Úsh jyldyq bakalavrıat: joǵary bilim júıesinde ne ózgermek

Jańa formattyń tártibi qandaı?

Qazaqstanda bakalavrıattyń standartty oqý merzimi – tórt jyl. Degenmen qoldanystaǵy zańnama ýnıversıtetterge bilim berý baǵdarlamasyn úsh jyl ishinde meńgerýge múmkindik beretin oqý protsesin uıymdastyrýǵa jol ashady.

Munda oqý baǵdarlamasynyń mazmuny men akademııalyq kredıtterdiń jalpy kólemi qysqarmaıdy. Máselen, bakalavrıattyń standartty kólemi 240 kredıt bolsa, stýdent ony úsh jylda tolyq ıgerýi kerek. Al jekelegen mamandyqtar boıynsha talap etiletin kólem keminde 300 kredıtti quraıdy.

Ol úshin ýnıversıtetter oqý protsesin qarqyndata alady. Mysaly, dástúrli eki semestrdiń ornyna oqý jylyn úsh trımestrge bólip, pánderdi meńgerý kezeńin qaıta uıymdastyrýǵa bolady. Osylaısha stýdent burynǵy oqý kólemin qysqa merzimde ıgeredi.

Elimizdiń keıbir joǵary oqý oryndary suranysqa ıe baǵyttar boıynsha trımestrlik júıeni qazirdiń ózinde qoldanady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, mundaı formatta 16 myńnan astam stýdent bilim alyp jatyr. Olardyń qatarynda Astana IT University, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ jáne basqa da ýnıversıtetter bar. Bul júıe negizinen kompıýterlik ǵylymdar, kıberqaýipsizdik, úlken derekterdi taldaý, baǵdarlamalyq ınjenerııa, aqparattyq júıeler, jasandy ıntellekt, tsıfrlyq quqyq, bıznes-taldaý jáne marketıng baǵyttarynda qoldanylady.

Alaıda mundaı júıemen oqıtyn stýdentterdiń barlyǵy bakalavrıatty mindetti túrde úsh jylda aıaqtamaıdy. Oqý merzimi baǵdarlamanyń qurylymy men stýdenttiń akademııalyq úlgerimine baılanysty.

Budan bólek, kolledjde nemese basqa joǵary oqý ornynda bilim alǵan stýdentterdiń buryn meńgergen pánderi men kredıtterin qaıta esepteý múmkindigi bar. Eger olar ýnıversıtetke uqsas mamandyq boıynsha tússe, oqý merzimi bir jarym, eki nemese úsh jylǵa deıin qysqarýy yqtımal.

Biraq oqý aqysy arzandaıdy deýge negiz joq. Sebebi tólem akademııalyq kredıtterdiń kólemine qaraı esepteledi.

Úsh jyldyq oqý barlyq mamandyqqa jaraı ma?

Qazaq Expert Club sarapshysy, bilim berý saıasaty jáne bilim salasyn tsıfrlandyrý mamany Jazıra Asanovanyń pikirinshe, oqý uzaqtyǵyn naqty baǵdarlamanyń mazmuny men bolashaq mamannyń biliktiligine qoıylatyn talaptar negizinde anyqtaý kerek.

– Joǵary bilim berý júıesi san alýan, sondyqtan ony oqýdyń biryńǵaı merzimimen ólsheý durys emes. Mysaly, IT salasynda qoldanbaly baǵdarlamalaý men kompıýterlik ǵylymdardyń irgeli negizderin birdeı qarastyrýǵa bolmaıdy. Baǵdarlamalaý daǵdylaryn praktıka arqyly jyldam qalyptastyrýǵa múmkindik bolǵanymen, matematıka men algorıtmder boıynsha daıyndyqty aınalyp ótý múmkin emes, – dedi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, ınjenerlik baǵyttarda zerthanalyq sabaqtar, jobalaý jumystary men óndiristik praktıka mańyzdy. Al pedagogıkalyq bilim berýde bolashaq muǵalimniń mekteptegi tájirıbesi erekshe ról atqarady. Ol pánin bilýmen qatar, bala psıhologııasyn túsinip, oqytý ádistemesin meńgerýi, bilim nátıjelerin baǵalap, qajettilikteri ártúrli oqýshylarmen jumys isteı alýy qajet.

