Uly jazýshynyń úsh erligi

Qazaq halqynyń HH ǵasyrdaǵy ósken ádebıetin búkil álemge tanytqan da sol alyptar bolatyn. Týǵan eliniń jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy kórkem ádebıetin saf altyndaı talaı-talaı shyǵarmalarymen baıytyp, mártebesin bıiktetken A.Baıtursynov, M.Jumabaev, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, S.Seıfýllın, B.Maılın, І.Jansúgirov, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Mustafın sııaqty alyptar tobynyń qatarynda turǵan jazýshy - Ǵabıt Mahmutuly Músirepov.
Akademık Ǵ.Músirepovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy qazaq halqynyń taǵ­dy­rymen, qazaq ádebıetiniń qalyptasý, órkendeý tarıhymen tabıǵı baılanysty. Bir kezdegi mesheý qazaq aýylynyń balasy óziniń týǵan halqymen birge túlep, mádenıettiń shyrqaý bıigine kóterildi. Onyń qoǵamdyq qyzmeti men shyǵarmashylyq eńbegin bir-birinen aıyryp qarastyrýǵa bolmaıdy. Daryndy jazýshy óziniń eń alǵashqy áńgime-novellalarynan bastap qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik ózgeristerdi, qazaq kedeıleriniń psıhologııalyq jańarýyn ǵylymı zertteýshideı baqylap, qadaǵalap sýrettedi, dep jazady tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Tileý Kólbaev «TÚrkistan» basylymynda jaryq kórgen zerteý maqalasynda.

Ǵ.Músirepov negizinde tarıhı taqyrypta qalam tebirentken zertteýshi-jazýshy. Ol óziniń epıkalyq týyndylarynyń biri «Oıanǵan ólke» romany arqyly qazaq dalasyna óndiris kapıtaly enip, tuńǵysh qazaq jumysshylary shyǵa bastaǵan tarıhı shaqty sýrettedi.
«Oıanǵan ólkeden» bastalyp, «Jat qo­lynda» týyndysymen jalǵasqan shyǵarmalar sho­ǵyrynda Ǵabeń qazaq jumysshy tobynyń qalyptasýyn ǵana emes, ulttyq sananyń ósýin de ózine tán suńǵylalyqpen sulý sýrettep berdi. «Kezdespeı ketken bir beınede» qazaqtyń zııaly qaýymynyń bıik beınesin Sáken Seıfýllın tulǵasy arqyly tanytqan has sheber. 1937 jyldyń tragedııasyn qazaq ádebıetinde eń alǵashqylardyń biri bolyp astarly oılarmen ajarly ashty.
«Ádebıet - kásip emes, óner» dep áýelden-aq aıtyp kelgen Ǵabeń sol 1924 jyldyń ózinde-aq jazýshy ómirdi tereń bilýge tıis ekenin eskertken eken. «Teginde neni bolsa da bilgen búldirmeıdi, bilmegen búldiredi», - depti. 1928 jyly talǵampaz daryn ıesi: «Kórkem ádebıette meniń bir súıetin nársem - jalǵasy bilinbeı, kóbinese jalǵasy kelesi bólimdi oqyp otyrǵanda ǵana sezilse eken deımin», - dep kórkemdik ereje ispetti baǵdar usynypty.
Ádebıet bilgirleriniń biri - Georgıı Lo­mıdze «Talanttyń qyran qanattary» atty maqalasynda Ǵabıt Músirepov týraly: «Músirepovtiń jazǵandarynan eshteńeni alyp tastaý da, qosý da múmkin emes. Ol eń sara da salmaqty sózdi saraptaı biledi», - deıdi. Jalǵyz Lomıdze emes, sóz sáýlesin, sóz salmaǵyn túsinetin ádebıetshi de, oqýshy da Músirepov talantyna tánti.
Tarıhtan málim, Ǵabıt Músirepov - Qa­zaqstandaǵy kolhoz qurylysynda ji­ber­ilgen asyra silteý jaıynda taısalmaı-taıynbaı «Beseýdiń hatyna» birinshi bolyp qol qoıǵan erjúrek adam. Sol úshin de ol Goloşekınniń qaharyna ushyrap, qýǵyndalǵan. «Shuǵyla» - Goloşekınniń zulymdyǵy men zymııandyǵyna jasalǵan aıyptaý aktisi.
«Shananyń qasyna kelsek, tyrıǵan qatyn-qalash jınalyp, attydan nan surap tur eken. Goloşekın segiz jylda «birtalaı» qazaqsha úırenip qalyp edi ǵoı, sonyń «v Kazahstane nıkarıpıp nıkasırıp, nejesırıp netý» degeni eske túse qaldy», - dep jazady avtor.
