Ulytaý sapary

Bul týraly  ólketanýshy Muzdybaı Sánkibaevtyń jolsapardan jazǵan maqalasy «Aqtóbe» gazetinde «Ulytaı sapary» degen taqyrypta berilgen.

"Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstan joly 2050: Bir maqsat, Bir múdde, Bir bolashaq» atty Joldaýynda: «Biz úshin ortaq taǵdyr - bul bizdiń Máńgilik El, laıyqty ári uly Qazaqstan! Máńgilik El - jalpy qazaqstandyq ortaq shańyraǵymyzdyń ulttyq ıdeıasy, babalarymyzdyń armany», - dep atap kórsetken bolatyn.

Máńgilik El bolýymyz úshin bizge eń aldymen ulttyq senim qajet. Ulttyq senim nyq ornaý úshin óziniń ótken tarıhyn, tarıhı tulǵalaryn tanyp-bilý, urpaqtan-urpaqqa  ulaǵat etý elin súıgen ár perzentiniń paryzy ekenin esten shyǵarmaǵanymyz durys.

Osy oraıda 2007 jyly Er Edigeni zertteýdiń yntaly toby qurylyp, ǵylymı-zertteý baǵytyndaǵy top jetekshiligine fılıologııa ǵylymynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıtetiniń professory, Juma-Nazar Asanuly saılandy.

Ekspedıtsııanyń basty maqsaty Edigeniń ólgen, jerlengen jerlerin anyqtaý boldy. Zertteý jumystarynyń barysynda oblystyq, respýblıkalyq baspasóz betterinde, teledıdarda biraz aqparattar jarııalandy. Oǵan oqyrmandar kóptegen pikirler jazdy (Qarańyz: «Aqtóbe gazeti» 5.07.16; 21.07.16)

Sonymen, búgingi áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Ulytaýdaǵy «Edige shyńyna» zırat etip barǵan saparymyz. Shilde aıynyń 26 juldyzynda Hromtaý beketi arqyly №37 Atyraý-Astana júrdek poıyzyna otyryp Astana baǵytyna jyljyp kettik. Kún bultty, 3-4 kúnnen beri elimizdiń kóp jerlerinde jaýyn-shashyndy. Aldymyzdy qandaı aýa raıy kútip tur, bir Allaǵa aıan, eki táýlik shamasy bolǵanda Ulytaý óńirine taban tireımiz.

Álbette, bul sapar budan bir-eki aılar buryn oılastyrylyp, oǵan aldyn ala, Astana qalasyndaǵy dosym Asqar Ómirbaevpen jospar qurǵanbyz. Asqar Ulytaý jeriniń týmasy, ákesi Seıtjan Ómirbaev aqsaqal - QR mádenıet qaıratkeri, Ulytaý aýdanynyń Qurmetti azamaty, oǵan qosa Ulytaý ulttyq tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq murajaıynyń kóp jyldar boıǵy basshysy. Árıne, bunyń bári maǵan úlken senim. Kýpege jaıǵasyp, biraz ýaqyt terezeden jazyq dalany tamashalap bolǵan soń, portfelimdi ashyp Edige babamyzdy zertteý baǵytynda jasaǵan jumysymyzdy baıandaıtyn, Ulyqum, Saǵyz, Ortańǵy Bórte jerinde túsirilgen beıne sýretteri bar eki dana albomdy taǵy bir qarap óttim, jaqsy daıyndalǵan sııaqty. Albomnyń bir danasyn Seıtjan aǵaǵa beremin, ekinshi danasyn Ulytaý ulttyq murajaıyna tabys etemin. Zattarymdy túgeldeı kele protfelimniń ekinshi bóliginen aq oramalǵa oralǵan bir jumyr tas pen Juma-Nazar aǵamyzdyń «Edige» atty qyzyl kitabyn alyp shyqtym. Kitaptyń birinshi betinde murajaıǵa arnalyp jazǵan avtordyń qoltańbasy bar.

