomıka qurylymynda.
– Jumyspen qamtylǵandardyń jartysynan astamy, ıaǵnı 73,4 paıyzy saýda, bilim berý, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik, qoıma, qurylys jáne densaýlyq saqtaý men áleýmettik qyzmet kórsetý salalarynda jumys isteıdi. Bul salalardyń bárinde qyzmetker jumys ornynda bolýy qajet. Mysaly, óndiriste, qurylys alańynda, dúkende, aýrýhanada, oqý ornynda nemese kólik júrgizý kezinde qyzmetti qashyqtan atqarý múmkin emes. Avtomattandyrý men tsıfrlyq tehnologııalar damyp jatqanyna qaramastan, atalǵan baǵyttarda adamdy áli tolyqtaı almastyra almaımyz. Qashyqtan jumys isteýge ekonomıkanyń ózi obektıvti túrde shekteý qoıyp otyr, – deıdi Ramazan Esenǵazıev.
Qazir úıde jumys isteýge eń qolaıly orta bilim ekonomıkasy sanalady. Oǵan aqparattyq tehnologııalar, qarjy, konsaltıng, ǵylymı zertteýler, taldaý, tsıfrlyq marketıng sekildi zııatkerlik kásipter jatady. Saladaǵy negizgi jumys quraly – kompıýter men ınternet.
Qazaqstanda bul sektorda barlyq jumyspen qamtylǵandardyń shamamen 5,7 paıyzy ǵana eńbek etedi, ıaǵnı tolyqtaı qashyqtan jumys isteýge áleýeti bar mamandardyń sany salystyrmaly túrde az.
Sarapshy Arman Beısekeevtiń aıtýynsha, otandyq jumys berýshilerdiń kóbi qyzmetkerdiń keńsede otyrǵanyn qalaıdy. Eger kompanııalardaǵy mundaı ustanym ózgerse, eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaı basqa arnaǵa túsetin kún jaqyn.
– Qashyqtan jumys isteý úrdisin ilgeriletý úshin tsıfrlyq ınfraqurylymdy damytý kerek. Korporatıvtik mádenıetti ózgertý men kadrlardy daıarlaý isin de umytpaǵanymyz jaqsy, – dep esepteıdi Arman Beısekeev.
Nelikten bıznes keńsedegi jumysqa úıir?
Endi taqyryptyń zańnamalyq negizin qarastyraıyq. Quqyqtyq negizdemeniń joqtyǵy úıden jumys isteýge kedergi keltirip otyr degen pikirdi jıi estımiz. Alaıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qashyqtan jumys isteýge múmkindik beretin normalar Eńbek kodeksiniń 138-babynda áldeqashan bekitilgen dep otyr. Tek mundaı jumys formatyn qoldaný týraly sheshimdi jumys berýshi derbes qabyldaıdy. Qazaqstanda qashyqtan jumys isteýge zańnamalyq kedergi joq, biraq ony mindetteıtin de talap tabylmady.
Osy oraıda másele jumys protsesin uıymdastyrýǵa kelip tireledi. Tolyqtaı keńseden tys jumysqa kóshý kompanııanyń ishki protsesin ózgertetinin umytpaıyq. Onyń ústine birlesip jumys isteýge arnalǵan tsıfrlyq platformalardy satyp alý, qyzmetkerlerdi basqarý júıesin ózgertý, aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, jumys nátıjesin baǵalaý tásilin qaıta qaraý kerek bolady. Jasyratyny joq, kóptegen uıym mundaı ózgeriske qosymsha qarjy shyǵyndaýǵa daıyn emes. Sondyqtan kóp kompanııa eki tarapqa da qolaıly joldy – gıbrıdti jumys modelin tańdaıdy: qyzmetker birneshe kún keńsede, qalǵan ýaqytta úıden jumys isteıdi. Mamandar da eń ońtaıly sheshim retinde gıbrıdti jumys modelin atap otyr.
Ramazan Esenǵazıev qashyqtan jumys isteýdiń eńbek ónimdiligine áserin birjaqty baǵalaýǵa bolmaıtynyn atap ótti.
– Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (OECD) men AQSh-tyń Ulttyq ekonomıkalyq zertteýler bıýrosynyń (NBER) zertteýlerine sensek, qashyqtan jumys isteýdiń tıimdiligi joǵary. Qyzmetkerdiń jolǵa ketetin ýaqyt azaıady, jumys kestesi ıkemdele túsedi, eńbek ónimdiligin artady. Eskerý qajet, tolyqtaı úıden jumys isteý komandalyq josparǵa, bilim men tájirıbe almasýǵa kedergi keltiretinin joqqa shyǵara almaımyz, – dep túsindirdi spıker.
Úıden jumys isteýge ıkemdi sala
Jumys izdeýge arnalǵan tanymal onlaın-servıs hh.kz deregine súıensek, jarııalanǵan bos jumys oryndarynyń nebári 4,5 paıyzy tolyq qashyqtan jumys isteýge arnalǵan. Eń kóp úles aqparattyq tehnologııalar salasyna tıesili – barlyq usynystyń tórtten biri osy saladan túsken. Odan keıin bızneske kórsetiletin qyzmetter men bólshek saýda salasy bar eken.
Úıden jumys isteýge múmkindik berilgen mamandardy atasaq, kósh basynda satý menedjerleri tur. Muny CRM, onlaın baılanys, saýda júıeleriniń damýymen túsindirýge bolady. Marketıng, dızaın, ınternet-jarnama, qyzmet kórsetý, taldaý baǵytyndaǵy mamandardyń da keńsege kelýi mindet emes.
Qolaıly jaǵdaı nege Almaty men Astanada?
