Ulytaý perzenti

Ár adam ózi bir jumbaq ekeni álimsaqtan belgili. Olaı deıtinimiz, ár adamnyń oılaý qabileti, jaqsy-jamandy tuşynýy, alǵa qoıǵan maqsaty, dúnıetanymy eshqashan bir-birine uqsap kórmegen, uqsaýy múmkin de emes.

Ónerli jan boıǵa bitken qabiletin shyńdap, ómir atty asaý ózende aǵynǵa qarsy júzip, árdaıym izdenis ústinde shynyǵady.

Ata-babadan kelgen nebir óner tuqym qýalaıtyny sózsiz. Búgingi áńgime arqaýy bolǵaly otyrǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, ulaǵatty ustaz, tamasha ánshi Jumat Mahambetovtyń da tegi osal bolmapty.

Jumattyń atasy Mahambet aǵashtan túıin túıgen sheber, kórik ustaǵan usta, dáýlesker kúıshi ári sol óńirge tanymal ánshi bolypty.

Ulytaý óńirinde ustanyń kóńi, ustanyń saıy, ustanyń saraıy degen eski jurt áli de bar. Tipti babanyń arýaǵyna syıynyp, perzentke zar bolǵan áıelder ustanyń saraıyna túnep, sábıli bolǵandary da bar. Keıin ákesi Ámze de Mahańnyń ustalyǵyn qabyldap, Qyzylásker aýlynyń kórigine ıe bolypty. Ómirden erte ótken anasy Kúlánda ajarly jan bolǵan desedi. Al naǵashy ájesi Aqjan tilinen de, qolynan da keletin óte bedeldi jan bolypty.

Mahambet atasynyń dombyrashylyǵyn Jumattyń aǵasy Quttyqadam qabyldasa, ánshiligi Jumatqa baq bolyp qonǵan eken.

Búgingi aıtarymyz da óner haqynda bolmaq. Olaı bolsa Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jumat Mahambetovty sózge tartalyq:

Altyn: Jumat Ámzeuly, ózińiz konservatorııada oqyp júrgen kezińizden Qazaq radıosynyń mýzyka redaktsııasyna ornalasyp, eńbekke erte aralasqan jandardyń birisiz. Siz qaı jerde án salsańyz da halyq ánin kóbirek oryndaýǵa tyrysyp júrsiz. Ózińiz asqaq ánderdiń elinensiz.Áńgimeni balalyq shaqtan bastasaq deımin:

Jumat: Men ózim bala kezimnen óte eliktegish, sezimtal bolyp óstim. Án men jyrǵa áýes Ulytaý óńirinde nebir óner ıeleri ómir súrgen. Men ónerli jandarǵa eliktep, radıodan beriletin nebir ánshiniń únine qyzyǵyp, «osy kisilerdeı ánshi bolsam-aý» dep armandap ósken bala edim.

1965 jyly Jezqazǵannan Almatyǵa jetip, alǵash Respýblıkalyq estrada-tsırk stýdııasyna kelip túskenmin. Stýdııa dırektory, Qazaqstannyń halyq ártisi GúljıHan Ǵalıeva ózi qabyldady. Men ánshiler bólimine tústim. Sonda Bıǵalı Ábdirahmanov, Rahym Tájibaev, Rahman degen jigitter boldy, Kúlshara Esetova, Gúljan Talpaqova bárimiz stýdııaǵa birge tústik. Kelgen jastar joǵary oqý oryndaryn da qarap júredi ǵoı. Jigitter «oı, Jumat, konservatorııaǵa qosymsha qabyldap jatyr, baryp kórseń qaıtedi, seniń daýysyń keledi» desti. Sodan Qazaqstannyń halyq ártisi Beken Jylysbaevqa keldim. Ol kisi «káne, bir án aıtyp bershi» dedi. Men «Shapıbaıaý» ánin aıtyp berip edim, ol kisige unap, meni konservatorııaǵa qabyldady. Men «yńǵaısyz bolyp tur, men stýdııaǵa túsip qoıyp edim» dep em, «konservatorııa salıqaly klassıkalyq janrdaǵy oqý orny, osynda oqyǵanyń jón» dedi. Sóıtip, Qazaqstannyń halyq ártisi Murat Musabaevtyń synybyna kelip, ustazymnyń aldynan dáris aldym. Óte keremet ánshi bolatyn, mýzykant. Romanstardy, halyq ánderin óte sheber oryndaıtyn ánshi edi, marqum...

