Úshinshi jańǵyrý - Qazaqstannyń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrady

Búgingi engizgen tehnologııańyzdy damytyp otyrmasańyz, erteń-aq eskirip shyǵýy yqtımal. Ekinshi jaǵynan alǵanda álemniń apshysyn qýyrǵan ózgeris - munaı máselesi. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, álemde «qara altyn»  dep joǵary baǵalanatyn osy shıkizattyń qory taýsylardaı azaıyp barady degen dabyl qaǵylýda. Alaıda, azaıǵan zatqa suranys ta kúrt artyp, onyń quny sharyqtaýy kerek edi. Bulaı bolǵan joq. Kerisinshe, munaıǵa baǵanyń quldyraýy sońǵy jyldary biraz memlekettiń úlken máselesine aınalyp shyǵa keldi. 

Mine, osyndaı jahandyq ózgerister aıasynda Qazaqstan óz «jelkenin» qalaı qulatpaý kerek? Qulatpaý degenge sebep - daǵdarysqa qarsy «jelken» 2012 jyly turǵyzylǵan bolatyn. Ol - «Qazaqstan-2050» Strategııasy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osy Strategııasy álemdik qıyndyqtardy boljap qana qoımaı, yqtımal ózgeristerden de memleket úshin múmkindikterdi qarastyrady. Al mundaı múmkindik Elbasynyń búgingi Joldaýynda aıtylǵan Úshinshi jańǵyrtý jónindegi mindet aıasynda kórinis taýyp otyr.

«Álem qarqyndy túrde ózgerip keledi. Bul - jańa jahandyq bolmys, ony biz qabyldaýǵa tıispiz. Álemde kezekti, Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııa bastaldy. Ekonomıkany jappaı tsıfrlandyrý tutas salanyń joıylýyna jáne múlde jańa salanyń paıda bolýyna alyp keledi. Bizdiń kóz aldymyzda bolyp jatqan uly ózgerister - ári tarıhı syn-qater, ári Ultqa berilgen múmkindik. Búgin men Qazaqstandy Úshinshi jańǵyrtý jóninde mindet qoıyp otyrmyn. Eldiń jahandyq básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin ekonomıkalyq ósimniń jańa modelin qurý qajet. Qazirgi kezde kóptegen elder osyndaı mindetti oryndaýǵa umtylýda. Ósimniń jańa modeline kóshý tásili ár jerde ár túrli ekenine senimdimin», - dep atap ótti Prezıdent.

Sonymen Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy qalaı bolmaq? Bul suraqqa Prezıdent Joldaýynda: «Bul jańǵyrý - qazirgi jahandyq syn-qaterlermen kúres jospary emes, bolashaqqa, «Qazaqstan-2050» strategııasy maqsattaryna bastaıtyn senimdi kópir bolmaq. Ol Ult jospary - «100 naqty qadam» bazasynda ótkiziledi» degen jaýap berildi. Bunda ekonomıkanyń álemdik ósiminiń orta deńgeıden joǵary qarqynyn qamtamasyz etýge jáne 30 ozyq eldiń qataryna qaraı turaqty túrde ilgerileýge laıyqtalǵan negizgi bes basymdyq qarastyrylady.

Birinshi basymdyq - ekonomıkany jedeldetilgen tehnologııalyq jańǵyrtý

Búgingi jahandyq damýda básekege qabilettilik - eń basty qarý. Dáýirimizdegi jańa jahandyq qaterlerge qarsy memlekettiń básekelestigin arttyrý arqyly kez kelgen memleket jańa ındýstrııalandyrýdyń ǵalamdyq úderisine qosyla alady. Osy rette kóptegen damyǵan elderdiń mysalyn qarastyra otyryp, ekonomıkany yntalandyrý úshin jańa tehnologııalar engizýdiń mańyzyn sezetin edik. ıAǵnı, sońǵy jyldary shapshań damyp jatqan ınternet saýdalary, energoúnemdi jeliler, tranzaktsııalardy júzege asyrý baǵytyndaǵy mobıldi qosymshalar jáne taǵy basqalary - eń úlken basymdyqqa ıe bolyp otyr. Endeshe, básekege qabilettiliktiń ózegi de osynda.