Jumyr tasqa toqtala keteıin. Ótken joly shilde aıynyń 20-sy kúni Juma-Nazar aǵa, tarıh ǵylymynyń kandıdaty Álibek Aman, nemere inim Erbolat Serikbaıuly tórteýmiz, Ortańǵy Bórte salasyna barǵanbyz (ekinshi ret), qolymyzda temir izdeýge arnalǵan saıman bolatyn, oıymyzda naızanyń ushyn nemese qylyshtyń qańqasyn tapsaq degen úmit. Qaıdan tabyla qoısyn, kún jańbyrly, onyń ústine  kún keshtetip barady. Birazdan soń temir izdegish saıman belgi berdi, qaza kele bir jumyr tasqa keziktik. Maǵan bir oı keldi, qazaq jerinde qanattanyp barsha túrki jurtynyń amandyǵy úshin óz basyn qurban etýge daıyn bolǵan er babamyzdyń qurmetine «Edige shyńynyń» bıigine, birneshe ǵasyrlardan soń jetken bir belgi esebinde nege aparmasqa.

27 shildede tús aýa Astana vokzalynda Asqar ekeýimiz qaýyshtyq, jarty saǵattan soń

№308 Astana-Jezqazǵan baǵytyndaǵy poıyzǵa otyrdyq. Ýádeleskendeı Meırambek Súleımenov baýyrymyz Qaraǵandydan qosylyp erteńine Jezqazǵan qalasyna keldik. Seıtjan aǵamyzdyń shańyraǵyna túsip áýletimen tanystyq, ázirlengen astan dám tattyq. Aǵa bizge Ulytaý aýylynda turatyn, sol aranyń jaı-japsaryn biletin jigitterdi daıyndap qoıǵan eken: «Búgin telefon jelisi istemeı turǵan bolý kerek, habarlasa almadym, keshe aýa raıy jańbyrly, jelkem boldy», - dep erterek shyqqanymyz jón ekenin aıtty. Durys, jol aqysy júrmek demekshi, qos kólikpen 7 adam Ulytaý baǵytyna júrip kettik.

Saıyn dalany saǵalaı kele taý jotalaryna jolyqtyq. Jolbasshymyz Seıtjan aǵanyń áńgimelerin beınetaspaǵa túsirip kelemiz. Aıaqqamyr, Basqamyr aýyldarynyń tusyna kelgende aǵamyz: «Arheologtar dáleldep bergen úsh myń jyldyq órkenıet órnegi bar qalashyq tabyldy, mys balqytatyn peshi bar eken», - dedi. Jergilikti aýyzeki halyq shyǵarmashylyqtarynda Ulytaý tek qana Batys Saryarqanyń eń bıik núktesi emes, sonymen qatar onyń «kindigi», barlyq jaratylys bastaý alatyn tamyr, «Álem ortalyǵy» ekenin aıǵaqtaıdy delingen. Demek, Ulytaý - Qudaıdyń nazaryna ilingen, kókpen tildesetin oryn sanatyndaǵy taý.

Bir jarym saǵat ýaqyt shamasynda Ulytaý aýdanynyń ortalyǵyna jettik. Jol aıyryǵynda bizdi eki jolserik jigit kútip aldy: Almaz Beıbolov jáne Erlan Omarov. Seıtjan aǵamen aqyldasa otyryp jospar qurdyq. Baratyn jerimiz «Edige taýy», Ulytaý aýdanynan batysqa qaraı 35 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Biraq jolserik jigitter bul baǵytty quptamady, sebebi  kóp ýaqyt joǵaltamyz, tik jarlaý, shyǵý qıyndyqqa túsedi. Ekinshi joba shyǵys jaq betkeıinen kóterilý. Ol úshin biz 20 shaqyrymdaı taý- tastaqpen jolsyz júrýimiz kerek. Toqtamǵa keldik. Jeńil «Mersedes» kóligin qaldyryp, eki bıik mashınamen 9 adam bolyp saparǵa shyqtyq. Sákeń aǵamyz mýzeı qyzmetinde júrgende talaı  azamattardy kútip alyp, shyǵaryp salǵan el aǵalarynyń biri, «Talaı adamdar shyǵa almaı keıin qaıtqan  kezderi de bolǵan, adasyp birneshe saǵattan soń áreń tabylǵan jaǵdaılar da kezdesken», - deıdi óz áńgimesinde. Birazdan soń biz mejeli jerge jettik. Aýa raıy bultty. Ulytaý maǵan bir qaraǵanda mańǵaz da susty kórindi. Shyǵatyn bıiktik teńiz deńgeıinen 1300 metr shamasynda, 2,5-3 shaqyrymdaı joǵary kóterilýimiz kerek. Urysta turys joq degendeı 7 adam bolyp bıikke shyǵýǵa bel baıladyq. Olar: Asqar Ómirbaev, Meırambek Súleımenov, Aıdar Batyrbekov, Sabyr Ybraev, Nurjan Dáripbaev, Almaz Beıbolov jáne men, Muzdybaı Sánkibaev. Seıtjan aǵa men Erlan ekeýi tómende qaldy.