Jalpy, ár ánshiniń óz tembri, daýys boıaýy bolady. Meniń daýysymdy basqa ánshilerdiń daýysymen almastyryp alýǵa múlde bolmaıdy dep oılaımyn. Allaǵa shúkir, men osy ýaqytqa deıin sol daýysymda joǵaltqan joqpyn. Áli de kontsertterge qatysyp, ózimniń qyzmet etken «Otyrar sazy», Qurmanǵazy orkestrlerimen áli kúnge án salamyn.

Altyn: Sizdiń radıoǵa kelýińizge kimderdiń yqpaly boldy? Osy ujymda eńbek etip júrgende kimderden úırendińiz?

Jumat: Men mektep qabyrǵasynda júrgende Káýken Kenjetaev, Manarbek Erjanov, Júsipbek Elebekovterdiń ánin tyńdap, sondaı rahatqa bólenetinmin, lázzat alatynmyn.

Oqýǵa túsken soń aýyldan kómek az keledi, jumys izdeýge týra keldi. Naǵashy apam Qýanysh Bekjanova radıoda úılestirý bóliminde eńbek etetin. Sol kisi kómektesip, stýdent kezimnen eńbekke aralasa bastadym. Jezdem Qusman Igisin jaqsy jýrnalıst. Kóp jyldar Qazaq radıo men telearnasyn-da laýazymdy oryndarda qyzmet etti. Qazir de baspasóz betterine jazyp turady, jaryq kórgen jınaqtary bar. Sol kisilerdiń yqpalymen osynda keldim. Mýzyka redaktsııasynyń Bas redaktory Zámzám-Shárip Tarǵaqov degen kisi bolatyn. Sol kezde Nurǵalı Núsipjanov, Raıhan Orazbaqova, Raýshan Aıtjanova, Habıba Mýsına, Gúljámıla Ramazanova apaılar, Qalqaman Júnisbekov, Áshir han Telǵozıev, Gúlmazııa Janahmetova syndy redaktorlar jumys istedi. Keıin Mansur Saǵatov Bas redaktor boldy, Ol kezde Habıba apaı /Qapan Mýsınnyń áıeli/ aǵa redaktor bolatyn. «Jumatjan, sen jumysqa keshigip keletin bolyp júrsiń, nelikten?» dep surady, men bolsam «konservatorııada sabaq kóp, sosyn keshigip keldim» dep keshirim suradym. Men mýzyka redaktsııasyndaǵy úlkenderden kóp úırendim.

Altyn: Oqýdy eńbekpen jalǵastyryp, qıyndyǵy men qyzyǵy mol stýdenttik kezde ata-anaǵa salmaq salmaı amaldaǵan Jumat úlken ustazdan dáris alyp, radıodaǵy altyn qordaǵy tamasha ánderdi tyńdaı otyryp, ǵıbrat alady, ánniń syryn uǵady. Suhbatymyzdy jalǵastyramyz:

Jumat aǵa, ózińiz osy jerde nebir ánderdi tyńdap, ánniń syryn uqtyńyz. Ózińiz altyn qorǵa jazǵan ánińizdi tuńǵysh áýe tolqynynan tyńdaǵan kezdegi kóńil-kúıińiz qalaı boldy?

Jumat: Radıo ánshileri Rashıd Musabaev, Sýat Ábýseıitovterdiń ánin tyńdaı júrip, «men de án jazyp kórsem qaıtedi» degen oı keldi. Eń birinshi aıtqanym - Áblahat Espaevyń «Saǵynysh eken bala kez» áni boldy. Alǵashqy baǵasyn bergen jezdem Qusman Igisinov edi.

