Ýtılalymǵa 10 jyl: Qazaqstan kólik ımporttaıtyn elden óndirýshi elge aınaldy ma
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda ýtılalym engizilgenine bıyl 10 jyl bolady. Memleket sol kezde negizgi eki maqsatty jarııalaǵan. Biri – otandyq avtoóndiristi ımport básekesinen qorǵaý, ekinshisi – eldegi kólik parkin birtindep jańartý delindi. Keıin ýtılalymǵa narazylyq kúsheıgende kólik baǵasy qazaqstandyqtar úshin birtindep arzandaıtyny da aıtylǵan. 10 jyldyń ishinde sol maqsat oryndaldy ma? Resmı sandarǵa úńilip kóreıik.
Ádistemelik eskertý
Qazaqstanda traktor, avtobýs jáne arnaıy tehnıkanyń óndirisi men ımporty týraly derekter jarııalanǵanymen, olardyń ishki naryqtaǵy ortasha satylym kólemi týraly tolyq resmı statıstıka joq. Ulttyq statıstıka bıýrosy bólshek saýdadaǵy naqty aqsha aınalymyn kóliktiń túrleri boıynsha tolyq ashpaıdy.
Al jeńil avtokólikke qatysty úsh negizgi kórsetkish – ımporttyń kedendik quny, otandyq óndiris quny jáne bólshek saýdadaǵy satylym kólemi resmı statıstıkada bar. Bul olardyń baǵa dınamıkasyn salystyrýǵa múmkindik beredi.
Materıalda keltirilgen 2015 jylǵy jáne 2025 jylǵy óndiris, ımport, jumyspen qamtý, jalaqy jáne avtopark qurylymy týraly derekter Ulttyq statıstıka bıýrosynyń tolyq 12 aıǵa arnalǵan resmı qorytyndy statıstıkasyna negizdelgen.
2025 jylǵy bólshek saýda qurylymy boıynsha tolyq jyldyq derek áli jarııalanbaǵandyqtan, baǵa dınamıkasyn salystyrýda sońǵy tolyq statıstıkalyq jyl retinde 2024 jylǵy kórsetkishter paıdalanyldy.
Jeńil kólik baǵasy ınflıatsııa qarqynynan 1,9 ese jyldam ósken
Memlekettik kirister komıtetiniń derekterine qaraǵanda, 2015 jyly Qazaqstanǵa 67 055 jeńil avtokólik ımporttalǵan. Olardyń jalpy kedendik quny 1 mlrd 142 mln 560 myń dollarǵa jetken. Ortasha baǵa – 17 040 dollar. Bul sol kezdegi ortasha baǵammen 3 mln 793 myń teńgege teń boldy.
Al 2024 jyly Qazaqstanǵa 144 361 jeńil avtokólik ımporttalǵan. Olardyń jalpy kedendik quny 2 mlrd 269 mln 310 myń dollar bolǵan. Ortasha ımport baǵasy – 15 719 dollar. Bul 2024 jylǵy ortasha baǵammen 7 mln 388 myń teńgege teń boldy. Osylaısha avtokólikti ımporttaýdyń ortasha baǵasy 3,79 mln teńgeden 7,39 mln teńgege deıin ósip, 1,95 ese artqan.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly Qazaqstanda 12 453 jeńil avtokólik jasalǵan. Olardyń jalpy óndiris kólemi aqshaǵa shaqqanda 82 mlrd teńge bolǵan. Ortasha óndiris quny – 6 mln 586 myń teńge nemese 28 660 dollar.