Elbasy Joldaýynda bul basymdyqtyń ózi birqatar mindetterdi qamtydy. Atap aıtqanda, birinshi mindet - tsıfrlyq tehnologııany qoldaný arqyly qurylatyn jańa ındýstrııalardy órkendetý. «Elde 3D-prıntıng, onlaın-saýda, mobıldi bankıng, tsıfrlyq qyzmet kórsetý sekildi densaýlyq saqtaý, bilim berý isinde qoldanylatyn jáne basqa da perspektıvaly salalardy damytý kerek. Bul ındýstrııalar qazirdiń ózinde damyǵan elderdiń ekonomıkalarynyń qurylymyn ózgertip, dástúrli salalarǵa jańa sapa darytty. Osyǵan oraı, Úkimetke «Tsıfrlyq Qazaqstan» jeke baǵdarlamasyn ázirleýdi jáne qabyldaýdy tapsyramyn», - dedi N. Nazarbaev.

Bunymen qosa, Elbasy kommýnıkatsııanyń damýy men optıkalyq-talshyqty ınfraqurylymǵa jappaı qoljetimdilikti de qamtamasyz etýdi, ınnovatsııany qoldaý jáne olardy óndiriske tezirek engizýdi belgiledi. Bul rette «EKSPO-2017» bazasynda IT-startaptar halyqaralyq tehnoparkin qurý kózdeledi. Prezıdent halyqaralyq tehnoparkte álemniń barlyq elinen kásipkerler men ınvestorlar tartýdyń platformasy bolýy tıistigin alǵa tartady.

Birinshi basymdyqtyń ekinshi mindeti - Jańa ındýstrııalar qurýmen qatar dástúrli bazalyq salalardy damytýǵa serpin berý. Dástúrli salalarǵa ónerkásip, agroónerkásiptik keshen, kólik pen logıstıka, qurylys sektory jáne basqalary jatady. Osy tusta Elbasy negizgi faktor retinde Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııa elementterin jappaı engizýge nazar burady. «Basymdyǵy bar salalardaǵy básekege qabiletti eksporttyq óndiristi damytýdy kózdeıtin ındýstrııalandyrýdy jalǵastyrý kerek. Úkimet aldynda qazirdiń ózinde 2025 jylǵa qaraı shıkizattyq emes eksportty 2 ese ulǵaıtý mindeti tur», - dedi N. Nazarbaev.

Birinshi basymdyq aıasyndaǵy mindetter sheńberinde Elbasy agrarlyq sektorǵa da erekshe toqtalyp, bul salany ekonomıkanyń jańa draıverine aınalýy tıistigin atap ótti. Jalpy Qazaqstandaǵy agrarlyq salanyń eksporttyq áleýeti zor ekeni belgili. Ásirese ekologııalyq taza ónim shyǵaratyn qazaqstandyq taýarlar kórshiles elderde mańyzdy basymdyqqa ıe. Endigide Qazaqstan astyǵy men astyq ónimderi arqyly Eýrazııanyń «nan sebetine» aınalýy kerek. Bul úshin Elbasy shıkizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kóshýdi júktedi. Sonda ǵana Qazaqstan halyqaralyq naryqtarda básekege qabiletti bola alamyz.

Birinshi basymdyqtyń enshisindegi jáne bir sala - jańa eýrazııalyq logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý. Osyǵan baılanysty Elbasy Úkimetke 2020 jylǵa qaraı tranzıttik tasymaldyń jyldyq kólemin  konteınerlermen tasymaldanatyn júkter úshin 7 ese - 2 mıllıon konteınerge deıin, jolaýshylardy áýe kóligimen tasymaldaýdy 4 ese - 1,6 mıllıon tranzıttik jolaýshyǵa deıin arttyrýdy tapsyrdy. Al tranzıttik tasymaldaýdan túsetin tabysty 5,5 ese - jylyna 4 mıllıard dollarǵa deıin kóbeıtý qajet.

Birinshi basymdyqtyń úshinshi keshendi mindeti - eńbek naryǵyn jańǵyrtý. Jahandyq ózgerister aıasynda bul baǵytta da belgili bir qaýipter barshylyq. Sondyqtan Prezıdent Úkimet pen ákimderge jumyspen qamtý baǵytynda barlyq jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy. Bul rette iri kásiporyndar ákimdiktermen birlese otyryp, tıisti jol kartalaryn ázirleıtin bolady.

