Úmit, kúdik jáne táýbe dodasy

Áýelgi qadam - qorqynysh

Qazaqstan quramasy Rıoǵa jol tart­paı turyp-aq bir-eki altyn júl­deden qa­ǵyldy. Kóktemniń sońyna qaraı Ilın bas­taǵan 4 zil­temirshi chempıonnyń do­pıng daýy boı kóterdi de, Olımpıada qar­sańyna deıin naqty túıini aıtylǵan joq. Maýsym aıynyń sońynda Ilıa Ilın, Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Svet­lana Podobedovalardyń Rıoǵa jol tart­paıtyny anyq belgili boldy. Tór­teýi­niń de London Olım­pıa­dasy bary­syn­da tapsyrǵan qan­darynan dopıng izi shy­ǵypty-mys. Keıinirek, tipti Ilınniń Beı­jiń­degi synamasy da oń nátıje ber­ge­ni aıtyldy. Búkilálemdik aýyr at­letıka fe­deratsııasy dopıng daýy­na «júıeli túr­de» ilikken Bol­garııa quramasyn áý basta aıyptap tas­taǵan edi, artynsha mundaı kep­ke Reseı de tap boldy. Bizdiń de «bir aıaǵy­myz - kórde, bir aıaǵymyz - jerde» bi­raz ilinip turyp, 27 shil­dede sheshim naq­ty shyqty. Jeńip alǵan 10 jolda­ma­myz­dyń ekeýin qaıtaryp berip, Rıoǵa 8 úmi­ti­mizdi attandyryp saldyq. Onyń úsheýi (Rahımov, Japarqul jáne Zaıchıkov) júl­deden naqty úmitkerler bolsa, qalǵan beseýi keshegi izbasarlar nemese ekinshi-úshinshi nómirli ziltemirshiler edi. Son­dyqtan, olardyń London­da­ǵydaı qorjynymyzǵa altynnan soń altyn salmasyn jaqsy bilip tur­dyq, kúdik sóıtip boı kóterdi.

Bas­qa sport túrlerinen myqty­lary­myzdyń eshqaısysy Rıo dodasynan shet qalǵan joq. Sodan keıin ǵana alaqa­ny­myz­dy ysqylap turyp, 16 kún boıy biz de jan­kúıer­liktiń kórigin qyzdyrdyq.

 

Naqty derekter sóılesin

1.Burynǵy myqty - sol myqty. Rıo Olımpıadasy Qazaqstannyń boks, aýyr atletıka, kúres sııaqty sport túrlerinen, ıaǵnı burynnan medal ákeletin sport túrlerinen myqty ekenin nyqtap berdi. Árıne, kúreske qatysty alǵanda, bul sózimizge daý aıtýǵa da bolady. Biraq, áıelder kúresinen 1 kúmis, 2 qola, 1 besinshi oryn alý - óte joǵary kórsetkish. Boks dástúrli túrde Qazaqstanǵa altyn syılady, dástúrli túrde úzdik tórttikke endi. Aýyr atletter quramynyń ortaıyp qalǵanyna qaramastan, altyndy da, kúmisti de, qolany da topyrlatty. Demek, aldaǵy ýaqytta da osy sport túrlerine mem­lekettik dárejede zor qoldaý kórsete bersek utylmaımyz. Tipti, osylardyń qataryna dzıýdony da qosa damytsaq, qorjynymyz orta bolmaıtyn sııaqty. Buǵan deıingi 5 Olımpıadada dzıýdoshylar jalǵyz kúmis (A.Jıtkeev, Beıjiń-2008) ıelense, bul joly E.Smetov - kúmis, O.Galbadrah qola jeńip aldy. «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» - ata-baba­larymyzdyń osy ustanymy olımpııalyq sport túrlerine kelgende qapysyz sııaqty.