2024 jyly Qazaqstanda shamamen 134 myń jeńil avtokólik jasaldy. Olardyń jalpy óndiris kólemi aqshalaı eseptegende shamamen 1 trln 890 mlrd teńge bolǵan. Ortasha óndiris quny – 14 mln 100 myń teńge nemese 30 myń dollar. Osylaısha otandyq avtokóliktiń óndiristegi ózindik quny 6,586 mln teńgeden 14,1 mln teńgege deıin ósip, 2,14 ese artqan.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly Qazaqstanda jańa jeńil avtokólikterdiń bólshek saýdadaǵy jalpy satylym kólemi 186 mlrd 594 mln teńge bolǵan. Qazaqstan avtokólik odaǵynyń derekterine súıensek, sol jyly 97 446 jańa jeńil avtokólik satylǵan. Ortasha satylym baǵasy – 1 mln 915 myń teńge nemese 8 600 dollar.
2024 jyly jańa jeńil avtokólikterdiń bólshek saýdadaǵy jalpy satylym kólemi shamamen 1 trln 860 mlrd teńgege jetken. Sol jyly shamamen 205 myń jańa jeńil avtokólik satylǵan. Ortasha satylym baǵasy – 9 mln 070 myń teńge. Bul - shamamen 19 300 dollar degen sóz. Osylaısha ishki naryqtaǵy jeńil avtokóliktiń ortasha satylym baǵasy 1,91 mln teńgeden 9,07 mln teńgege deıin ósip, 4,74 ese artqan.
Óndiris quny men bólshek baǵa arasynda logıstıka, dılerlik ústemeaqy jáne qarjylandyrý shyǵyndary sııaqty qosymsha faktorlar bar.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, 2015–2024 jyldar aralyǵynda jınaqtalǵan ınflıatsııa shamamen 2,5 ese ósti.
Ulttyq bank derekteri boıynsha, teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy ortasha jyldyq baǵamy 2015 jylǵy 222 teńgeden 2024 jyly 456 teńgege deıin álsirep, shamamen 2,05 ese ózgerdi, ıaǵnı 2015-2024 jyldary avtokólik baǵasynyń ósimi ınflıatsııadan da, teńge baǵamynyń ózgerisinen de jyldam boldy.
Ulttyq statıstıka bıýrosy men halyqaralyq avtomobıl uıymdarynyń derekterine sáıkes, ýtılalym engizilgenge deıingi 2005-2015 jyldary jańa avtokóliktiń ortasha baǵasy 904 myń teńgeden 1,91 mln teńgege deıin ósip, 2,12 ese artqan. Osy kezeńdegi jınaqtalǵan ınflıatsııa 2,03 ese bolǵan, ıaǵnı avtokólik baǵasy ınflıatsııamen shamalas qarqynmen ósken. Al 2015-2024 jyldary avtokólik baǵasy ınflıatsııadan 1,9 ese jyldam ósken.
Aılyq VS kólik baǵasy
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, 2015 jyly Qazaqstanda búkil salalar boıynsha ortasha aılyq shamamen 126 myń teńge boldy. Al buǵan deıin keltirilgen sandardan jeńil avtokóliktiń ortasha baǵasy 1 mln 915 myń teńge bolǵanyn eseptep shyǵarýǵa bolady. Demek, sol kezde orta tabysy bar qazaqstandyq jeńil kólik satyp alý úshin shamamen 15 aıdyń eńbaqysyn jumsaý kerek bolǵan.
2025 jyly el boıynsha ortasha aılyq 429 myń teńgege jetse, jańa avtokóliktiń ortasha baǵasy 9 mln teńgeden asty. Demek, ortasha aılyq alatyn qazaqstandyq úshin jańa kólik satyp alý quny 15 aılyq tabystan 22-23 aılyq tabys deńgeıine deıin ulǵaıǵan. Bul sandar Kolesa.kz saıtyndaǵy jańa avtokólikter baǵasynyń arhıvtik derekterimen de (2015 jáne 2024 jylǵy) sáıkesedi.
Import VS otandyq óndiris
2015 jyly Qazaqstanda jańadan tirkelgen jeńil avtokólik sany 79 508 kólik bolǵan. Onyń 67 055-i ımporttalsa, 12 453-si el ishinde jasalǵan. Paıyzǵa shaqsaq, ımport úlesi - 84%, otandyq óndiris úlesi 16% bolǵan.
