Úmit pen kúdik: ulttyq valıýtanyń nyǵaıýyna ne sebep jáne alda ne kútip tur

Bes sebep: halyqtan ınvestorǵa deıin 

Aıdyń basynda ǵana dollar 474 teńgeden joǵary saýdalanǵan edi, ıaǵnı nyǵaıý protsesi sanaýly kúnniń ishinde júzege asty desek bolady. Bir qaraǵanda, bul — ekonomıkanyń turaqtalǵanynyń bir belgisi: ınflıatsııa báseńdedi, teńge quny ósip jatyr, aqsha-nesıe saıasaty qatań baqylaýda. Alaıda oń dınamıkanyń astarynda birneshe mańyzdy faktor men suraq bar. Teńgeniń kúsheıýi jańa kezeńdi bildire me, álde ýaqytsha áser me?

Klassıkalyq túsindirme — munaı. «Qara altyn» eksport túsiminiń 50%-dan astamyn quraıdy, onyń qymbattaýy naryqtaǵy valıýta usynysyn avtomatty túrde arttyratyn bilemiz.

— Biz baqylaı almaıtyn faktorlar bar, máselen, munaıdyń jahandyq baǵasy. Eger baǵa barreline 150-200 dollar bolyp, eksporttyq valıýta túsimi joǵary deńgeıde bolsa, dollar budan da tómen túsýi múmkin, — degen edi Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov.

Dese de, munaı mańyzdy bolǵanymen, teńgeniń kúsheıýine ákelgen jalǵyz sebep emes. Onyń ústine munaıdyń ekonomıkaǵa áseri kesh baıqalady, baǵanyń ósýi men valıýta túsiminiń naqty bıýdjet kirisine aınalýyna birshama ýaqyt kerek. Demek, teńgeniń qysqa merzimdi kúsheıýin ózge sebeptermen túsindirýge bolatyndaı.

Birinshisi — qatań aqsha-nesıe saıasaty. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni 18% deńgeıinde ustap tur. Inflıatsııa 11,7% bolǵan jaǵdaıda, mundaı bazalyq mólsherleme jaqsy tabys ákeledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, teńgedegi aqsha ózge valıýtalarǵa qaraǵanda áldeqaıda tıimdi «jumys isteıdi» degen sóz.

Dál osy sebep ınvestorlardyń kóbeıýine túrtki bolyp otyr. Investorlar elge shetel valıýtasyn ákelip, ony teńgege aıyrbastaıdy da, memlekettik oblıgatsııalar men depozıtterge salady. Ulttyq banktiń málimetinshe, jyl basynan beri beırezıdentterdiń memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa salǵan ınvestıtsııasy 600 mln dollarǵa artyp, shamamen 4,5 mlrd dollarǵa jetken. Bul — teńgeni kúsheıtetin tikeleı valıýta aǵyny.

Ekonomıst Baýyrjan Mádenov ekinshi sebepti azamattardyń qarjylyq saýatynan izdep otyr. Onyń sózinshe, keıingi ýaqytta halyq az shyǵyndala bastaǵan.

— Birinshiden, adamdar azyq-túlik emes taýarlar men iri zattarǵa jumsalatyn shyǵyndy azaıtty. Ekinshiden, tutynýshylyq nesıe berý shartynyń qatańdaýy nesıelik resýrstar esebinen qalyptasatyn suranysty tejep otyr. Demek, ımport azaıady, sonyń saldarynan ımporttaýshylar tarapynan valıýtaǵa degen suranys ta tómendeıdi. Bul teńge baǵamyna oń áserin tıgizedi, — dep topshylady sarapshy.

Úshinshi sebep — syrtqy qaryzdyń ulǵaıýy. Memleket pen kvazımemlekettik sektor shetelden belsendi túrde qarajat tartyp jatyr. Qarjy bizge dollarmen kelgenimen, el ishinde teńgege aınalady. Sonyń nátıjesinde shetel valıýtasynyń usynysy artyp, dollar baǵamy tómendeıdi.

Tórtinshi faktor — altyn saýdasy. Sońǵy bir jylda altyn baǵasy 50%-dan astam ósti. Bul Ulttyq banktiń naryqtaǵy valıýtalyq teńgerimdi saqtaý úshin qoldanatyn dollar satý úrdisin kúsheıtken bolatyn. Eskeretin jaıt, geosaıası turaqsyzdyq kezinde altyn senimdi aktıvke aınalyp keledi, al Qazaqstan altyn óndirýshi el retinde qosymsha tabysqa ıe bolyp otyr.

Besinshi faktor — dollarǵa degen suranystyń tómendeýi. Ádette jyl basynda iskerlik belsendilik baıaýlaıdy, bıýdjet qarajaty tolyq ıgerilmeıdi, ımport kólemi azaıady. Buǵan qosa qazir salyq tóleý kezeńi, kompanııalar salyqty teńgemen tóleý úshin valıýta satatyny anyq. Munyń bári teńge úshin oń serpin.