Altyn: Siz bul ánnen keıin Temirjan Bazarbaevtyń «Aýylym», Nurǵısa Tilendıevtiń «Saryjaılaýym», Myńjasar Mańǵytaevtyń «Elim meniń» ánderi Qazaq radıosynyń estradalyq orkestriniń súıemeldeýimen oryndadyńyz. Án oryndaýdaǵy alǵan baǵytyńyz lırıkalyq ánder desek artyq aıtpaǵan bolar edik. Otansúıgishtik sezimde oryndalar ánderińiz bir tóbe. Osy baǵyttaǵy kóptegen ánderińiz altyn qorymyzǵa jazyldy.

Jumat aǵa, «Marjan qyz» ánin sizdiń aldyńyzda da biraz ánshiler oryndaǵan. Biraq sizdiń oryndaýyńyzda tipti erekshe. Sizdiń ánshilik qujatyńyz dese de bolǵandaı.

Jumat: Qazaq halqy anany, qyzdardy asa qadirlegen ǵoı. Men óz sheberligime júregimdi qosyp oryndadym. Sol ándi qazir oryndasam, tipti basqasha oryndar edim dep oılaımyn.

Altyn: Konservatorııa bitirgen soń jas ánshiler Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna baryp, úlken beınelerdi somdaýǵa atsalysyp jatady. Sizdiń estrada, folklor salasyna birjolata bet burýyńyzǵa ne sebep?

Jumat: Kezinde «Fıgarony» aıtqan Músilim Magomaev ta estradamen tamasha án salatyn. Odan ol esh utylǵan joq, meniń de baǵytym osylaı boldy.

Altyn: Ár ánshi óz baǵytyn aıqyndap alǵanda ǵana nátıje shyǵaratyny sózsiz. Siz reseı ánshilerin úlgi tutyp, aldyńǵy býyn aǵa-apalarynyń salǵan izimen qazaq estradasyn qalap aldyńyz. Qaı ujymda kóbirek eńbek ettińiz?

Jumat: 1972 jyly konservatorııany bitirgennen keıin Orta Azııa áskerı okrýgynyń án-bı ansambli boldy, sonda men ánshi bolyp, áskerı boryshymdy ótedim. Qaıtyp kelgennen keıin Qazaqtyń Jambyl atyndaǵy memlekettik fılarmonııasyna ánshi bolyp qyzmetke ornalastym. Ol kezde fılarmonııanyń quramynda Qurmanǵazy orkestri, kapella, sımfonııalyq orkestrler bolatyn. Bas dırıjer Shamǵon Qajyǵalıevtyń shaqyrýymen men Qurmanǵazy orkestrine solıst boldym. Aldabergen Myrzabekov, Gleb Safontsev degen dırıjerlar boldy. Úlken dombyrashymyz Rústembek Omarov, Qarshyǵa Ahmedııarov, Baqyt Qarabalına, Merýert Qalembaeva degen mýzykanttar boldy. Jalpy sol kezdegi óner ıelerimen saparlas boldym, shetelde de óner kórsettik, uzaq jyl osy ujymda óner saparymdy jalǵastyrdym.

Altyn: Sol jyldardy toqyraý jyldary deımiz, basqa deımiz. Ol kezde qazaq ónerine qamqorlyq jaqsy bolýshy edi ǵoı. Óner saparlaryna barǵanda joldaryńyz tóleýli, meımanhanalaryńyz daıyn, tamaǵyńyzǵa tóleıdi, kıimińiz, sahnańyz daıyn bolatyn. Qazirgi zamanda óz kúnderin ózi kórip júrgen ártister kóp. Soǵan qarap men sizdi baqytty ánshi dep esepteımin. Siz fılarmonııada qansha jyl eńbek ettińiz?

Jumat: Jıyrma jyldaı armansyz án saldym, el-jer kórip, ónerimdi halqyma tanyttym. Jalpy ánshi bolý ońaı emes. Konservatorııa bitirgen kezde úı bolǵan joq, jalaqy az boldy. Bir qýanarym, ol kezde halyq bizdi saǵynyp qarsy alatyn. Kontsertten keıin tań atqansha otyrys, sol eldiń azamattary bizdi jaqsylap kútip, shyǵaryp salatyn.

