Uly Jibek joly eldi mekenderi ejelgi kartasynyń kóshirmesi elimizge berildi

ASTANA. QazAqparat - Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda Japonııa jerinen tabylǵan qundy jádiger, «Mońǵoldyń jer-sý kartasy» dep atalatyn ejelgi zaman kartasynyń tanystyrylymy ótti. Bul týraly «Aıqyn» gazeti búgingi sanyndaǵy «Qytaıdan kelgen qujat» degen maqalasynda jazady.

Negizinen, Uly Jibek jolynyń kartasy syzylyp, onyń boıyndaǵy qalalar men eldi mekender engen HV ǵasyr qujaty búginde Gonkong bankinde saqtaýly tur. Quny - 20 mıllıon dollar. Al bizdiń elge onyń kóshirmesi berilip otyr.

Jalpy, bul kartanyń qytaı ǵa­lym­darynyń qolyna túsýiniń ózi qyzyq. Jádigerdi 1930 jyldary japon azamaty Qytaıdan arzanǵa satyp alǵan eken. Biraq ol munyń tarıhı mańyzy bar jádiger, búkil Jibek jolynyń kartasy syzylǵan qundy qujat ekenin bilmegen. Sodan muny óz úıinde 70 jylǵa deıin saqtaǵan. Keıin bul jádigerge Japonııaǵa barǵan kollektsııa jınaýshy qytaı azamaty qyzyǵyp, qaıta satyp alady. Satýshy da, satyp alýshy da ol kezde bul kartany ejelgi qytaı tabıǵaty sýrettelgen kór­kemóner týyndysy dep oılaǵan. Eline kelgen soń álgi azamat munyń qandaı sýret ekenin bilmek bolyp, qujatty beıneleý ónerin zerttep júrgen ma­manǵa kórsetedi. Ol munyń kórkemóner týyn­dysy emes, geografııalyq karta eke­nin aıtyp, ǵalymdarǵa barýǵa keńes beredi. Osylaısha Pekın ýnıversıteti Arheologııa jáne murajaıtaný ınstı­týtynyń pro­fessory Lın Meıtsýnmen kezdesedi. Ol bul kartany 10 jyldaı zerttep, onyń HV ǵasyrda bılik etken Tszıa Tszın pat­shasynyń zamanynda, patshanyń arnaıy buı­ryǵymen syzylǵan karta ekenin anyq­taıdy. Bul jádigerdiń bes ǵasyrlyq tarıhy bar qundy qujat ekendigi anyqtalǵan soń quny men mańyz­dylyǵy da arta túsedi. Qytaıdyń soltústiginen bastalyp, Qyzyl teńizdiń boıyndaǵy elderge deıin «baratyn» jol silteýshi kartanyń uzyndyǵy - 30 metr, eni - 60 santımetr. Búginde jádigerdiń 4 qana kóshirmesi bar. Onyń tórteýi de ǵalym Lın Meıtsýnge tıesili. Kartany Japo­nııadan alyp kelgen azamat professor­dyń 10 jyl boıǵy eńbegin eskerip, oǵan 4 dana kóshirmesin jasap alýyna ruqsat bergen eken. Mine, sol kóshir­mesiniń ózi baǵa jetpes asyl muraǵa balanatyn kartanyń bir danasyn ǵalym Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna syıǵa tartty. «Kóshirmelerdiń bir danasyn Germanııanyń Bonn ýnıversıtetine tapsyrdym. Al ekinshisin qazaq ǵa­lymdaryna tapsyrǵandy jón sanadym. Onyń ústine, mundaǵy eldi mekender men jer-sý ataýlarynyń birazy túrki tilinde jazylǵan» deıdi ǵalym.