Qoryta aıtqanda, teńge tek munaıdyń arqasynda emes, túrli qarjylyq operatsııalardyń jıyntyq áserinen nyǵaıyp jatyr.

Ulttyq bank ne deıdi?

Teńgeniń nyǵaıýy jyl basynda baıqalyp, aqpan aıynda kúsheıe túsken. Qazir Ulttyq bank burynǵy saıasatyn, ıaǵnı naryqqa ásire aralasýsyz erkin baǵam rejımin saqtaýda. Demek, aldaǵy ýaqytta naryq tepe-teńdikti ózi belgilep, memleket retteýshi retinde oqys jaǵdaıda ǵana áreket etpek.

Alaıda, ashyǵyn aıtaıyq, Ulttyq bank dollar baǵamy 400 teńge bolady degen stsenarııdi qarastyryp otyrǵan joq. Búgingi boljam — 1 dollar 500 teńge aınalasynda, ári-beri 5-7% aýytqý múmkin, odan ózge ózgeris kútý orynsyz. Muny naryqqa berilgen belgi dep túsinýimiz kerek, demek qazirgi deńgeı ýaqytsha bolýy yqtımal.

Turaqtylyq VS ýaqytsha qubylys

Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarev qazirgi shetel valıýtasynyń quny ýaqytsha sıpat degen ustanymda.

— Teńgeniń quny burynǵy boljamǵa qaraǵanda áldeqaıda jaqsy nátıje kórsetti. Munaı joǵary valıýtalyq túsim ákelip otyr jáne Ulttyq qordaǵy valıýtany satý naryqtaǵy usynysty arttyrdy. Joǵary bazalyq mólsherleme aqshany teńgede ustap tur, — dep atap ótti sarapshy.

Andreı Chebotarevtyń aıtýynsha, teńgeniń nyǵaıýy — ýaqytsha qubylys, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı turaqtansa, burynǵy kórsetkishke qaıta oralýǵa daıyn bolýymyz kerek.

— Teńge baǵamy ekonomıkalyq qurylymnyń arqasynda emes, aqsha aǵyny men bazalyq mólsherleme esebinen saqtalyp tur. Ekonomıkany ártaraptandyrý deńgeıi tómen, óńdeý ónerkásibi nashar, ımportqa táýeldilik áli bar. Sondyqtan teńgeniń búgingi halin jańa tepe-teńdik dep qabyldamaýymyz kerek, bar bolǵany ýaqytsha konfıgýratsııa ǵana, — deıdi qarjyger.

Ekonomıst Baýyrjan Mádenov te atalǵan pikirmen kelisedi. Degenmen, onyń oıynsha, búgingi baǵam ekonomıkanyń negizgi kórsetkishine saı.

— Qazirgi tańda teńge quny ekonomıkanyń negizgi kórsetkishterine tolyq sáıkes kelip tur. Birinshiden, energııa resýrstary baǵasynyń ósýine baılanysty eksport artady. Ekinshiden, qatań aqsha-nesıe saıasaty carry trade-pen (tómen paıyzben qaryz alyp, joǵary paıyzdyq aktıvterge salý strategııasy — red.) aınalysatyn portfeldik ınvestorlardy qyzyqtyryp otyr. Sonyń saldarynan memlekettik oblıgatsııalarǵa beırezıdentterdiń ınvestıtsııasy ósip jatyr. Úshinshiden, jyl basynan beri ınflıatsııanyń báseńdegeni baıqalady. Buǵan ótken jylǵy ımporttyq taýarlarǵa tólengen valıýta úlesiniń áseri bar. Júrgizilip jatqan salyq reformasy ınfraqurylymdyq jáne ónerkásiptik jobalardy qarjylandyrýǵa múmkindik beretinin umytpaýymyz kerek, bul JІÓ ósimine oń yqpal etedi, — dep túsindirdi ekonomıst.

Jaǵdaı ózgermese, bir dollar 450 teńgege jýyqtaýy múmkin, al jyl sońyna deıin 500–510 teńgeden aspaıtyn bolady.

— Depozıt mólsherlemeleri (15% jáne odan joǵary) bir jyldyq merzimde yqtımal devalvatsııa shyǵynyn óteı alady. Mysaly, bir dollar 465 teńge bolsa, jyldyq 15%-dyq depozıt kirisi teńgeniń 530-ǵa deıin álsireýine tótep bere alady. Munaı baǵasy osyndaı joǵary deńgeıde turǵanda teńge úshin eshqandaı qaýip kórip turǵan joqpyn, — dep túıindedi Baýyrjan Mádenov.