2. Jeńil atle­tıkanyń joly nege aýyr?

Ókinish­ke qaraı, 47 altyn júl­de taratatyn jeńil atletıkadan Rıoda jalǵyz qolamen qaıt­tyq. Oǵan da shúkir! Úsh sekirýshi Olga Rypakova alǵa Katerına Ibargen men ıÝlımar Rohasty ǵana salyp, ózi qatysqan úshinshi olım­pıadada ekinshi júldege - qolaǵa qol jetkizdi. Bul, sóz joq, Olganyń óte joǵary deńgeıli sportshy ekenin kórsetedi. Olga áýelde 14,73 metr nátıjemen kósh bastap turǵan edi, alaıda qos qarsylasy keıingi múmkindikterin sátti oryndap, asyp tústi. Biz Olganyń qolasyn esh olqysynbaımyz, qaıta óte joǵary baǵalaımyz. 
Jeńil atletterimiz 20 jylda 2 altyn (Shıshıgına, Rypakova), 2 qola (Karpov, Rypakova) ıelendi. Bul tym az kórsetkish. Ókinishke qaraı, kezinde qysqa qashyqtyqtarda KSRO qura­masyndaǵy 4 úzdiktiń ekeýi qazaq bolsa, osy kúni sol Qosanov pen Tuıaqovtyń tý ustar bir izbasaryn qazaq dalasy dúnıege ákele almaı jatyr. Nege? Rıo olımpıadasynda Olga Rypakovadan basqa 20 jeńil atlet synǵa tústi. Marafon men sporttyq júriste birden fınal ótedi, sondyqtan oǵan qatysqan 4-5 sportshyny esepke almaı-aq qoıaıyq. Basqa 14-15 sportshymyz óz baǵdarlamalarynda tym qurysa jar­tylaı fınalǵa da shyǵa almady. Árıne, aıtýǵa ońaı bolar. Biraq, olım­pııa­lyq jeńis dástúri bar, barlyq lı­galar men joǵary deńgeıli ja­rys­tarǵa turaqty túrde qatysatyn jeńil atletterimiz óz ómirindegi basty synda 25, 35, 45, 55 oryndar alyp jatsa, kóńilimiz qalaı kónshimek? Ár olımpıada saıyn osy. Árıne, olarǵa Bolttyń aldyna túsip alaqaılap júgirip kel demeımiz, biraq tarıh jylnamasy úshin de kem degende jartylaı fınalda tóbe kórsetýge bolady ǵoı.

3. Balandın - basty sensatsııa. Ár Olımpıada saıyn Qazaqstan qorjynyna kútpegen altyn túsetin dástúr bıyl da jalǵasty. 200 metrge brass ádisimen júzý baǵdarlamasynda almatylyq Dmıtrıı Balandın oza shaýyp, Olımpıada chempıony atandy. Bul jeńiske basqany qoıyp, áýelgi sátte Balan­dınniń ózi sengen joq. Tabloǵa oılana qarap turdy da, birazdan keıin baryp qana sýdy eki ala­qanymen alǵa shashyp ji­berdi. Iá, Vatanabe sııaq­ty myqty jar­tylaı fınalda rekord jańartyp, jurt qulaǵyn eleńdetip qoıǵanda, kútpegen jerden ozý, jeńiske jetý keremet sensatsııa emes pe? Onyń ústine, Balandın fınalda 8-jolaqta júzdi. Bul jolaqtyń basty kemshiligi - aınalańdaǵylar qalaı júzip kele jatqanyn múlde baǵdarlaı almaısyń. ıAǵnı ózińmen-óziń jarysasyń. Demek, bizdiń chempıon erlikke parapar jeńiske jetti. 
Bul neni ańǵartady? Qazaqstan sııaqty júzý sportynda olımpıadadan eshbir júlde alyp kórmegen el altynnan alqa taǵynyp jatsa, demek, múmkindigi, áleýeti zor bolǵany ǵoı. Endi, Balandınniń jeńisi ánsheıin ýaqytsha dúrmekke emes, úlgige aınalýǵa tıis. Sý jaǵalaǵan kez kelgen bala shyndap berilse, álemniń basty sporttyq dodasynda top jarýǵa bolady. Mysal kóz aldymyzda.

Atlantada - Parygın, Sıdneıde - Sattarhanov, Afınada - Artaev, Beıjińde - Sársekbaev, Londonda - Vınokýrov, Rıo de Janeıroda - Balandın! Bul azamattardyń eshbiri Olımpıadalarǵa favorıt retinde attanbaǵan bolatyn, biraq el namysy úshin «aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy». Tokıoda jumbaq júırigimiz kim bolar eken? Sport osyndaı qyzyǵymen ǵajap. Kútip júresiń, sóıtip, ómiriń jaǵymdy emotsııalarǵa toly bolady.

 

4. Altynnan aınymaǵan boksym-aı! Atlanta olımpıadasynan beri jalǵasyp kele jatqan jáne bir tamasha dástúrimiz bar. Bizdiń boksshylar táýelsizdik dáýirinde ózderi qatysqan barlyq Olımpıadadan altyn júlde arqalap keledi. Rıo bul joly Danııar Eleýsinovti altynmen aptap qaıtardy. Sóıtip, Jırov, Sattarhanov, Ybyraıymov, Artaev, Sársekbaev, Sápıevtiń jeńis joly Rıoda da jalǵasty. Eń qyzyǵy, osymen tórtinshi olımpıadada qazaq boksshylary 69 keliniń bas júldesin ıelenip otyr. Bul da keremet dástúr.