– Munyń bárin tek oqýlyq arqyly meńgerý múmkin emes. Bolashaq muǵalim teorııalyq bilimin naqty synyp jaǵdaıynda qoldanýdy úırenýi kerek, – dedi Jazıra Asanova.

Sonymen qatar keıbir mamandyqtar boıynsha bakalavrıat kólemi 240 kredıtten joǵary. Atap aıtqanda, veterınarııa, sáýlet jáne dızaın, ıadrolyq fızıka, sondaı-aq eki mektep páni boıynsha pedagog daıarlaý baǵdarlamalary keminde 300 kredıtti qamtıdy. Sondyqtan sarapshy mundaı baǵyttardy úsh jyldyq formatqa kóshirý máselesin jeke qarastyrý qajet dep sanaıdy.

Oqý júktemesi bilim sapasyna áser ete me?

Standartty 240 akademııalyq kredıtti tórt jylda ıgerý jylyna orta eseppen 60 kredıtti quraıdy. Al úsh jyldyq baǵdarlamada bul kórsetkish 80 kredıtke deıin ósedi. Demek, stýdenttiń jyldyq oqý júktemesi shamamen úshten birge artady. Bul júktemege aýdıtorııalyq sabaqtarmen qatar, ózindik jumys pen óndiristik praktıka da kiredi.

Alaıda oqý merziminiń qysqarýy ózdiginen bilim sapasynyń tómendeıtinin bildirmeıdi. Qazaq Expert Club janyndaǵy bilim berý salasynyń sarapshysy, jetekshi joǵary oqý oryndarynda qyzmet etken, AQSh-tyń College Board uıymynyń ókili Rýstam Ábilovtiń aıtýynsha, negizgi másele – stýdenttiń baǵdarlamany belgilengen merzimde qanshalyqty meńgere alatynynda.

– Másele oqý baǵdarlamasyn kúntizbelik úsh jylǵa syıǵyzýda emes, stýdenttiń ony osyndaı qarqynmen qanshalyqty sapaly meńgere alatynynda. Education at a Glance 2025 esebine sáıkes, EYDU elderi men seriktes ekonomıkalarda bakalavrıatqa qabyldanǵan stýdentterdiń orta eseppen 43%-y ǵana oqýyn belgilengen merzimde aıaqtaıdy. Al qosymsha bir jyl berilgende bul kórsetkish 59%-ǵa jetedi.

Bul derekter jedeldetilgen baǵdarlamalardy engizgende stýdentterdiń oqý júktemesi men úlgerimin eskerý qajettigin kórsetedi. Oqý merzimin qysqartý dıplomdy erterek alýǵa kepildik bermeıdi. Kerisinshe, akademııalyq qaryz ben oqýdan shyǵyp qalatyn stýdentterdiń sany artsa, reformadan kútken nátıje bolmaýy múmkin, – dedi Rýstam Ábilov.

Sondyqtan sarapshy oqý merzimin qysqartýdan buryn qoldanystaǵy baǵdarlamalardyń tıimdiligin baǵalaýdy usynady. Onyń pikirinshe, qaıtalanatyn pánder men eskirgen materıaldardy anyqtap, bolashaq mamanǵa qajetti quzyretterdi qalyptastyrýǵa basymdyq berý kerek.

– Ol úshin qoldanystaǵy baǵdarlamalarǵa táýelsiz baǵalaý júrgizip, úsh jyldyq modeldi kezeń-kezeńimen engizgen durys. Beıindik pánderge aýdıt jasap, qaıtalanatyn kýrstardy qysqartyp, bolashaq mamanǵa qajetti naqty quzyretterdi qalyptastyratyn pánderge basymdyq berý qajet.