Japatarmaǵaı júrý kóp kedergige ákep soqtyrady. Sebebi qalyń ósken tobylǵy, qaraǵan jáne de biz bilmeıtin san túrli ósimdikter aıaqtan shalady. Qaz-qatar áńgimelese júrip kelemiz, bir túsip, bir kóteriletin jerler de kezdesedi. Áńgimelesýdi de qoıdyq, bıiktegen saıyn júris-turys ta qıyndady. Arasynda sál kidirip demalǵan bolamyz. Áne bir shaǵyldyń túbinen shil qusy jer baýyrlaı bir júgirip, bir ushyp barady, birneshe balapany bar eken, qorǵashtaǵany ǵoı, sirá. Qasymyzdaǵy bir baýyrymyz densaýlyǵyna baılanysty jarty jolda qalýǵa májbúr boldy.

Men 53 jasta ekenimdi umytyp ketkendeımin, qasymdaǵy jigitterden 10-15 jastaı úlkendigim bar. Taýda ósken jigitter Qarqaraly, Ulytaýdan, Ulyqumnyń perzenti ekenimdi endi túsingendeımin. Bir jarymdaı saǵat ótti, joǵarylaǵan saıyn qan qysymym da kóterilgenin sezemin. Sońǵy 100-150 metr tikteý jarqabaq, alqynyp qalǵam. Asqar baýyrym joldan tosyp tur eken, sál demaldyq, qandaı qıyndyq bolsa da shyǵýǵa tıistimin, sebebi elimizdiń bir qıyrynan nıettenip kelip, osy bir qasıetti jerge jete almaı ketsem, keıin onyń ókinishin ómir boıy umyta alar ma edim. Shyńnyń eń basyna sálden soń men de shyqtym. Babamyzdyń tas belgisin qos qolymmen syıpap, betime tıgizdim. Ekinshi  tynysym ashylǵandaı keń demala bastadym, ysqyryp jel esip tur, aspanǵa qaraımyn, bulttar da jaqyn tusta turǵandaı, aspandy da ózine ıildire bilgen qandaı qudiretti deseńshi degen oı keldi.

«Edige shyńy», «Edige bıigi» atanǵan bul bıikte Edige batyrmen qatar Altyn Ordanyń ataqty hany Toqtamystyń da súıegi jatyr... Edige esimimen atalýy, Toqtamys han esimimen múldem atalmaýynda  qandaı sebep bar... Er Edigeniń el arasyndaǵy  bedeliniń  ústemdiginde shyǵar...

Qos arysqa arnap Asqar ekeýmiz Quran baǵyshtadyq. Fánı dúnıede arpalysyp ótken bul eki tulǵanyń baqılyqta bir bıiktiń, bir taýdyń basynda  qatar jerlenýinde qandaı syr jatyr?.. Birde Asqar aıtqan: «Ańyz boıynsha Edige batyr ólgen soń ózin Toqtamys hannyń qasyna jerleńder dep amanat aıtqan eken» degen sózi esimde. Bálkim, urpaqtary bir-birimen tatý bolsyn degen, erliktiń-eldiktiń  máńgilik bir belgisi bolar. Ortańǵy Bórte jerinen alǵan jumyr tasty baba belgi tasynyń aldyna qoıdym. Múmkin, bul da bir týyp-ósken elinen kelgen ǵasyrlar kýási bolar... Quran baǵyshtadyq.