Qazir qashyqtan jumys isteýdi usynatyn bos jumys ornynyń 77 paıyzy Almaty men Astana qalalarynda. Qalǵan bos oryndar óńirlerge tıesili bolǵanymen, oblystardyń basym bóliginde kórsetkish óte az. Sebebi Almaty men Astana qalasynda qarjy, aqparattyq tehnologııa, konsaltıng, marketıng, korporatıvtik basqarý, bilim ekonomıkasyna jatatyn ortalyqtar shoǵyrlanǵan. Іri kompanııalardyń, halyqaralyq uıymdardyń, bankterdiń, IT-kompanııalar men servıstik ortalyqtardyń basym bóliginiń bas keńsesi osy qos shaharda.
Úıden jumys isteıtin qyzmetkerdiń meken jaıy jumys berýshi ornalasqan qalada bolýy mindetti me? Mine, osy saýalǵa qatysty sala mamandarynyń pikiri árqıly. Biri qyzmetker kompanııa ornalasqan aımaqta bolýy kerek dep sanasa, endi biri muny mindetti emes deıdi.
Ekinshi taraptyń ýáji tipti bólek. Olardyń aıtýynsha, qashyqtan jumys isteý óńirlerdiń damýyna yqpal etedi. Mysaly, shaǵyn qalalar men aýdandardyń turǵyndary jalaqysy joǵary jumys izdep, Almaty nemese Astanaǵa kóshýge májbúr. Sonyń saldarynan iri megapolısterdiń ınfraqurylymyna artyq júkteme túsedi. Al óńirler adamı kapıtalynan aıyrylyp jatyr.
Eger qyzmetker kez kelgen qalada otyryp jumys isteýge ruqsat alsa, jaǵdaı ózgerer edi. Sarapshy Arman Beısekeevtiń aıtýynsha, kez kelgen qalanyń turǵyny Almaty, Astanada nemese sheteldegi kompanııada jumys isteı alsa, onyń tapqan tabysy ózi turatyn óńirde qalady. Bul uzaq merzimde oń nátıje bermek.
Birinshiden, ishki kóshi-qondy azaıady. Adamdarǵa laıyqty jalaqy alý úshin turǵylyqty jerin aýystyrýdyń qajeti bolmaıdy.
Ekinshiden, qashyqtan jumys isteıtin mamandardyń tabysy jergilikti ekonomıkaǵa jumys isteıdi. Olar tapqan aqshasyn dúkenderde, kafelerde, servıstik kompanııalarda jáne turmystyq qyzmet kórsetý oryndarynda jumsap, shaǵyn bıznestiń damýyna yqpal etedi.
Úshinshiden, zamanaýı tsıfrlyq servısterge, bilimge jáne ınfraqurylymǵa suranys artady. Bul óz kezeginde óńirlerdiń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyn arttyrýy múmkin.
Arman Beısekeev qashyqtan jumys isteý kompanııanyń ózine de tıimdi dep sanaıdy. Eńbek protsesin uıymdastyrý tásili ǵana emes, sonymen birge shyǵyndy azaıtýǵa múmkindik alady. Keńse jaldaý, kommýnaldyq qyzmetter, jumys oryndaryna tólem jáne ǵımaratty paıdalaný shyǵyny qysqarady. Sondyqtan kóp elde gıbrıdti jumys formaty bıznes shyǵynyn ońtaılandyrýdyń quraly retinde qoldanylyp keledi.
Qazaqstan tsıfrlyq eńbekti eksporttaı ala ma?
Qashyqtan jumys isteý el ishinde keń tarady delik, kelesi qadam – otandyq mamandardyń álemdik eńbek naryǵyna shyǵýy. Muny Qazaqstanda turyp, ózge elderde jumys isteý dep túsinýimiz kerek. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Ramazan Esenǵazıevtiń pikirinshe, Qazaqstanda tsıfrlyq eńbek pen tsıfrlyq qyzmetterdi eksporttaýǵa áleýet mol.
– Ónerkásip ónimderden aıyrmashylyǵy, tsıfrlyq qyzmetterdiń eksporty kólik shyǵyndaryna, logıstıkaǵa, ishki naryqtyń kólemine jáne basqa da geografııalyq faktorǵa táýeldi emes. Mundaǵy negizgi báseke mamandardyń bilimi men suranysqa saı tsıfrlyq sheshim ázirleı alý qabiletinde jatyr, – dep tarqatty Ramazan Esenǵazıev.
Sarapshynyń boljamynsha, Qazaqstan tsıfrlyq tehnologııanyń barlyq baǵyty boıynsha birden básekege umtylmaýy kerek. Tek belgili bir tájirıbe jınaqtalǵan salaǵa basymdyq bergeni jón. Olardyń qatarynda fınteh, tsıfrlyq memlekettik qyzmetter (GovTech), taý-ken ónerkásibine arnalǵan sheshimder, ınjenerlik baǵdarlamalar, taldaý baǵyttary bar.
Arman Beısekeevtiń aıtýynsha, bul protsess qazirdiń ózinde bastalyp ketken. Kóptegen qazaqstandyq maman sheteldik kompanııalarda jumys istep júr.
– Otandyq mamandar qazirdiń ózinde sheteldik kompanııalarda jumys istep júr. Baǵdarlamalaý, dızaın, ınjenerııa, qarjylyq taldaý salalarynda eńbek etip júrgenderdi bilemiz. Sondyqtan memleket atalǵan baǵytty ári qaraı qoldap, bilim berýge ınvestıtsııa salýdy jalǵastyrsa, jaqyn ýaqytta aldyńǵy qatardaǵy elderdiń birine aınalatynymyz kúmánsiz. Bul ekonomıkany damytýdyń jańa baǵyty bolýy ǵajap emes, – dedi sarapshy.