Teńgeniń kúsheıýi árdaıym jaqsy emes

Áleýmettik turǵyda, árıne, ulttyq valıýtanyń nyǵaıýy tıimdi kórineri anyq: ımport arzandaıdy, tehnıka men azyq-túlik baǵasy óspeıdi, ınflıatsııa báseńdeıdi. Alaıda tutas ekonomıka úshin jaǵdaı áldeqaıda kúrdeli.

Andreı Chebotarevtyń aıtýynsha, tym myqty teńge memlekettiń kirisin azaıtady. Munaı dollarmen satylady, biraq ony aıyrbastaǵan kezde bıýdjetke túsetin teńge kólemi kemıdi. Osylaı qarjy júıesine salmaq túsedi. Eksporttaýshylar úshin de jaǵdaı qıyndaıdy: olardyń ónimi valıýtaǵa shaqqanda qymbattap, paıda men ınvestıtsııa kólemi tómendeıdi. Sonymen qatar otandyq bıznes te zardap shegedi. Sebebi ımporttyq taýar arzandap, otandyq ónim básekege qabiletin joǵalta bastaıdy.

— Bul jerde «shıkizattyq ekonomıkanyń kúshti valıýtasy» (Dutch Disease — red.) atty klassıkalyq áser paıda bolady: baǵam syrtqy kirister esebinen nyǵaıady, biraq bul ishki sektordyń damýyna tusaý. Sonymen qatar joǵary bazalyq mólsherleme nesıe berý men iskerlik belsendilikti tejeıdi. Qysqasha aıtsam, «kúshti valıýta» men ekonomıkanyń álsiz dınamıkasy arasynda alshaqtyq arta túspek, — degen oıda sarapshy.

Taǵy bir kórsetkish — qolma-qol aqsha naryǵy. Bırjada teńge nyǵaıǵanyna qaramastan, aıyrbastaý pýnktterinde satyp alý men satý baǵasynyń aıyrmashylyǵy (spread) 5–7 teńgege deıin saqtalyp otyr. Mundaı ahýal naryqtyń teńgege senbeıtinin bildiredi.

Іs júzinde aıyrbastaý oryndary baǵamnyń keri ketý qaýpin eskerip, ózderin saqtandyryp otyr, ıaǵnı «belgisizdik syıaqysynan» (uncertainty premium) dámeli.

Alda ne kútip tur?

Qysqa merzimdi perspektıva turǵysynan qarasaq, teńge kúshin saqtap qalady. Oǵan joǵary mólsherleme, kapıtal aǵyny, salyq kezeńi jáne qarjylyq operatsııalar múmkindik berip otyr. Alaıda sarapshylardyń pikirinshe, jyldyń ekinshi jartysynda tepe-teńdik ózgerýi múmkin. Eger ınflıatsııa tómendeı berse, Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni túsirýge májbúr. Ol jaǵdaıda ınvestorlar teńgege asa qulyq tanytpaıdy, nátıjesinde kapıtaldyń bir bóligi elden kete bastaýy yqtımal.

— Negizgi stsenarıı boıynsha, teńge birtindep anaǵurlym teńgerimdi deńgeıge deıin álsireıdi. Birneshe aıdan keıin ımport áserimen baǵanyń ósýi baıqalatyn bolady, sonymen qatar eksporttaýshylardyń jaǵdaıy jaqsaryp, bıýdjet túsimi artyp, otandyq óndirýshilerge túsetin salmaqty azaıtady, — deıdi Andreı Chebotarev.

Sarapshy munaı naryǵy men maýsymdyq áserdi ataýsyz qaldyrmady. Sondyqtan negizgi stsenarıı: teńge baǵamy aqyryndap álsirep, bir dollar 480–510 teńge kórsetkishine deıin barady.

Valıýta máselesinde qarama-qaıshylyq kóp. Bir jaǵynan, teńgeniń nyǵaıýy ınflıatsııany tejeıdi, ımportty arzandatady jáne halyqtyń satyp alý qabiletin arttyrady. Ekinshi jaǵynan, bul eksport pen ishki óndiriske salmaq túsirip, bıýdjet túsimin azaıtady. Іs júzinde áńgime osy eki ortadaǵy tepe-teńdik týraly bolyp otyr.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, teńgeniń búgingi kórsetkishi — birneshe faktordyń nátıjesi: joǵary mólsherleme, shıkizat baǵasy, kapıtal aǵyny men ishki naryq deńgeıi. Biraq mundaı kombınatsııa turaqsyz. Kúshti teńge ekonomıkanyń qýattylyǵyn emes, kóbine qalyptasqan jaǵdaıdyń kórinisin bildiredi.

Sondyqtan basty nazar teńgeniń nyǵaıyp jatqanynda emes, keleshekte bolýy kerek. Іshki-syrtqy jaǵdaı ózgergende, teńge osy qalpyn saqtap tura ala ma, joq pa — másele osynda. Sebebi ekonomıkanyń damýy tikeleı teńge baǵamyna baılanysty.