Ekinshi basymdyq - bıznes-ortany túbegeıli jaqsartý

Bıznes, shaǵyn jáne orta kásipkerlik - sońǵy jyldary bıliktiń kún tártibinde kúnara talqylanatyn másele. Shyndyǵynda, shaǵyn kásipkerligi myǵym eldiń sharýasy shaıqalmaıdy. Buǵan mysal da jeterlik. Qazaqstanda tutastaı alǵanda bıznes ortany damytýǵa degen qadamdar jasaldy. Degenmen, jergilikti óńirlerde kásipkerliktiń kedergilerin ysyryp tastaý reformasy áli de jalǵasýda. Osyǵan baılanysty memlekettiń ekonomıkaǵa aralasýyn tejeı otyryp, jeke sektor arqyly ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý kózdeledi.

Elbasy Joldaýynda ekinshi basymdyq etip belgilegen bıznes ortany jaqsarta túsý - daǵdarysqa qarsy mańyzdy qural bolmaq. Bul rette Prezıdent ishki jalpy ónimindegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin 2050 jylǵa qaraı kem degende 50% bolýyn qamtamasyz etý mejesin belgiledi. Al bul úshin ne isteý kerek? Bul da bes mindetten turady. Atap aıtqanda, bıyldan bastap Qazaqstan azamattary óz bıznesin júrgizý úshin aýylda da, qalada da 16 mıllıon teńgege deıin shaǵyn nesıe ala alady. Osyny jandandyrý úshin shaǵyn nesıe berý aıasyn keńeıtip, kásipkerlerge kepildik jasaý jáne qyzmet kórsetý tetikterin belsendi paıdalaný kózdeledi. «Qazaqstannyń ár óńiri jappaı kásipkerlikti, sonyń ishinde otbasylyq kásipkerlikti damytý baǵytynda keshendi sharalar usynýǵa tıis», - dedi N. Nazarbaev. Sonymen qatar, Elbasy Úkimet pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna bıznestiń barlyq shyǵynyn jappaı azaıtý jóninde sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Kásipkerlikke kedergi keltiretin qujattardyń merzimi men tizbesin qysqartylyp, qaıtalanatyn rásimder joıylatyn bolady.

Ekinshi basymdyq aıasyndaǵy Elbasy erekshe toqtalǵan jaıt - memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin ishki jalpy ónimniń 15%-yna deıin tómendetý. Bul ekonomıkalyq ósimge tyń serpin berýge tıis. Osyǵan baılanysty Úkimet jekeshelendirý jumystaryn tezdetip, ony 2018 jyldyń sońyna deıin aıaqtaıtyn bolady. Sondaı-aq Elbasy memlekettik holdıngter rólin qaıta qarastyrýdy tapsyrdy. Bul úshin Úkimetke «Samuryq-Qazyna» holdıngin sapaly túrde transformatsııalaıtyn bolady. Al «Báıterek» jáne «QazAgro» holdıngteri de qaıta qurylady. Túıindeı aıtsaq, álgi eki holdıng memlekettik damý baǵdarlamalaryn iske asyratyn operator bolyp qalady. Olardyń fýnktsııalary ońtaılandyrylyp, jeke sektor júzege asyra alatyn nárseniń barlyǵy bızneske berilmek.

Úshinshi basymdyq - qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý»

Sońǵy jyldary Qazaqstannyń qarjy júıesi túrli daǵdarysty bastan ótkerdi. Shatqaıaqtaǵan tusynda memleketke arqa súıedi. Degenmen, bul salada áli de problemalar bar ekeni belgili. Endeshe ortamerzimdik perspektıvada elimizdiń makroekonomıkalyq turaqtylyǵynda qarjy sektoryn damytý, onyń ekonomıkanyń basty kredıtory  retindegi mindetin qaıtarý basty mindet bolmaq. Memleket birtindep qarjy sektoryn tikeleı qoldaý badarlamasynan ketip, ekonomıkany qarjylandyrýdy osy sektordyń óz moınyna artýy tıis.

Bul basymdyqtyń aıasynda Elbasy aqsha-nesıe saıasatynyń yntalandyrýshy rólin qalypqa keltirýdi jáne ekonomıkany qarjylandyrýǵa jekemenshik kapıtal tartýdy atap ótedi.