Jergilikti qarapaıym halyqtyń sana-sezimi, túsinik-túısigi qandaı halge jetkenin Ǵabıt:
« - Sender kolhozbysyńdar? - dedim jınalǵan kópke.
- «Joq, joq!» - desti ekeý-úsheýi bir aýyzdan.
- Jeke sharýamysyzdar?
- Onshasyn bile almaımyz, - dedi taǵy da ekeý-úsheýi.
- E, endi kim biledi? - dedik tańdanyp.
- Aýdan biledi», - dep baıandaıdy.
Ǵabıt Goloşekındi batyl aıyptap, joǵaryda joldaǵan aryzymen ǵana emes, qalyń oqyrman qaýymǵa arnap jazǵan ýytty da aýyr shyǵarmasymen osylaısha óltire synady. Eki úzindide de tuńǵıyq syr jatyr. Qazir qaısybir qalamgerlerimiz osynaý náýbet tusyna oısha oralyp, kórkem shyǵarmalar jaza bastady. Al «Shuǵyla» bolsa, óziniń tanymdyq, áshkereleýshilik mánin áli kúnge joımaǵan dúnıe. Tipti, qyryq eki jyldan keıin burynǵy qalpynan qysqartylyp, qaıta jarııalanǵan nusqasynda da shyǵarma shıyrshyq atyp tur. Onda avtor «Az eskertý» jalǵap, bylaı degen:
«Shuǵyla» 1933 jyly jazylyp, keler jyly jarııalanǵan, báıgi alǵan áńgimem edi. Eskirgendigi kórinip tursa da, sol bir tustaǵy soraqylyqtardy kórsetýge arnalǵan jalǵyz áńgimeni múlde jaýyp tastaýdy laıyqsyz kórip, qyryq jyldan keıin bolsa da qaıta jarııalaýdy durys kórdim. Azdap óńdeldi, shubalańdaý eken, biraz qysqartyldy. Ideıasy men mazmunyna qol suqqanym joq».
Qajyrly qoǵam qaıratkerleriniń sýret­ker­ligi men kúreskerligin qosa dáleldeıtin dúnıesine ol, mine osylaı qaraǵan.
Shildeniń shilińgir ystyǵy tándi, saıa­sat­tyń ańyzaq aptaby jandy shyjǵyryp turǵan áıgili 1932 jyl. Kúnmen birge Ǵabıt Músirepovtiń de júregi janyp tur. Kóńil nala, jany jara jazýshy kóp oılanyp, kóp tolǵandy. Ashtyqtyń qatty sheńgeli búrip, qan qaqsaǵan halqyna ara túsýge bekingen ol jazý stolynda otyrdy. Sol kúni shilde aıynyń birinshi juldyzynda dúnıege kelgen «Beseýdiń haty» araǵa birer kún salyp, Ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Goloşekınniń aldynan bir-aq shyqty. Onyń bir danasy Kremldegi kún kósem atanǵan Máskeýdegi Stalınge de jetken edi.

Beseýdiń haty. VKP(b) ólkelik komıtetine, Goloşekın joldasqa, shilde 1932 j.

«...Búgingi Qazaqstan - Bul 163 mıllıon somnyń tovarly ónimin beretin 40 mıllıon maly bar ólke» - dep jazdyńyz, Siz, Goloşekın joldas, 1930 jyly «Oktıabr revolıýtsııasynyń jeńisteri» degen maqalańyzda.
Biraq qazir, Sizdiń málimdemeńizden keıin 2 jyl ótken kezde, Qazaqstan mal sharýashylyǵy salasynda mal basynyń qısapsyz kemip ketkeni ámbege aıan bolyp otyr: 1930 jylǵy mal basynyń 1/8 bóligi (40 mıllıonnan 5 mıllıon) ǵana qaldy. Mal basynyń osylaısha qısapsyz kemip ketýi tek baılar tarapynan ǵana emes, sol sııaqty malshy eńbekshilerdiń qalyń buqarasy tarapynan da malǵa nemquraıdy, keıde tipti zııankestikpen qaraýdyń saldary emes pe eken? Al mundaı kózqaras tek baılardyń úgitinen ǵana emes, sonymen birge, negizinen alǵanda, Ortalyq Komıtettiń búkil halyq sharýashylyǵy sııaqty, mal sharýashylyǵyn da damytýǵa baǵyttalǵan sheshimderi men nusqaýlaryn júzege asyrý barysynda Ortalyq Komıtettiń baǵyty «solshyldardyń» burmalaýynan týyp otyrǵan joq pa eken?