Al, Ádilbek Nııazymbetov qatarynan eki olımpıadanyń kúmis júldesin ıelenip, Bolat Jumadilovtiń Atlanta jáne Sıdneı olımpıadalaryndaǵy tabysyn qaıtalady. Ivan Dychko eki olımpıadada qola ıelengen tarıhtaǵy birinshi boksshymyz bolyp tur.

Darıǵa Shákimova 75 keli salmaqta qatarynan ekinshi olımpıadada qa­zaqstandyq boksshy qyzdardyń qoladan úlesi bar ekenin Rıo rınginde dáleldedi. Al, Vasılıı Levıt óz ónerimen barsha jurtty tánti etti. Buǵan deıin bir ret qana Azııa chempıonatynda top jaryp, «Astana ar­landary» komandasynyń sapynda biligin tanytqan qostanaılyq sheber óz nesibesi Ko­pakabana jaǵajaıynda kómýli jatqanyn dáleldedi. Átteń, tóreshiler bura tartpaǵanda Levıt te qorjynymyzǵa kútpegen altyn salyp, tóbemizdi kókke jetkizer edi. Degenmen, onyń kúmis biz úshin altynnan baǵaly. Fınalda Levıt reseılik Tışenkony qalaýynsha urdy, tipti jekpe-jek sońyn­daǵy statıs­tıka­lyq derekterdiń bári bizdiń paıdaǵa sóıledi. Alaıda, sheshim qabyl­dandy, endi ol ózgermeıdi. Levıt alǵa basady, biz senemiz.

5. Batyr qyzdardyń básekesi. Buǵan deıingi 5 olımpıadada qazaq qyzdary eshqashan júldege qol jetkizbegen-di. Rıo jomart eken! Úsh birdeı aımańdaı arýymyzdy tuǵyrǵa kóterip, mereıimizdi asqaqtatty. Tyńǵa túrendi ziltemirshi Jazıra Japarqul saldy. 69 kelide synǵa túsken Arystyń arýy alǵa basty favorıt qytaıdy ǵana jiberip, kúmisten alqa taǵyn­dy. Átteń deımiz, Jazıra serpe kóterýdegi alǵashqy múmkindigin durys paı­dalanǵanda, sóz joq, altynǵa da qol sozar edi. Degenmen, kúmis te jarasyp tur. Aqjoltaı Jazıra balýan Elmıra Syzdyqova men boksshy Darıǵa Shákimovaǵa jol ashty. Syzdyqova jubanysh beldesýin keremet ótkizip, qola júlde úshin aıqasta mysyrlyq qyzǵa múmkindik qaldyrmady. Al, Shákimova adýyndy Shıldspen teń qyrqysty. Qyzdarymyzdyń enshisinde kúmis pen qola bar, 4 jyldan keıingi Tokıo dodasynda bizge altyn kerek!

6.Balýandar jigitterdiń baǵy qaıda? Otandyq balýan jigitter tuńǵysh ret Olımpıadadan bos qaıtty. Ár Olımpıadada qorjynymyzda balýandardyń kemi bir qolasy syldyr qaǵyp turatyn edi, bıyl baqyr da joq. Grek-rım kúresinen Tynalıev pen Kártikov shırek fınalǵa jetpeı súrindi, Kebisbaev jubanysh beldesýiniń ekinshisinde utyldy. Erkin kúresten Ǵalymjan Óserbaev jartylaı fınalǵa shyǵyp qýantyp edi, biraq sheshýshi beldesýlerde eki qarsylasyna da ese jiberip, júldesiz qaldy. Aslan Kahıdze men Dáýlet Shabanbaı Belarýs atynan synǵa túsken Qap taýynyń «qasqyrlaryna» birden jol ashty. Mámet Ibragımov alǵashqy qarsylasyn taza utyp, artynsha ózi jeńildi. Nurıslam Sanaev ta jarys jolynan dereý shyǵyp qaldy. Osy 8 jigittiń kórsetkishi áıelder quramasyndaǵy 4 qyzdyń jetistigin tipti mańaılaı da almaıdy. Gúzel Manıýrova kúmis aldy. 38 jastaǵy ardagerdiń jartylaı fınaldaǵy jeńisin bizdiń jigitterge álippe dep kór­setýge turarlyqtaı. Ekaterına Rodıonova qola úshin kúreste amerıkalyq álem chempıonyn óte táýekeldi ádiske tastap, taza utty. Elmıra Syzdyqovanyń jeńisin joǵaryda aıtyp óttik. Eń kórsetkishi nashar degen Juldyz Eshimovanyń ózi qola júlde úshin beldesýde ǵana jeńilip, 5 oryn aldy. Sonda Qajymuqannyń, Balýan Sholaq­tyń baǵy qyzdarymyzǵa aýysqany ma?