«Elimizdiń qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý» qajet. Ulttyq bankke bank sektoryn qalypqa keltirý jóninde sharalar keshenin ázirleýdi tapsyramyn. Bankterdiń balansyn tıimsiz nesıelerden aryltý jumysyn jedeldetip, qajet bolǵan jaǵdaıda olardyń kapıtalyn aktsıonerler tarapynan arttyrýdy qamtamasyz etý kerek. Bankterdiń ahýalyna jedel baqylaý ornatý úshin Ulttyq bankke kóbirek quqyq bergen jón. Ulttyq bank bankterdiń qatelik jiberýin kútpeı, olarǵa yqpal etetin sharalar qabyldaý úshin formaldi kózqarastan yqtımal qaterlerge jol bermeıtin qadamdarǵa kóshýge tıis», - dep atap ótti Elbasy.

Budan bólek, Prezıdent Qor naryǵyn odan ári damytý sharalary da júzege asady. Qor naryǵyna «Samuryq-Qazyna» qory kompanııalarynyń aktsııalaryn ornalastyrý kózdeledi.

Tórtinshi basymdyq - adamı kapıtal sapasyn jaqsartý

Álemdik deńgeıdegi bilim berý men densaýlyq saqtaý júıelerin qalyptastyrmaı  Úshinshi jańǵyrýdy júzege asyrý da esh múmkin emes. Bul rette jahandyq jańa qaterlerge qarsy adamı kapıtaldy da sapaly damytý qajet. Al adamı kapıtaldyń ózegi - bilim. Bilim bolashaq damýdyń kepili. Sondyqtan da, Elbasy bul basymdyq boıynsha bilim berý júıesiniń rólin ózgertýdi meńzeıdi. Bilim arqyly básekege túsý, bilim arqyly ozý -  qaı jaǵynan alǵanda mańyzdy mindet. Óıtkeni ǵylym damymaı dúnıe damymaıtyny ámbege aıan. Bul rette qazaqstandyq bilim berýdiń basty mindet - bilim berýdi ekonomıkalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrý. Prezıdent bilim salasyn damytý týraly aıtqanda, oqytý baǵdarlamalaryn synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaýdy, IT-bilimdi, qarjylyq saýattylyqty qalyptastyrýǵa,  ultjandylyqty damytýǵa basa kóńil bólý kerektigin alǵa tartady. Qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim berý sapasynyń alshaqtyǵyn azaıtýǵa nazar aýdarady. Al Úkimetke júktelgen tapsyrmalar qatarynda úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńmen kóshý máselesi boıynsha usynystar ázirleý belgilendi. «Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qaraı damýyna zor kóńil bólinedi. Sonymen qatar, búginde aǵylshyn tili - jańa tehnologııa, jańa ındýstrııa, jańa ekonomıka tili. Qazirgi kezde 90% aqparat aǵylshyn tilinde jarııalanady. Árbir eki jyl saıyn olardyń kólemi 2 ese ulǵaıyp otyrady. Aǵylshyn tilin meńgermeı, Qazaqstan jalpy ulttyq progreske jete almaıdy. 2019 jyldan bastap 10-11 synyptarda keıbir pánderdi aǵylshyn tilinde oqytatyn bolamyz. Bul máseleni tııanaqty oılanyp, aqylmen sheshý qajet», - dedi N. Nazarbaev.

Adamı kapıtaldy damytýda urpaq saýlyǵy da erekshe ról atqarady. ıAǵnı, urpaq saýlyǵy - ult saýlyǵy. Osy rette Elbasy bıylǵy 1 shildeden memlekettiń, jumys berýshilerdiń, azamattardyń ortaq jaýapkershiligine negizdelgen mindetti medıtsınalyq saqtandyrý júıesi engiziletinin, ol júıeniń tıimdiligi álemdik tájirıbe arqyly dáleldengenin basa aıtty.