...Mal basy buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen mólsherde kemip ketken (osydan kelip mal sharýashylyǵy ónimderi de azaıǵan), jańa eginge deıin astyq qory múlde bolmaı otyrǵan qazaq kolhozdarynda qazirgi kezde kolhoz saýdasyn óristetýdiń materıaldyq bazasy naqty ne nárse, ıaǵnı Ortalyq Komıtettiń kolhoz saýdasy týraly sheshimin biz qazaq kolhozdarynda qazir qandaı materıaldyq baza negizinde júzege asyryp jatyrmyz?
...Qazaqstanǵa qaıta kóship kelip jatqan, tirlik eterlikteı tigerge tuıaq qalmaǵan qonysynan aýǵandarǵa jáne keıbir aýdandarda kúni búginge deıin jappaı qyrylyp jatqan ash-aryqtarǵa naqty kómek kórsetý jónindegi bizdiń kózqarasymyz durys pa?
...Sirá, mynalardy isteý kerek bolar:
a) turǵyndar men kedeılerge salyq salynbasyn, daıyndaý josparlary belgilenbesin, qaıta sol kásipkerlikterdiń ónimderi kooperatıvter arqyly turaqty baǵalar boıynsha emes, kolhoz bazaryndaǵy rynoktik baǵalar boıynsha satýǵa ruqsat etilsin;
b) qaıtyp kelip jatqan qonysynan aýǵandar men ashyqqandarǵa aqshalaı emes, uzaq merzimdi nesıege óndiris qural-saımanyn, jumys kóligi men saýyn malyn, úı qoıandaryn, qus jáne t.b. berý arqyly járdem kórsetilsin;
v) qaıtyp kelip jatqan qonysynan aýǵandar men shyqqan jurt ornalasqan eldi mekenderde astyq, mal jáne mal sha­rýashylyq ónimderin daıyndaý ortalyq­tan­dy­rylmasyn, daıyndaýshy organdar men kooperatıvterge basy artyq ónimdi kolhoz saý­dasy arqyly satý jóninde olarǵa tolyq pravo berilsin;
g) Ólkelik komıtettiń mal sharýashylyǵy jónindegi 1930 jylǵy 20 aqpandaǵy «Mal sharýashylyqty aýdandar astyq pen maqta ósirýshi aýdandarmen birdeı negizde jabdyqtalsyn» degen sheshimi júzege asyrylsyn;
...Barlyq jerde eńbekshiler buqarasynyń materıaldyq ál-aýqatyn jaqsartýdyń ornyna І besjyldyqtyń sońǵy jylynda kóptegen qazaq jáne keıbir orys aýdandarynda naǵyz ashtyqqa tap boldyq.
VII partııa konferentsııasynyń aýyl sharýa­shylyǵy jalpy ónimin baǵaǵa shaq­qanda 1932-1933 jyldary 1.333.7 mıllıon somǵa deıin ósirý jónindegi nusqaýy qan­shalyqty oryndalǵanyn biz bilmeımiz, biraq munda da olqylyq bar dep oılaımyz.
...Naǵyz kózboıaýshylar, kópirme jos­parlar jasaýshylar, onyń ústine ózderine júktelgen naqty isti basqara almaǵan, kózboıaýshylyqpen «bári de jaqsy» dep tujyrymdap, ónerkásip salasyndaǵy jetistikterge arqa súıegen, sóıtip, osynaý eleýli máselelerge jurtshylyq nazaryn álsiretken jer organdary men aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri odaǵynyń músheleri nege búkil jurtshylyq aldynda sabaq bolarlyqtaı sazaıyn tartpaıdy?
...Biz qazir qolda bar mal 5 mıllıon bas degen tsıfrǵa naqty kelise almaımyz. Bálkim, bul derekter qaıta esep júrgizgen kezde (ústimizdegi jyldyń aqpannyń basynda) durys bolǵan shyǵar, ol tap qazir ol qate.
a) jem-shóp qory taýsylýǵa jýyq, bıyl kóptegen aýdandarda taýsyldy da;
b) halyqta (seloda) mal ónimderiniń qory da túgesildi;
v) astyq jaǵy tipti mardymsyz boldy, munyń ózi maldyń kóp soıylýyn údetti;
g) ústimizdegi jyldyń osy aılarynda asharshylyq bir aýdannan soń ekinshi aýdandy, meken-jaılardy jappaı jaılap, ashyqqandar arasynda ólim-jitimdi kóbeıtti;
d) derevnıada (aýylda) da, qalada da mal urlaý, maldy soıyp tastaý edáýir kóbeıdi.
Osy jaǵdaılardyń bári aqpandaǵy derekterdi búgingi tańǵa edáýir kemite tústi. Buǵan qosa biz sol baǵzy bir kóz­boıaý­shy­lardyń, bas aınaldyratyn sekiristerge ábden qushtarlardyń qazirde de uıalmaı-qyzarmaı: «І besjyldyqtyń aıaǵynda Qazaqstan SSSR-diń qýatty ındýstrııaly aımaǵyna aınaldy...» dep qaýly alǵanyn kórip otyrmyz.