Bilim sapasyn baǵalaý tásilin de ózgertý kerek. Qazir oqý úderisi kóbine saǵat, kredıt jáne pán sany arqyly ólshenedi. Alaıda bul kórsetkishter bilimniń nátıjesin emes, kólemin ǵana kórsetedi. Sondyqtan «stýdent qansha saǵat dáris tyńdady?» degen ólshemnen «ol neni meńgerdi, qandaı daǵdy qalyptastyrdy?» degen baǵalaý júıesine kóshýimiz qajet, – dedi Rýstam Ábilov.

Baǵdarlamalardy ońtaılandyrýda jalpy bilim beretin pánderdiń úlesin de eskerý mańyzdy.

Sarapshy Jazıra Asanovanyń aıtýynsha, olardy qajetti jáne qajetsiz dep bólýge bolmaıdy. Óıtkeni bolashaq mamandyqqa tikeleı qatysy joq pánderdiń ózi synı oılaýdy, azamattyq jaýapkershilikti jáne kúrdeli qoǵamdyq úderisterdi túsiný qabiletin qalyptastyrady.

Qazaqstannyń memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty boıynsha bakalavrıattyń 240 kredıtiniń 56-sy jalpy bilim beretin pánder tsıkline tıesili. Oǵan shet tili, qazaq nemese orys tili, Qazaqstan tarıhy, fılosofııa, aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar, áleýmettik-saıası bilim modýli jáne dene shynyqtyrý kiredi.

Sonymen birge stýdentterdiń bastapqy daıyndyq deńgeıi birdeı emes. Mysaly, aǵylshyn tilin nemese tsıfrlyq saýattylyǵyn jetkilikti deńgeıde meńgergenin rastaı alatyn stýdentke bazalyq kýrstardy qaıta oqýdyń qajeti bolmaýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda buryn qalyptasqan bilim men daǵdylardy baǵalap, tıisti oqý nátıjelerin kredıt retinde tanýǵa bolady.

Qazaqstanda kolledj jáne joǵary oqý oryndarynyń túlekteri úshin mundaı tájirıbe bar. Jekelegen ýnıversıtetter Nazarbaev Zııatkerlik mektepteriniń túlekteri meńgergen pánderdi de esepke alady. Mysaly, Narhoz ýnıversıteti aǵylshyn tili, ınformatıka, matematıka jáne basqa pánder boıynsha mektepte alǵan bilimdi ýnıversıtettik kýrstarmen sáıkestendirý múmkindigin qarastyrǵan.

– Eger stýdent belgili bir quzyretti meńgergenin rastaı alsa, onyń bos ýaqytyn kásibı daıarlyqqa, ǵylymı-zertteý jumystaryna jáne praktıkaǵa baǵyttaýǵa bolady. Árıne, mundaı qaıta esepteý bilim berý baǵdarlamasyna qoıylatyn talaptarǵa sáıkes júrgizilýi tıis, – dedi Jazıra Asanova.

Sheteldik tájirıbe Qazaqstanǵa qanshalyqty saı keledi?

Úsh jyldyq bakalavrıat halyqaralyq tájirıbede keń taralǵan. Alaıda ár elde oqý merzimi men baǵdarlamanyń mazmuny mamandyqtyń ereksheligine qaraı belgilenedi.

Mysaly, Nıderlandta zertteý ýnıversıtetteri (WO) 180 ECTS kredıttik úsh jyldyq bakalavrıat usynady. Al qoldanbaly ǵylymdar ýnıversıtetterinde (HBO) praktıka men kásibı daıarlyqqa basymdyq beretin 240 ECTS kredıttik tórt jyldyq baǵdarlamalar bar.

Germanııadaǵy Duale Hochschule Baden-Württemberg ýnıversıtetinde 210 ECTS kredıttik úsh jyldyq dýaldy bakalavrıat júzege asyrylady. Stýdentter teorııalyq oqýdy kásiporyndaǵy praktıkamen shamamen ár úsh aı saıyn almastyrady. Oqýǵa túsý úshin seriktes kompanııamen kelisimshart jasasyp, oqý barysynda jalaqy alady. ıAǵnı maman daıarlaýǵa ýnıversıtet pen jumys berýshi qatar qatysady.