2025 jyly ımport pen otandyq óndiristiń jıyntyq kólemi 388 929 kólik boldy. Onyń ishinde 229 985 kólik ımporttalyp, 158 944 kólik Qazaqstanda jasalǵan. Demek, ýtılalym engizilgen 9 jyldyń ishinde ımport úlesi - 59%, al otandyq óndiris úlesi 41% bolyp otyr.
Bul neni kórsetedi?
2015-2025 jyldar aralyǵynda:
• ımport kólemi 67 055-ten 229 985-ke deıin ósti;
• otandyq óndiris kólemi 12 453-ten 158 944-ke deıin ósti;
• ımport pen otandyq óndiristiń qosyndysy 79 508-den 388 929-ǵa deıin ulǵaıdy.
Osylaısha otandyq óndiristiń úlesi 16%-dan 41%-ǵa deıin ósip, ımport úlesi 84%-dan 59%-ǵa deıin tómendedi. Absolıýt sanmen alsaq, ımport 10 jyl ishinde qysqarǵan joq, kerisinshe ósken. Al otandyq óndiris kólemi 10 eseden joǵary qarqynmen ósken. Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, osy kezeńde salanyń aqshalaı óndiris kólemi 27 eseden astam ulǵaıǵan.
Ulttyq statıstıka málimeti boıynsha, avtomobıl bólshekteri men kerek-jaraqtar óndirisi 2015 jylǵy 172,9 mln teńgeden 2025 jyly 395,1 mln teńgege deıin ósip, shamamen 2,3 ese artqan.
Al osy kezeńde shınalar, dızel qozǵaltqyshtary, qozǵaltqysh bólshekteri men avtokólik komponentteriniń ımporty 315,7 mln dollardan 1,9 mlrd dollarǵa deıin ósip, shamamen 6 ese ulǵaıǵan. Bul óndiris kólemi artqanymen, negizgi komponentter boıynsha ımportqa táýeldilik saqtalǵanyn jáne salanyń lokalızatsııa deńgeıi áli de shekteýli ekenin kórsetedi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine qaraǵanda, «Avtomobılder, tirkemeler jáne jartylaı tirkemeler óndirý» salasynda jumyspen qamtý aıtarlyqtaı artqan. 2015 jyly salada 1 995 adam jumys istese, 2025 jyly bul kórsetkish 9 745 adamǵa jetken. Bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq ataýly jalaqysy osy kezeńde 138 myń teńgeden 570 myń teńgege deıin ósip, shamamen 4 ese artqan.
Avtopark jasardy ma?
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine kóz salsaq, 2015 jyldyń qorytyndysynda Qazaqstanda tirkelgen 3,86 mln jeńil avtokóliktiń 57,8 paıyzynyń shyǵarylǵanyna (2,23 mln) 10 jyldan asqan edi. 2025 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha (12 aıdyń statıstıkasy áli jarııalanǵan joq) avtopark 6,46 mln kólikke deıin ulǵaıǵanymen, onyń 67 paıyzy (3,75 mln) 10 jyldan eski. Osylaısha sońǵy 10 jylda eski kólikterdiń sany da, úlesi de artqan. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri negizinde eseptegende, jeńil avtokóliktiń ortasha jasy 2015 jyly shamamen 11,4 jyl bolsa, 2025 jyly 14,5 jylǵa deıin ósken.
2024 jyly Premer-mınıstr Oljas Bektenov depýtat saýalyna bergen jaýapta 2022 jyly ýtılalym qunyn 50 paıyz arzandatý saldarynan Qazaqstanǵa ákelinetin eski kólikter sany qaıta artqanyn atap ótti.