...Goloşekın joldastyń VII partııa konferentsııasynda osy asyra silteýshilikti túzetý jóninde «áli de bári istelip bolǵan joq» degen qaýpi is júzinde aqtaldy. Osy sebepti bul kezeńdegi kollektıvtendirý isinde qol jetken tabystardy kolhoz sharýashylyqtaryn san jaǵynan da nyǵaıtý arqyly jetkilikti túrde baıandy ete almadyq. Aýyldyq jáne aýdandyq partııa uıymy bul asyra silteýshilikterden qorytyndy shyǵarmady, sóıtip, sonyń saldarynan asyra silteýshilik, ákimgershilik osy ýaqytqa deıin sozylyp keledi. Jergilikti jerlerde áli de (oryn alyp otyrǵan) jalǵan kolhozdardy uıymdastyrý jáne olardy qaıtadan tirkeý qajettigi kúni búginge deıin oryn alyp kele jatqan naq osy asyra silteýshilik pen ákimgershiliktiń saldarynan týyp otyr.
...Biz bylaı dep esepteımiz: qazirgi kezde aýylda júrgizilip jatqan sharýashylyq-ekonomıkalyq sharalarmen birge «solshyl» ýklondarǵa myqty soqqy berý, búkil partııa uıymyn osy kúreske keńinen kóterý, partııalyq-buqaralyq jumysty keńinen óristetý, joǵaryda kórsetilgen asa eleýli qatelikter men burmalaýlar tóńireginde ózara syndy barynsha bolshevıktik batyldyqpen óristetý, ótkendegiden úırenip, keleshekte qatelikterdi qaıtalamaý úshin osylardyń bárin búkil uıym úshin shyn mánindegi taǵylymǵa aınaldyrý qajet, óıtkeni osy «solshyl» ýklonǵa, ońshyl nátıjelerge ákelip soqtyrǵan is júzindegi osy trotskızmge óne boıy tóze berýge bolmaıdy.

Músirepov, Ǵataýlın, Dáýletqalıev, Altynbekov, Qýanyshev
(QR Prezıdenti muraǵaty, 141-qor, 1-tizbe, 5233-is,79-92-pp. Túpnusqa)

Jyry birneshe jylǵa sozylǵan hattyń mazmuny osyndaı.
Bul hat ólkelik partııa komıtetine tótennen túsken jasyndaı boldy. Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolǵan Goloşekınniń júrgizip jatqan saıasatyn, júzege asyryp jatqan isterin kústánálaý, onyń bedelin joqqa shyǵarýmen barabar bolyp kórindi. Sondyqtan da ol hattyń avtorlaryn judyryǵyna qysyp, aqyry olardy bas saýǵalaýǵa májbúr etti. Bes jigitti birinen soń birin jaýapqa shaqyryp, árqaısysynan túsinik alady. Sonsoń másele ólkelik komıtettiń bıýrosyna daıyndalady. Májiliste revolıýtsııalyq mańyzy bar partııalyq sharany túsinbegen «shıki» kommýnıster qatty talqyǵa salynyp, olardyń «dúmbilez» oılary katań jazǵyrylady. Ásirese bastaýshy Ǵabıt Músirepovke qadala shuqshıysady. Bári de qateleskenderin moıyn­dap, «raıdan qaıtýǵa» májbúr bolady. Árkim óz kinásine qaraı ár túrli partııalyq jazaǵa tartylady, qyzmetterinen bosatylady.
«- Bitken jerimiz osy boldy dep oıladyq, - dep aıtqan eken Músirepov dostarynyń birine, - ol úshin, qylyshynan qan tamǵan sol bir jendet úshin bizdiń ómirimiz nege tursyn».
Fılıpp Isaevıch ólkelik komıtetke Músirepovti shaqyryp alady.
- Sen ózi sondaı qamqorshy ekensiń, onda Torǵaıǵa tart... Ol jaqta eshqandaı ashtyqtyń joq ekenin óz kózińmen kór.
Sóıtip, Ǵabeń ashyqqandarǵa kómek kórsetetin «tótenshe ókil» retinde Qostanaı okrýginiń shalǵaıdaǵy Batpaqqara aýdanyna uzaq merzimdi «komandırovkaǵa» jiberiledi.