Frantsııada standartty Licence baǵdarlamasy úsh jylǵa sozylyp, 180 ECTS kredıtin qamtıdy. Odan keıin stýdentter eki jyldyq magıstratýrada taǵy 120 ECTS kredıtin meńgere alady.

Degenmen bul modelderdi Qazaqstanmen tikeleı salystyrýǵa bolmaıdy. Eýropada úsh jyldyq bakalavrıat kóbine 180 ECTS kredıtin qamtysa, elimizde osy merzimde 240 akademııalyq kredıtti ıgerý kózdeledi. Sonymen qatar eki júıedegi kredıttiń oqý júktemesine qatysty normatıvtik anyqtamalary da ártúrli.

Osy oraıda Rýstam Ábilov bıznes ókilderiniń bilim berý protsesindegi rólin kúsheıtýdi usynady.

– Bıznes ókilderi bilim berý baǵdarlamalaryn talqylaýǵa ǵana emes, olardy júzege asyrýǵa da qatysýy kerek. Atap aıtqanda, stýdentterge praktıka oryndaryn usynyp, naqty óndiristik mindetterdi aıqyndap, kásibı daǵdylaryn baǵalaýǵa atsalysýy mańyzdy, – dedi ol.

Sarapshy úsh jyldyq bakalavrıatty úzdiksiz bilim berý júıesiniń bir kezeńi retinde qarastyrý qajet dep sanaıdy. ıAǵnı túlek bilim alyp, eńbek naryǵyna shyqqannan keıin de kásibı qajettiligine qaraı ýnıversıtetke oralyp, jańa quzyretterdi meńgere alady. Bul úshin qaıta daıarlaý baǵdarlamalaryn, mıkrobiliktilikterdi jáne beıresmı bilim nátıjelerin taný tetikterin damytý mańyzdy.

Tıimdiligi qalaı baǵalanady?

Sarapshy Jazıra Asanovanyń aıtýynsha, ázirge úsh jáne tórt jyl oqyǵan túlekterdiń jumys berýshiler tarapynan qalaı baǵalanatynyn nemese bir formattyń artyqshylyǵyn dáleldeıtin salystyrmaly derekter jetkiliksiz. Sondyqtan eki modeldiń nátıjesin jumysqa ornalasý deńgeıi, jalaqy, kásibı sertıfıkattaý jáne jumys berýshilerdiń baǵasy arqyly salystyrý mańyzdy.

Bul kórsetkishterdiń ózektiligin EYDU derekteri de ańǵartady. Education at a Glance 2026 esebine sáıkes, uıymǵa múshe elderde 25–64 jastaǵy joǵary bilimdi azamattardyń jumyspen qamtylý deńgeıi orta eseppen 87%-dy quraıdy. Al 2023–2025 jyldary joǵary bilimi bar jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq 0,4 paıyzdyq tarmaqqa ósken.

– Oqý bitirgennen keıingi 6 jáne 12 aıdaǵy jumysqa ornalasý deńgeıin, jalaqysyn, kásibı sertıfıkattaý nátıjelerin, qosymsha daıarlyqsyz mindetterdi oryndaı alý qabiletin jáne jumys berýshilerdiń baǵasyn salystyrý qajet, – dedi Jazıra Asanova.

Qazaqstanda bul baǵytta arnaıy taldaý júrgiziledi. 2027 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen jáne bıznes ókilderimen birlesip, úsh jyldyq oqý formatyna zertteý jasaıdy. Onyń aıasynda maman daıarlaýǵa jumsalatyn shyǵyndar, túlekterdiń jumysqa ornalasýy men tabysy jáne jumys berýshilerdiń qanaǵattaný deńgeıi baǵalanady. Zertteý qorytyndysy oqý merzimine qatysty keıingi sheshimderge negiz bolmaq.