Medal kóp, kóńil toq

Qazaqstan quramasy Rıo olım­pıadasynda 17 medal (3 altyn, 5 kúmis, 9 qola) ıelendi. Bul osyǵan deıin qatysqan 5 olımpıadadaǵy kórset­kishterden joǵary.

1996 jyl. Atlanta. 3 altyn, 4 kúmis,  4 qola. Barlyǵy - 11

2000 jyl. Sıdneı. 3, 4, 0 = 7

2004 jyl. Afına. 1, 4, 3 = 8

2008 jyl. Beıjiń. 2, 4, 7 = 13

2012 jyl. London. 7, 1, 5 = 13

2016 jyl. Rıo de Janeıro. 3, 5, 9 = 17

Beıjiń jáne London olım­pıada­laryndaǵy kórset­kishimiz(13 medal) eń joǵarǵysy edi,  Rıo ol kór­set­kishten 4 medal artyq syılady.

Rıo olım­­pıa­dasynda otan­das­tarymyz kúmis jáne qola medaldardan re­kord jasady.

Bıyl olar 5 kúmis, 9 qola ıelendi. Buǵan deıin eń kóp kúmisimiz - 4 (Sıdneı, Afına, Beıjiń), eń kóp qolamyz 7 (Beıjiń) bolǵan-dy.

Qazaqstandyqtar osymen 3 olım­pıadada altyn júldeni úsh-úshten ıelenip otyr.

Buryn Atlanta men Sıdneıde osyndaı kórsetkishke qol jetkizgen bolatynbyz.

Jalpykomandalyq esepte Qazaqstan qu­ramasy 22 oryn aldy. 46 altyn, 37 kú­mis, 38 qola, jıyny 121 medal jeńip alǵan AQSh quramasy birinshi boldy. Ulybrıtanııa Londondaǵy kór­set­kishinen de asyp túsip, ekinshi úzdik qurama (27, 23, 17 =  67) bolyp tanyldy. Al, 1996 jyldan bergi eń tómen nátıjesin kórsetken Qytaı sport­shylary  26 altyn, 18 kúmis, 26 qola, barlyǵy 70 júldemen úzdik úshtikti túıindedi. 
Rıo Olımpıadasynda barlyǵy 87 eldiń sportshylary jeńis tuǵyryna kóterildi. Bul da ózindik rekord. Brazılııa jerinde Sıngapýr, Fıdjı, Kosovo, Vetnam, Tájikstan sııaqty elderdiń tarıhyndaǵy tuńǵysh olımpıada chempıondary boı kórsetti.

 

Fýtboldan Brazılııa quramasy tuńǵysh ret Olım­pıada altynyn ıelendi. «Men osy kúndi kórýdi qatty armandap edim, soǵan jettim» dedi dańqty Pele.

Júzgish Maıkl Felps (AQSh) Rıoda óziniń 23 olımpııalyq altynyna qol jetkizip qana qoımaı, bıylǵy Olımpıadanyń eń jeńisi kóp sportshysy atandy. Ol 5 altyn, 1 kúmis jeńip aldy. Áıelder arasynda onyń otandasy Ketlın Ledekı myqty bop tanyldy. Ledekı enshisinde 4 altyn jáne 1 kúmis júlde bar. 

Bokstan V.Barker kýbogyn tuńǵysh ret Ózbekstan ókili ıelendi. Mártebeli kýbok 49 kelide top jarǵan Hasanbaı Dosmatovqa berildi.
Al, 5000 metrge júgirýde birin-biri qaǵyp ketip, artynsha márege qol ustasyp qatar jetken Nıkkı Hamblın (Jańa Zelandııa)  men Ebbı d'Agostınoǵa (AQSh) Per de Kýberten medali tabys etildi. Bul medal sportshylarǵa Olımpıadalarda asa joǵary deńgeıdegi sporttyq rýhty pash etkeni úshin beriledi. 

Eseı Jeńisuly,
Aıqyn gazeti.