ǴABIT - ÝÁKІL

Ǵabıt Músirepovtiń esteliginen:
«Qaltamda «tótenshe ókil» degen bir japyraq qaǵazdan basqa túk joq. Poezben jarty Qazaqstandy orap ótip, birneshe kúnde Qostanaıǵa jettim. Okrýg basshylaryna kirip, kelý jaıyn baıan etkennen keıingi anyqtalǵany: bıyl qys qatty, qar qalyń. Aptalap, aılap soqqan borannan qatynas-baılanystyń bári úzilgen. Batpaqqaranyń ashyqqan halqyna kómektesý úshin beri jaqta, Sholaqsaı degen jerdegi glýbınkaǵa jetip, sonda quıylǵan tuqymdyq taryǵa ruqsat berý kerek. Sholaqsaı Qostanaıdan eki júz shaqyrym. Myna tolassyz boranda oǵan jetkize alatyn kólik joq.
Sharýashylyqpen aınalysatyn adamdar ári oılanyp, beri oılanyp, aqyrynda ondaı kólikti tapty. Mundaı alys jolǵa jaraıtyn ári kúıli, ári myqty at okrýgtik jos­parlaý komıssııasynda ǵana bar eken. Biraq ony alý úshin Zınovevtiń tikeleı ózimen sóılesý kerek.
Ol qaı Zınovev deısiz ǵoı! Kádimgi Grıgorıı Evseevıch Zınovev. Partııa men úkimettiń Trotskııden keıingi qas jaýy. Stalınmen aıtysyp jeńilgennen soń jazalaý retinde tómendetilip, osy Qostanaıǵa jiberilipti.
Aıtyp aýyz jıǵansha bolǵan joq, okrýjkomǵa Zınovevtiń ózi de kelip qaldy. Ústinde kotık jaǵaly qara paltosy, basynda dál sondaı qara qulaqshyny bar, syrt álpeti sypaıy, ıntellıgent kisi eken. Meni tanystyrǵannan keıin peıil bildire sóıledi. Almatydan bir jazýshy keldi degendi estip, ózim de kórgim kelip edi degendeı raı tanytty. Mundaǵylar meniń sharýa jaıymdy qulaqqaǵys etti.
- Jaraıdy, okrılanǵa baryp sóıleseıik, - dedi bul kisi.
Óziniń kabınetine barǵannan keıin, Almatynyń, jalpy ólkeniń jaıyn­ suras­tyryp, biraz saýaldar berdi. Odan mádenıet jaıyna aýysyp, jazýshylar­ qaýymyna, ulttyq ádebıettiń jas órken­derine yqylas bildirdi. Aqyry atkólik máselesin de sheship berdi.
Sonymen, biz júrip kettik. Qostanaı men Semıozerdyń arasy júz shaqyrym bolsa, biz tabany kúrekteı jeti kún júrdik. Ol jerde jol deıtin uǵym atymen joq. At qulaǵy kórinbeıtin boranda at baýyrynan keletin kúrtikti keship, kúnine eki-úsh saǵattaı jyljımyz da qardan aqqala soǵyp, yqtasyn jasaımyz. Sonsoń atty aǵytyp, shanadaǵy azǵana shópten saldyramyz. Ózimizde alyp shyqqan azyq bar. Qatqan nanmen sýyq kolbasadan qaýjap alamyz da, boı jylytqyshtan azdap jutamyz. Sondaǵy bizdiń jol boıyndaǵy adastyrmas qarasynymyz - biriniń sońynan biri shubyryp kele jatyp, qulaǵan jerinen tura almaı qalǵan ólikter boldy. («Halyq keńesi», 1992, 20 naýryz).
Músirepovke sumdyq jáıtterdi kórýge týra kelgen. Ol júrgen joldyń sol qaptalynda «bekettegi munaralar sekildi» máıitter biriniń ústine biri qatarlap jınalyp, ústin qar basyp qalypty. Jolaı qańyrap qalǵan aýyldar, naqtyraq aıtqanda, qatar-qatar tizilgen kıiz úılerden turatyn qalashyqtar kezigedi. Kollektıvtendirý bas­ta­lysymen qazaq uǵymynda ersi, ári kózge sıyqsyz kórinetin mundaı mekender qyrda kóptep paıda bolǵan edi.
Jolserik ekeýi qalashyqtardyń birin aralap kóredi. Ár kıiz nómirlenip, tutas kóshelerdi quraıdy. Bári de qaladaǵydaı sekildi. Kishkene kórsetkish taqtalar ilinipti:
«Quramysov kóshesi», «Ernazarov kóshesi», «Roshal kóshesi», «Golıýdov kóshesi» - ár kóshe qazaqstandyq kósemderdiń biriniń atynda. Al kıiz qalashyǵynyń ózi «Joldas Goloşekın atyndaǵy» dep atalady eken. Qalashyqta bir de bir adam bolmaǵan - bári de ólip bitipti.