Altyn: Aq dastarhanyn jaıyp, qol qýsyryp qarsy alar qazaq halqynyń darhandyǵy basqa halyqta kezdespeıtini haq. Qonaq kelse qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp qoshemetteı kútken úı ıeleri tań atqansha ánshilerdiń ánin tyńdap, óner jaıly jańalyqtaryn estip, bir jasap qalatyn. Jumat sol bir saǵynyshty shaqtardy árkez eske alady. Endi Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Jumat Mahambetovtyń ustazdyq eńbegi jaıly oıyn bilsek:

Jumat: Temirbek Júrgenov atyndaǵy qazaq ulttyq óner akademııasyna shaqyrdy. 1996 jyldan bastap men «Jeke án salý» kafedrasynda án óneri sabaǵynan dáris beremin, professormyn. Respýblıkalyq Júsipbek Elebekov atyndaǵy estrada-tsırk kolledjinde de sabaq beremin.

Altyn: Ózińizdiń tárbıelegen shákirtterińizdiń ishinen kimderdi erekshe atar edińiz?

J u mat : Mýzykalyq drama, drama akterlerine daýys qoıamyn. Іshinde ánshiligi basym da qyz-jigitter bar. Áset, Juldyzbek degen jigitter Ǵabıt Músirepov atyndaǵy teatrda isteıdi, Murat Qoja «Kaspıı» tobynda óner kórsetip júr.

Altyn: Ustaz aldyna kelgen shákirtterine ándi qalaı aıtý, joǵary dybystardy alǵandaǵy demdi qalaı alý kerektigin, ándi túsinip aıtýdy egjeı-tegjeı úıretýden esh jalyqqan emes.

Ánshi Jumat Mahambetov osy jasqa kelgenshe «men osyndaı ánshi edim, meniń ónerime kómek berińder» dep qol jaıyp kórmepti. Jalǵyz-aq óz erkimen demeýshi bolǵan bir ákimniń esimin ol kisi erekshe ataıdy.

Jumat: Alpys jasqa kelgenimde Sátpaev qalasynyń ákimi Qanat Sultanǵazyuly Balmaǵambetov degen basshy kontsertime óziniń kómekshisin jiberip, «Sátpaev qalasynyń qurmetti azamaty» degen ataqty berdi. Almatyǵa kelip, jeńil kóligin mingizip ketti.

Altyn: Ánshi Jumat Mahambetov buqaralyq aqparat quraldary arqyly tek qana estradaǵa jol ashylyp, dástúrli án-kúı, klassıkalyq shyǵarmalardyń kenjelep qalǵanyna qatty qynjylady:

Jumat: Áýeni juǵyspaıtyn ánder kóbeıip ketti. Bári demegenmen jas kompozıtorlardyń jap-jaqsy ánderi bar. Sany kóp te, sapasy joq ánshiler shamadan tys kóbeıip ketti. Halyqtyq án-kúıdiń nasıhaty nege azaıyp ketkenin túsinbeımin. Klassıkany nasıhattaý tym az, joqtyń qasy.

Altyn: Qasıetti Ulytaý óńirinen túlep ushyp, án ónerin ómiriniń mánine dep uqqan, qyryq jylǵa jýyq óner sahnasynda syrshyl ánderimen, maıdaqońyr únimen kópshiliktiń kóńilinen shyqqan tamasha ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, ulaǵatty ustaz Jumat Mahambetov Qazaq radıosynyń altyn qoryna júz elýden astam óz oryndaýyndaǵy ánderdi jazyp qaldyrdy. Keler urpaqqa rýhanı azyq bolarlyqtaı sazdy da nazdy ánder ánshiniń oryndaýynda «Qazaqstan» telearnasy men Qazaq radıosynan jıi nasıhattalyp keldi. Áli de shyrqala bermek.

Týmysynan adaldyq pen qarapaıymdylyq, kishipeıildilik pen izettilikti tý etip ustaǵan úlken adamgershilik ıesi, sheber oryndaýshy, ulaǵatty ustaz Jumat Mahambetov alǵan baǵytyn durys tańdap, óner bıigine birtindep shyqqan abzal azamattardyń biri. Ónerdiń óz ókili degimiz keledi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi Altyn Imanbaeva