Edige babamyzdy ulyqtaý, is-sharalar ótkizý jónindegi josparlar Aqtóbe oblystyq ákimshilik nazaryna ilikti. Ortańǵy Bórtege de belgi tas qoıylar dep úmittenemin. «Edige shyńynan» shaǵyn tasty orap ala ketkendi jón kórdim. Baba arýaǵy rıza bolsyn! Seıtjan aǵamyz taýǵa shyǵýdyń da jáne túsýdiń de óz qıyndyqtary bolady dep aıtqan. Degenmen sharshap-shaldyqqandarymyzdyń bári sol bıiktiń basynda qalǵan sekildi. Taý eteginde daıyndalǵan dastarqannan biraz dám tatyp, Ulytaý aýlyndaǵy murajaıǵa at basyn burdyq.

Bul óńirde buryn-sońdy bolyp kórmegen bizge, mýzeı qorynyń bas qor saqtaýshysy Talǵat Abjapparov negizgi-negizgi degen tarıhı ortalardy atap shyqqanda Meırambek baýyrymyz ekeýmiz biraz abdyrap qalǵan edik. Bárine de barǵyń keledi. Bárin kózińmen kórgiń keledi. Biraq átteń ýaqyt jetpeıdi. Men Talǵat baýyrymyzǵa Juma-Nazar Asanovtyń «Edige» kitabymen birge «Ulyqumnan - Ulytaýǵa deıin» atty albomyn estelik belgisi retinde mýzeıge tartý ettim. Osy tusta Talǵat inimiz sanaǵa oı salatyndaı bir saýal qoıdy: «Babańnyń osy jerde jatqanyna senesiń be?», - dep. Men buǵan: «Zertteýshi Máshhúr Júsip Kópeevtiń Edigeniń Ulytaýda amanat jerlengeni týraly jazǵan deregin aıtyp otyrǵan shyǵarsyz», - dep jaýap berdim. Amanat jerleý týraly Seıtjan aǵaǵa aıtylǵanda ol kisi: «Meniń ákemniń ákesi de Edige osy taýda jerlengen dep otyratyn», - dep, bundaı saýaldy aýyr qabyldaǵandaı boldy...

Kún keshigińkirep qalǵan mezgil, onyń ústine №307 Jezqazǵan-Astana poıyzynyń qozǵalýyna bir saǵattan sál astam ýaqyt qalǵan, tezdetip jetkendi jón kórdik. Jolshybaı Seıtjan aǵamyzdyń Ulytaýǵa qatysty biraz áńgimesin tyńdap, bul óńirge degen yqylas- yntanyń arta túskenin sózben aıtyp jetkizý qıyn ekenin ishteı uqqandaımyn. Osy oraıda Shor Smahanulynyń myna bir óleń shýmaqtary oıǵa keldi:

Týǵan jer, taýyń túgil,tóbeń bıik,

Anamdaı baýyr basyp óstim súıip.

Jatsań da jarty álemdi túgel alyp,

Kishkentaı júregimde  tursyń syıyp.

Seıtjan aǵamyzǵa, bizben birge nıettes bolǵan Ulytaý jeriniń azamattaryna alǵysymyz sheksiz. Aýyzbirshilikten taımaǵan, nesibesi ortaımaǵan osyndaı qarııasy, el aǵasy bar el - baqytty el emes pe, aǵaıyn. Meırambek, Asqar úsheýmiz poıyzǵa otyrdyq. Ulytaý jerinde bolǵan saparymyzǵa dán rızamyz",- dep tolǵanady óner zertteýshi.

 Muzdybaı SÁNKІBAEV,

ólketanýshy

Aqtóbe qalasy