Osylardy kórgen Músirepov qasiretten qan jutqandaı bolady. «Kórmes túıeni de kórmes» degendeı sumdyq qyrǵynǵa dym bolmaǵandaı, mizbaqpaı otyrǵan Qýjaq Goloşekınniń myna áreketi zyǵyrdandy qaınatady. Kúsh qazandaı qaınaıdy, kúreserge dármen joq. Ol qazir ultshyl aıdary taǵylǵan halyqtyń jaýy. Goloşekın qolyn kóterse bolǵany torǵa túseri sózsiz. Sondyqtan ishten tyndy, bárine kóndi.
«Beseýdiń haty» avtorlarynyń biri, 1937 jyly «Halyq jaýy» dep qamaýǵa alynyp, ólim jazasyna kesilgen Mánsúr Ǵataýlın óziniń sońǵy sózinde:
« - Mynalar halyq jaýlary emes... Jaý menmin. Sondyqtan da bir meni sottańdar. Biraq men de halyq jaýy emespin, halyq jaýlarynyń jaýymyn. Al ondaı jaý bolýym 1932 jyly komandırovkamen Kentke (Qarqaraly mańyndaǵy eldi meken) kelgenimde bastaldy.
Mashınadan tústim, aınala tiri pende kórinbeıdi. Eshteme joq, uzynnan salynǵan qora ǵana tur. Esigin ashsam: ishinde ólikter jatyr. Úlken qoranyń ishi qatar-qatar jınalǵan máıitterge toly. Keıbir adamdardyń kózi ashyq jatyr; biraq áne-mine óletini kórinip tur.
Aıǵaı-shýdy estip syrtqa shyqtym. Shashtary jalbyrap, kózderi qantalaǵan, qoldarynda pyshaqtary bar áıelder júrgizýshige tarpa bas salyp, ony baýyzdamaqqa árekettenýde. Áýege oq attym, olar tura qashty.
Jan-jaǵyma qarasam, bir oshaqta úlken qazan qaınap otta tur. Birdeme pisip jatyr. Qaqpany ashsam, qaınap jatqan sýdyń ishinen jas balanyń birde aıaǵy, birde qoly, birde ókshesi kórinedi.
Mine sol kezden bastap men halyq jaýlarynyń jaýy boldym». («Jalyn», 1993, №7, 47-bet).
«Beseýdiń hatynyń» negizgi avtory, jazýshy Ǵabıt Músirepovti qystyń kózi qyraýda qııan shettegi Qostanaıdyń alys túkpirine issaparmen jibergen Goloşekınniń oıy beseneden belgili bolatyn. Onyń berisi «ashtan qyrylyp jatqan halyqtyń ortasyna aıdap salyp, «tentek jazýshyny» tezge salyp, táýbesine keltirsin», árisi «ózi de sol ashtarmen birge ólmese órem qapsyn» edi. Qudaı saqtap, bul azapty da aýyr, qıyn da qaterli sapardan Almatyǵa aman-saý oraldy.
Bul - jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń óziniń sanaly ǵumyryndaǵy halqy úshin jasaǵan birinshi erligi edi.
«Beseýdiń haty» úshin Ǵabeń tartqan jazanyń bir parasy osyndaı eken. Biraq kóp uzamaı Goloşekın bosatylyp, ornyna L.I.Mırzoıan keledi de, respýblıka ómiri jaqsylyqqa qaraı kúrt ózgere bastaıdy. Sol tusta, 1933 jyldyń jazynda bolǵan Ólkelik partııa komıtetiniń plenýmynda «Hat» avtorlary aqtalyp, artynan Ǵabeń «Sotsıaldy Qazaqstan» gazetine redaktorlyq qyzmetke jiberiledi.
Sonymen, Ǵabıt Mahmutuly jaýapty­ jýrnalıstik qyzmetke kirisip, aınalasyna Beıimbet Maılın sııaqty kórnekti qalamgerlerdi toptastyryp, alańsyz jumysqa berilgendeı bolyp edi. Sóıtse, bul ánsheıin kemdi kúndik talas qana eken. Burynǵy jamalǵan aıyp-kinálardyń bárin qaıta tiriltip jáne birneshe ese zoraıtyp, shyn zobalańdy ala kelgen 1937 jyldyń sumdyqtary kútip tur eken. Bul náýbet halyqtyń eń aıaýlysy men ardaqtysynan bastaldy da, qýǵyn-súrginniń quryǵyn aldymen solarǵa saldy. Sáken, Beıimbet, Іlııas syndy arystarymyzǵa qarsy baspasóz betinde qaskóı eki naýqan ashylyp, onyń aıaǵy týra abaqtyǵa aparyp tyǵatyn talqylaýlarǵa ulasty.
