Únzıla Shapaq: Qazaqstanda sot pen azamat arasyndaǵy quqyqtyq teńgerim ózgerdi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformalar azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý múmkindigin keńeıtip, sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Quryltaı depýtaty Únzıla Shapaqtyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııada bekitilgen normalar azamat pen memleket arasyndaǵy quqyqtyq qatynastardy jańa deńgeıge kóterdi.
2026 jylǵy konstıtýtsııalyq jańǵyrý Qazaqstannyń quqyqtyq damýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy. 15 naýryzdaǵy respýblıkalyq referendýmda qabyldanyp, 1 shildeden bastap kúshine engen jańa Konstıtýtsııada adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, zań ústemdigin qamtamasyz etý jáne memlekettik bılik tarmaqtarynyń ózara is-qımyly negizgi qaǵıdattar retinde aıqyndaldy.
Atap aıtqanda, «Mıranda erejesi» konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitildi. Bul normaǵa sáıkes, ustalǵan adamǵa bostandyǵy shektelgen sátten bastap onyń quqyqtary men ustalý sebepteri túsindirilýi tıis.
Taǵy bir mańyzdy ózgeris – advokatýranyń derbes konstıtýtsııalyq mártebege ıe bolýy. Advokatýra azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdyń mańyzdy ınstıtýty retinde tanylyp, onyń ádil sot tóreligin qamtamasyz etýdegi róli aıqyndaldy.
Sonymen qatar jańa Konstıtýtsııada sot júıesiniń táýelsizdigin qamtamasyz etýge, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Negizgi zańda sot baqylaýynyń kepildikteri men Konstıtýtsııalyq Sottyń adam quqyqtaryn qorǵaýdaǵy orny naqtylandy.
Jańa Konstıtýtsııadaǵy eleýli ózgeristerdiń biri – sot isin júrgizý nysandarynyń qatarynda «ákimshilik» uǵymynyń tikeleı kórsetilýi. Konstıtýtsııaǵa sáıkes, sot bıligi zańda belgilengen azamattyq, ákimshilik, qylmystyq jáne ózge de sot isin júrgizý nysandary arqyly júzege asyrylady.
Bul normalar sot tóreliginiń ádildigin qamtamasyz etýge, memlekettik organdardyń qyzmetine quqyqtyq baqylaýdy kúsheıtýge jáne azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaý múmkindikterin keńeıtýge baǵyttalǵan.
Qazaqstanda sońǵy jyldary sot táýelsizdigin nyǵaıtý, azamattardyń ádil sotqa qoljetimdiligin arttyrý jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń quqyqtyq tetikterin jetildirý baǵytynda júıeli ózgerister júrgizilip keledi. Bul reformalar sot júıesiniń ınstıtýtsıonaldyq qurylymymen qatar, azamat pen memleket arasyndaǵy quqyqtyq qatynastardy da qamtydy.
Quryltaı depýtaty Únzıla Shapaqtyń pikirinshe, sot-quqyqtyq reformalardyń basty máni – azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy naqty tetiktermen qamtamasyz etý jáne sottardyń memlekettik organdardan táýelsiz sheshim qabyldaý múmkindigin kúsheıtý.
Bul baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń biri – sýdıalar táýelsizdiginiń ınstıtýtsıonaldyq kepildikterin nyǵaıtý. Atap aıtqanda, sýdıalardy irikteý men olardyń mansabyna qatysty negizgi máseleler Joǵary Sot Keńesiniń quzyretine berildi. Sondaı-aq sot ákimshiligi sot tóreligin júzege asyrý qyzmetinen bólinip, sottardy qarjylandyrýdyń kepildi júıesi engizildi.
Sot táýelsizdigi azamattardyń ádil sotqa degen quqyǵymen tikeleı baılanysty. Bul turǵyda Qazaqstanda 2021 jyldan beri jumys istep kele jatqan ákimshilik ádilet ınstıtýtynyń mańyzy erekshe.
Resmı statıstıkaǵa sáıkes, ákimshilik sottar engizilgenge deıin azamattar men bıznes ókilderi memlekettik organdarmen daýlardyń shamamen 15%-ynda jeńiske jetse, keıin bul kórsetkish 60%-ǵa deıin ósken.
Únzıla Shapaqtyń aıtýynsha, bul kórsetkish azamat pen memleket arasyndaǵy quqyqtyq teńgerimniń ózgerip kele jatqanyn kórsetedi. Ákimshilik sottyń mindeti – memlekettik organnyń ustanymyn avtomatty túrde qoldaý emes, onyń qabyldaǵan sheshimi men áreketiniń zańdylyǵyn obektıvti baǵalaý.
– Júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformalardyń negizgi máni – azamattyń quqyǵyn qorǵaýdy naqty tetiktermen qamtamasyz etý jáne sottyń memlekettik organdardan táýelsiz sheshim qabyldaý múmkindigin kúsheıtý. Bul baǵyttaǵy mańyzdy qadamdardyń biri – sýdıalardyń táýelsizdigin qamtamasyz etetin ınstıtýtsıonaldyq kepildikterdiń kúsheıýi. Ákimshilik sottyń mindeti – memlekettik organnyń pozıtsııasyn avtomatty túrde qoldaý emes, onyń sheshimi men áreketiniń zańdylyǵyn obektıvti baǵalaý. Azamattar men bıznestiń memlekettik organdarmen daýlarda jeńiske jetý kórsetkishiniń 15%-dan 60%-ǵa deıin ósýi azamat pen memleket arasyndaǵy quqyqtyq teńgerimniń ózgerip kele jatqanyn kórsetedi, – deıdi Únzıla Shapaq.
Sot baqylaýynyń naqty jumys istep turǵanyn qylmystyq protsestegi statıstıkadan da kórýge bolady.
2026 jyldyń segiz aıynda sottarǵa qamaýǵa sanktsııa berý týraly 11 164 ótinish túsken. Onyń 4 355-i boıynsha sottar qamaýǵa alýǵa ruqsat bermegen. Al 3 720 jaǵdaıda qamaýdyń ornyna úıqamaq qoldanylǵan.
Sondaı-aq osy kezeńde qylmystyq qýdalaý organdarynyń áreketterine, áreketsizdigine jáne sheshimderine qatysty qaralǵan shaǵymdardyń 37,7%-y qanaǵattandyrylǵan.
Depýtattyń pikirinshe, bul derekter sottyń azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdaǵy naqty baqylaý tetigi retinde jumys istep otyrǵanyn kórsetedi.
Qylmystyq sot tóreligindegi taǵy bir mańyzdy kórsetkish – aqtaý úkimderi. 2026 jyldyń alǵashqy segiz aıynda sottar 211 adamǵa qatysty aqtaý úkimin shyǵarǵan.
Bul sottardyń árbir isti jan-jaqty qarap, aıyptaý tarapy usynǵan dálelderge derbes baǵa beretinin kórsetetin kórsetkishterdiń biri retinde qarastyrylady.
Sot tóreliginiń sapasy men oǵan degen qoǵamdyq senim de reformalardyń nátıjesin baǵalaýda mańyzdy oryn alady.
2026 jyly júrgizilgen zertteý nátıjesinde respondentterdiń 92,4%-y sot júıesine tolyq nemese ishinara senim bildirgen.
Bul kórsetkish azamattardyń sot ınstıtýtyna jáne sot arqyly óz quqyqtaryn qorǵaý múmkindigine degen kózqarasyn ańǵartady.
Sot tóreliginiń sapasyn arttyrý baǵytyndaǵy mańyzdy ózgeristerdiń biri – derbes kassatsııalyq sottardyń qurylýy.
2025 jylǵy 1 shildeden bastap Qazaqstanda azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik ister boıynsha derbes kassatsııalyq sottar jumys isteı bastady.
Olardyń Joǵarǵy Sottan ınstıtýtsıonaldyq turǵyda bólinýi sot aktilerin qaıta qaraýdyń derbes deńgeıin qalyptastyrdy. Bul azamattardyń sot sheshimderine shaǵymdaný múmkindigin keńeıtip, sot tóreliginiń qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Únzıla Shapaqtyń pikirinshe, sot-quqyqtyq reformalardyń túpki maqsaty tek jańa ınstıtýttar qurýmen shektelmeıdi. Eń bastysy – azamattyń quqyǵy buzylǵan jaǵdaıda ony tıimdi qorǵaı alatyn quqyqtyq júıe qalyptastyrý.
Bul turǵyda sot táýelsizdigi, ákimshilik ádilet, sot baqylaýy jáne kassatsııalyq qaıta qaraý tetikteri ózara tyǵyz baılanysty. Olardyń barlyǵy azamattardyń quqyqtyq qorǵalýyn kúsheıtýge, memlekettik organdardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa jáne zań ústemdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Osylaısha, júrgizilip jatqan reformalar sot júıesiniń qurylymyn jetildirýmen qatar, azamat pen memleket arasyndaǵy quqyqtyq qatynastardyń sıpatyn ózgertýge yqpal etip otyr.
Aıta keteıik, 2025 jylǵy 1 shildeden bastap Astanada azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik ister boıynsha úsh derbes kassatsııalyq sot jumysyn bastaǵan bolatyn.