Ýtılalymnan jınalǵan qarajat
Eske salaıyq, 2016 jyly ýtılalym bazalyq mólsherleme (50 AEK) men qozǵaltqysh kólemine baılanysty koeffıtsıent arqyly eseptelip engizildi. 2022 jyly koeffıtsıent 50 paıyzǵa tómendetilgenimen, AEK-tiń jyl saıyn ósýi tólem kólemin qaıta ulǵaıtty. Qazir 3 lıtrlik qozǵaltqyshy bar kólik úshin ýtılalym shamamen 2,5 mln teńgege jetedi.
Importtalǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men avtobýstardan, júk kólikterinen de ýtılalym alynady.
2022 jyly «Operator ROP» JShS-niń ornyna «Jasyl damý» AQ keldi. Sol kezde aldyńǵy operator ýtılalym arqyly 691 mlrd teńgeden astam qarajat jınaǵany, onyń jartysyna jýyǵy ǵana eldegi kólik qurastyratyn zaýyttardy qoldaýǵa baǵyttalǵany belgili boldy. Osy shýdan keıin jınalǵan qomaqty aqshadan taǵy 100 mlrd teńge bólinip, 4 paıyzdyq avtonesıe qaıta jandandy.
«Jasyl damý» aktsıonerlik qoǵamynyń bizge bergen deregine qarasaq, 2022-2025 jyldary ýtılalym esebinen jańa operatordyń shotyna 1,13 trln teńge túsken:
- 2022 jyly – 177,7 mlrd
- 2023 jyly – 269,1 mlrd
- 2024 jyly – 306,2 mlrd
- 2025 jyly – 375,4 mlrd teńge.
Osy kezeńde qarajattyń 498 mlrd teńgesi (shamamen 44%) otandyq kólik pen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn óndirýshilerge buryn tólengen ýtılalymdy qaıtarýǵa baǵyttalǵan. Taǵy 451,5 mlrd teńge (shamamen 40%) «Ónerkásipti damytý qory» arqyly óńdeý ónerkásibindegi jobalardy qarjylandyrýǵa bólingen.
Al qaldyqtardy jınaý, tasymaldaý, qaıta óńdeý jáne kádege jaratýǵa 2022-2025 jyldary 1,3 mlrd teńge jumsalǵan, bul jalpy jınalǵan qarajattyń shamamen 0,11 paıyzyna teń. Sonymen qatar, operator osy kezeńde respýblıkalyq bıýdjetke 73,5 mlrd teńge dıvıdend jáne 135,7 mlrd teńge korporatıvtik tabys salyǵyn tólegen.
Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń bizge bergen málimetine súıensek, 2015 jyly Qazaqstanda 17 avtomobıl brendi jasalsa, 2025 jyly olardyń sany 27-ge jetken.
- 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda kýzovty dánekerleý jáne boıaý sııaqty tehnologııalyq operatsııalardy qoldana otyryp, usaq toraptyq ádispen (CKD) 8 brendtiń 12 jeńil avtomobıl modeli jasalady. 2015 jyly Qazaqstanda akkýmýlıator batareıalary tek «Qaınar-AKB» JShS kásipornynda jasalatyn. 2025 jyly jeńil avtomobılderge arnalǵan kelesi komponentter óndirisi de jolǵa qoıyldy: avtomobıl shınalary – «Tengri Tyres» JShS (Qaraǵandy oblysy Saran qalasy); avtomobıl oryndyqtary – «Almaty Autoparts Production» JShS (Almaty qalasy); mýltımedııalyq júıeler – «Kazakhstan Mobility Engineering» JShS (Almaty qalasy), - dep jazylǵan mınıstrlik jaýabynda.
Al «Qazaqstan mashına jasaýshylarynyń odaǵy» ZTB atqarýshy dırektorynyń orynbasary Arman Galımovtyń aıtýynsha, keıingi 10 jyldyń ishinde eldegi jalpy mashına jasaý óndirisiniń kólemi 5,7 trln teńgege jetip, 8,5 esege artqan.