Bul kezde Kórkemóner isteri jónindegi komıtetti basqaryp júrgen Ǵabeń óziniń talaı jyldar syılas, syrlas bola júrip, aqtyǵy men páktigine ábden kózi jetken Bı-aǵasy osyndaı taldaýǵa túsip jatqanda shydamady. Shyryldap arasha tústi. Ábden kúıinip ketken bir tusta: «Beıimbet jaý bolsa men de jaýmyn», - dep saldy. Sol-aq eken, jyldar boıy ańdaýsyz basqan árbir qadamy jipke tizilip, baıaǵy eski áńgimelerdiń bári jańǵyryp kelip, qara páledeı tóndi-aý deısiń basyna. Baıaǵy «Týlaǵan tolqynda», jáne «Beseýdiń haty», solarǵa jańa aıyp-kinálárimen kelip qosylǵan «Shuǵyla», onyń kolhozdastyrý saıasatyna tikeleı qarsy baǵyttalǵan dushpandyq mazmuny úıip-tógildi-aı kelip. Sóıtip, 1938 jyldyń bir kúninde Ǵabıt Músirepov qyzmetten de alyndy, partııadan da shyǵaryldy. Onyń jıyrma jyl boıǵy sanaly ómirine núkte qoıyldy.
Biraq abaqtydan aman qaldy. Al abaqtydan aman qalǵany atýdan aman qalǵany edi. Bul Ǵabeńniń týralap kelgen ajaldan ekinshi ret qutylýy bolatyn.
Ǵabıt Músirepovtiń jazýshylyq kóz­qarasyndaǵy batyldyǵyn, ómir qubylys­ta­ryn boıamalaýǵa barmaıtyndyǵyn dálel­deı­tin aıǵaqtar tolyp jatyr. Solardyń biri «Jelkeler neden qyshıdy?» (1944) ocherki. Bul týyndy baspasózde jarııalanysymen-aq solaqaı synnyń soqqysyna ushyrady. «Bul ocherk basynan aıaǵyna deıin ıdeıa jaǵynan qate, zııandy ocherk. Sonymen qatar, mundaǵy aıtylǵandar búgingi ómirimizge, tańdaýly adamdarymyzǵa jabylǵan jala», - dep qorytty syńarjaq syn. Anyǵynda ocherkte teatrdyń ishin kórgenderdiń boıyn bılegen sezimder shynaıy qalpynda sýretteledi. «Sol kesteni oıyp kórgen, sol aıaq qapty keregeniń basyna, tuskıizdiń tusyna ilip kórgen adam ishi jylynyp ketkendeı, teatrdyń órneginen kózin ala almaı turyp qalypty», «Kıiz úıdi bárimiz de qurtyp aldyq qoı!..» - dep kúrsingen daýys ár jerden shyǵady» deıdi avtor. Munda qandaı qatelik, jala bar!
1949 jylǵy aqpannyń 20-synda ardager-jazýshy Saǵynǵalı Seıitovtiń atyna joldaǵan hatynda Ǵabeń «Jelkeler nege qyshıdy?» jaıyndaǵy synǵa toqtala kelip: «Bul jala sóz!» dep túıipti oıyn. Shynynda da abzal Ǵabeń halqymyzdyń ejelgi ulttyq dástúrlerin umytpaýǵa, qorǵap qasterleýge shaqyrǵan edi.
Ǵ.Músirepovtiń kúreskerlik kelbeti ádebıet tiliniń tazalyǵy salasynda árdaıym ómirsheń de ótkir oılar qozǵap, oǵan udaıy qamqorlyq jasaýynan da aıqyn kórinip otyrady. Maqalalarynda da, arnaýly baıandamasynda da ol qazaq tiliniń baılyǵyn ıgerý, ony ustartyp baıytý jóninde ulaǵatty pikirlerin ortaǵa salyp, áleýmet nazaryn aýdara bildi. «Sózdi qalaı bolsa solaı paıdalana berseń sózdiń júzi muqalyp, ushy qaıyrylady da, aıtaıyn degeniń qulaqqa kónbeıdi. Abaı aıtqandaı kóńildegi kórikti oıyń aıtýy kelispese, túkke turmaı qalady», - dep qorytqan edi ataqty sóz zergeri.

ǴABEŃNІŃ ON SEGІZ JYLY

1938 jyldan bylaı qaraı Ǵabeńniń syrty tynysh ómirin ishteı bir mazasyzdyq bılegen, sol mazasyzdyq eshýaqytta tolastamaı, árdaıym yzyńdap, respýblıka basshylyǵynda ózgeris bolǵan saıyn muny qaıtadan qozǵap, jańa bir úmittiń elesimen emeksitip, dámelendirip, ózin-ózi rýhanı daǵdarysqa salyp otyrǵan kezeń bastalady. Anyqtańqyrap aıtsaq, respýblıkada partııanyń birinshi basshysy ózgergen saıyn aryz jazyp, óziniń partııalyq máselesin qaıta qaraýdy, sóıtip ózi jóninde jiberilgen ádiletsizdikti túzetip, partııaǵa músheligin qalpyna keltirýdi ótine bergen.