Jádigerdi qabyldap alǵan ınstıtýttyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń dok­tory Hangeldi Ábjanov: «Bizdiń ınstıtýt Pekın ýnıversıtetimen, Shyńjań qoǵam­dyq ǵylymdar ınstıtýtymen, Gýanchjoý ınstıtýtymen ǵylymı baılanys ornatqan. Bul eldiń ǵalymdarymen birge ǵylymı ekspe­dıtsııaǵa da shyǵyp turamyz. Mine, búgingi tusaýkeser rásimi sol yntyma­ǵy­myzdyń bir kórinisi. Lın myrzanyń bizge tartý etken bul syılyǵy qaı jaǵynan al­sań da óte qundy. Bul karta arqyly biz sol zamandardaǵy Qazaqstannyń geogra­fııasyn ǵana emes, turmys-salty men álemdik qaty­nastary jaıly da biraz tyń aqparat ala alamyz» dedi.

Osylaısha ǵylymı aınalymǵa 2002 jy­ly engen bul qujat qytaı men qazaq halqy úshin de úlken olja bop tur. Bul karta óz kezeginde eskiden kele jatqan tarıhı kóz­qarasty joqqa shyǵarady. «Osy kúnge deıin qytaı tarıhshylary «Qytaı eline karta syzý ónerin 1550 jyldarda Italııa­dan kelgen mıssıoner alyp keldi» dep kel­gen. Al myna karta odan árirekte sy­zylǵan. ıAǵnı bul qujat karta syzý iliminiń Qytaı elinde erterekte paıda bolǵandyǵyn dáleldeıdi» deıdi Qytaı ǵalymy. Sondaı-aq kartada joıylyp ketken jońǵar eliniń ejelgi eldi mekenderi de belgilenýi múmkin. Sebebi Mın patshalyǵy tusynda Jońǵarııa olarmen kórshiles jatqan irgesi myqty elderdiń biri bolǵan. Qytaıdan kelgen ǵa­lym qazirgi Shyńjań jeriniń 1755 jyldary qalmaqtar joıylǵan soń baryp, Qytaı ımperııasynyń quramyna qosylǵanyn aıtty. ıAǵnı kartada bul jerler óziniń eski ataýymen atalýy múmkin.

Bul jádiger bizdiń tarıhymyzǵa da tyń jańalyqtar engizbek. Onda qalalar men el­di mekender kórsetilip qana qoımaı, sony­men birge janynda túsinikteme de berilgen eken. Germanııanyń Bonn ýnıversıtetinde bul kartamen tanysyp, biraz zertteý júr­gizgen professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory Nurlan Kenjeahmet osy kúnge deıin aty kóp atalmaǵan Tura qalasy jaıly qyzyq aqparat aıtty. Bul qala shamamen Saýran men Saıran qalalarynyń aralyǵynda ornalasqan eken. «Kartada ejelgi Tura qalasy belgilengen. Onda: «Tura qalasynda basyna aq qalpaq kıgen patsha bar. Onyń eli egin ekpeıdi. Tek qana balyq etin, jylqy etin jeıdi, qymyz ishe­di. Bul qalanyń pishini dóńgelek» dep tú­sinikteme berilgen. Jalpy, tura - kóne qazaq tilinde qorǵandy qala degen maǵyna beredi. Bul qala biz biletin Syǵanaq qalasy bolýy da múmkin. Nege deseńiz, Syǵanaqtyń janynda Túmenaryq deıtin aryq bar. Al Reseı jerindegi Túmenniń kezinde Tura dep atalǵany belgili. Demek, bul qala Syǵanaq bolyp shyqsa, onda bılik etken «aq qal­paqty patsha» Qasym han bolyp qalýy áb­den múmkin» deıdi professor. Bul - ázirge boljam ǵana. Aldaǵy ýaqytta bul kartany ǵalymdar tolyqqandy zerttep, áli talaı tyń jańalyq ashýy tıis.

«Tarıhı jádiger ázirge bizdiń ınstıtýtta turady. Sol aralyqta ony biraz zertteýge de múmkindik týmaq. Bizde ony zertteıtin qytaı tilin jetik meńgergen myqty ǵalym­dar bar. Al keıin bul tarıhı qujatty Asta­nadaǵy Ulttyq mýzeıge tabys etsek deımiz. Sebebi mundaı qundy dúnıeniń sol jerde saqtalǵany durys» deıdi tarıhshy Hangeldi Ábjanov.