- Kásiporyndar usaq toraptyq jınaqtaýdan iri toraptyq jınaqtaýǵa jáne quramdas bólshekterdi tereńirek óndirýge kezeń-kezeńimen kóshýde. Mysaly, temirjol mashına jasaý salasynda tolyqqandy temirjol mashına jasaý klasteri qalyptasty. Onyń quramyna Railways Systems Holding tobynyń kásiporyndary, Stadler Kazakhstan, Alstom jáne Wabtec kiredi.
Júk jáne jolaýshylar vagondaryn eki otandyq kompanııa – «Qazaqstandyq vagon jasaý kompanııasy» jáne «ZIKSTO» óndiredi. Lokomotıvterdi «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» (amerıkalyq Wabtec kompanııasymen birlesip) jáne «Elektrovoz qurastyrý zaýyty» (frantsýzdyq Alstom kompanııasymen birlesip) shyǵarady. RWS holdınginiń quramyna kiretin «Prommashkomplekt» JShS temirjol dóńgelekteri men joldyń joǵarǵy qurylymynyń elementterin óndiredi. Aqtóbe rels-arqalyq zaýyty rels shyǵarady, - deıdi ol.
Arman Galımov bul kásiporyndardyń ónimi ishki naryqpen qatar Ázerbaıjan, Vetnam jáne Ortalyq Azııa elderine eksporttalatynyn atap ótti.
- Aýyl sharýashylyǵy mashına jasaý salasynda «Agromashholdıng KZ» jáne «Qazrost» jumys isteıdi. «CLAAS» jáne «John Deere» sııaqty jetekshi óndirýshiler usynylǵan. Tirkemeli jáne aspaly jabdyqtar óndiretin birqatar kásiporyndar bar. Segmentte joǵary jergiliktendirý deńgeıi bar shamamen 20 kásiporyn jumys isteıdi, kompanııalar óndiristi jańǵyrtyp, tehnıka jelisin keńeıtýde, - deıdi odaq ókili.
Qarjy mınıstrliginiń derekterine sáıkes, 2021-2024 jyldary otandyq zaýyttarda óndirilgen kólikterdi ótkizý kezinde qosylǵan qun salyǵynan bosatý jáne ımporttalatyn jınaqtaýshy bólshekter boıynsha QQS jeńildikteri arqyly bıýdjetke 1,31 trln teńge túspeı qalǵan.
Qorytyndy
Túıindesek, on jyl ishinde Qazaqstanda jeńil avtokólik óndirisi 12,7 ese ósip, naryqtaǵy úlesi 16 paıyzdan 41 paıyzǵa deıin artty. Saladaǵy jumyspen qamtý 4,9 ese, ortasha aılyq jalaqy 4,1 ese kóbeıdi. Alaıda osy kezeńde jańa avtokólik baǵasy 4,74 ese qymbattap, ınflıatsııadan 1,9 ese jyldam ósti, avtoparktiń ortasha jasy 11,4 jyldan 14,5 jylǵa deıin ulǵaıdy. 2022-2025 jyldary ýtılalymnan 1,13 trln teńge jınaldy. 2021-2024 jyldary QQS jeńildikteri esebinen bıýdjetke 1,31 trln teńge túspegen. Mundaı saıasat óndiristi ósirgenmen, kólikti qoljetimdi ete túsip, avtoparkti jańartýda aıqyn nátıje berdi deý qıyn. Soǵan qaramastan, sońǵy 10 jylda óndiris ınfraqurylymy men mamandar bazasy aıtarlyqtaı keńeıgen.
Eske salsaq, Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar Májilis depýtattarynyń saýalyna joldaǵan jaýapta «Jasyl damý» qarajatyn orman tehnıkasyn satyp alýǵa paıyzsyz berý múmkin emes ekenin aıtqan edi.