Áleýmettik qamtamasyz etý salasy da basa nazarda bolmaq. Atap aıtqanda, 2017 jylǵy 1 shildeden bastap 2,1 mıllıon zeınetker úshin zeınetaqy 2016 jylǵy deńgeıden 20%-ǵa deıin artady. Budan bólek, bazalyq zeınetaqy taǵaıyndaý 2018 jylǵy 1 shildeden bastap jańa ádisteme boıynsha júzege asyrylady. Onyń kólemi zeınetaqy júıesine qatysý ótiline baılanysty belgilenedi. Osy ósimniń barlyǵy 2018 jyly bazalyq zeınetaqynyń jańa mólsherin 2017 jylmen salystyrǵanda 1,8 ese arttyrýǵa múmkindik beredi. «Eń tómengi kúnkóris shegin de qaıta qarastyrý kerek. Ol qazaqstandyqtardyń naqty tutynýshylyq shyǵystaryna sáıkes kelýge tıis. Bul qadam 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap bazalyq zeınetaqy, múgedekterge jáne asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylarǵa arnalǵan járdemaqy, múgedek bala tárbıelep otyrǵandarǵa beriletin ataýly kómek pen járdemaqy kólemin 3 mıllıon adam úshin ósirýge múmkindik beredi. 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap ataýly áleýmettik kómek kórsetý shegin eń tómengi kúnkóris sheginiń 40%-ynan 50%-ǵa deıin ósirip, onyń jańa formatyn engizý kerek. Bul rette jumys isteýge qabiletti adamnyń bári tek jumyspen qamtý baǵdarlamasyna qatysý sharty arqyly ǵana qoldaýǵa ıe bolýǵa tıis», dedi N. Nazarbaev.

Besinshi basymdyq - qaýipsizdik pen sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres

Memleket basshysy 5 ınstıtýttyq reforma jáne Ult jospary aıasynda ınstıtýtsıonaldyq qaıta qurýlarǵa basa nazar aýdarǵan bolatyn. Onyń ishinde memlekettik basqarýdan bastap, sot jáne quqyqtyq júıelerdi jańǵyrtýǵa da meılinshe mán berildi. Elbasy Joldaýynda bul basymdyq aıasynda EYDU-nyń ozyq tájirıbeleri men usynymdaryn ımplementatsııalaý jumysyn qamtamasyz etý mindeti júktelip otyr. Jáne bir másele - jekemenshikti qorǵaýǵa, quqyq ústemdigine jáne barshanyń zań aldynda teńdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan reformalar. Bul jumys jalǵasatyn bolady.

«Qaýipsizdik ahýaly qýatty jáne áreket ete alatyn memlekettiń ólshemine aınalyp keledi. Qazirgi zamanda adamzat terrorızmniń beleń alýymen betpe-bet kelip otyr. Bul rette destrýktıvti kúshterdi qarjylandyratyndarǵa, sheteldik terrorıstik uıymdarmen baılanys jasaıtyndarǵa qarsy kúres júrgizý isi negizgi másele bolyp sanalady. Dinı ekstremızmdi nasıhattaýdyń aldyn alý, ásirese, ınternet pen áleýmettik jelide onyń jolyn kesý jumysyn júrgizý kerek. Qoǵamda, ásirese, dinı qarym-qatynas salasyndaǵy radıkaldy kózqarasqa baılanysty kez kelgen áreketke «múlde tózbeýshilikti» qalyptastyrý kerek», - dep júktedi Elbasy.

Sonymen qatar, Prezıdent kıberqylmyspen kúrestiń ózektiligine de toqtaldy. Bul rette Nursultan Nazarbaev Úkimet pen Ulttyq qaýipsizdik komıtetine «Qazaqstan kıberqalqany» júıesin qalyptastyrý sharalaryn qabyldaýdy tapsyrdy. Joldaýdyń sońynda Memleket basshysy Úkimetke «Qazaqstannyń ulttyq tehnologııalyq bastamasy» dep atalatyn Eldi úshinshi jańǵyrtý jónindegi 2025 jylǵa deıingi damýdyń strategııalyq josparyn ázirleýdi tapsyrdy. «Bizde ýaqyt talabyn laıyqty qabyl alyp, elimizdi odan ári jańǵyrtý jónindegi mindetterdi oryndaýdan basqa jol joq. Bizdiń uly halqymyz biregeı tarıhı múmkindikti tolyqtaı paıdalana alatynyna senemin», - dedi N. Nazarbaev.

Túıindeı aıtsaq, Elbasynyń bıylǵy Joldaýy - Qazaqstan úshin jańǵyrýdyń Úshinshi kezeńine kóshý arqyly jahandyq tehnologııalyq básekelestikke umtylýǵa negizdeledi. Ulttyń osyndaı mindetterdi oryndaýǵa ázirligin pysyqtaıdy. Prezıdenttiń sózimen aıtsaq, Úshinshi jańǵyrý - qazirgi jahandyq syn-qaterlermen kúres jospary emes, bolashaqqa, «Qazaqstan-2050» strategııasy maqsattaryna bastaıtyn senimdi kópir bolmaq.