Osyndaı aryz alǵash ret N.A.Skvortsov atyna, odan keıin G.A.Borkov, J.Shaıahmetov attaryna jazylǵan. «Sonyń árqaısysynda ótinishin jańa bir qısynmen negizdep, partııa isine adaldyǵyn barynsha dáleldep, taýsyla jazǵan sózderin tebirenis-tolqynyssyz oqý múmkin emes edi, - deıdi óziniń esteliginde baıyrǵy partııa qyzmetkeri Jumaǵalı Ysmaǵulov
Sondaı kezde árdaıym kóldeneń tartylyp otyratyn bir qaıyrsyz zańdylyqqa qaıran qalasyń. Tipti ǵajap. Ǵabeń jańa kelgen bastyqqa jańa bir úmitpen ótinish bildirgen saıyn, onyń aldynan jańa bir aıyp-kiná sopań etip shyǵa keledi.
Ǵabeńniń eń sońǵy úmiti, eń sońǵy yshqynýy 1954 jyly P.K.Ponomarenko atyna joldanǵan aryzda beınelengen. Biraq onyń nátıjesi de burynǵylardaı. Ortalyq Komıtettiń janyndaǵy partkomıssııanyń bir múshesi erekshe áperbaqandyq kórsetip, burynǵy qujattarda aıtylyp kelgen aıyp-kinálardy barynsha muqııat tizbektegen de, Ǵabıt Músirepovtiń aldynan Kommýnıstik partııaǵa oralar joldy birjola japqandaı úzildi-kesildi úkim shyǵarǵan.
Sóıtip Ǵabeńniń partııalyq abyroı bedelin qaıtaryp alý jónindegi úmiti sonymen birjola sónedi de, ol endi aryz jazýdy toqtatady. Іshki jan dúnıesi óziniń degenin istetpeı qoımaıdy. Músirepov endi Kommýnıstik partııanyń músheligine kandıdat bolyp jańadan kirý jóninde tilek bildiredi. Bul tilek qabyl alynady. Sol-aq eken, qazaqtyń belgili jazýshysy, kórnekti qoǵam qaıratkeri Ǵabıt Músirepov qaıtadan nomenklatýraǵa alynady, jańadan uıymdastyrylǵaly jatqan satıralyq «Ara» («Shmel») jýrnalyna bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy.
Qazaqstannyń halyq jazýshysy, sol jyldary Jazýshylar odaǵy partııa uıymynyń hatshysy Áljappar Ábishevtiń esteliginen: «...Ǵabıt Músirepovtiń ómirindegi úsh faktige oı jiberip qarańyzdarshy. Osynsha aýyr, osynsha qat-qabat soqqyny ol ne úshin kórdi? Birinshisin halqynyń muńyn joqtaǵany úshin, ekinshisin halqynyń jazyqsyz kúıgen aıaýly perzentiniń ajalyna arasha túskeni úshin, úshinshisin halqynyń joǵalyp bara jatqan sáýletine joqshy bolyp dabyl qaqqany úshin. Osy úsheýi úshin on segiz jyl boıy shalajansar kúıde júrdi. Qandaı aýyr kúıde júrse de, bir qaıysqan joq, qalamyn bir tastaǵan joq. Eń keremeti, qadirine qyldaı qaıaý túsirgen joq. Sondyqtan da ol degenine jetti.
«Sondyqtan da» degen sózdi shireńkirep aıtýymnyń mánisi - Ǵabeńniń keıingilerge mıras bolyp qalatyn, tipti, bárimiz birdeı shetimizden qanymyzǵa sińirip alatyn eń asyl, eń qymbat ónegesi - osy azamattyǵy edi. («Jetisý», 1992, 20 naýryz).
Bul oqıǵa 1985 jyldyń 28 jeltoqsanynda bolǵan edi. Ǵabeń «qalam ustaýǵa hali bolmaǵandyqtan Áljappar Ábishev pen Muhtar Maǵaýınge aıtyp jazdyrǵan» sol sońǵy hat - sońǵy erliktegi som altyn sóz. Aqıret saparyna attanyp bara jatqan sáttegi aqyrǵy tilek mynaý:
«Týǵan elge sońǵy sóz. Keshegi ótken Ǵabıden dosqa: «Endi eki jyl júrsem jetpeı me?!» degenim bar edi. Sol mólsherim mólsher eken. Qoıny sýyq qasıetti qara jer qushaǵyna mine, men de ketkeli jatyrmyn.
Úmitpen, kúrespen, senimmen ótkizgen uzaq ǵumyrymdy qoryta qarasam, qýanyshym da, renishim de mol eken. Jańa qazaq memleketiniń bıik týy meniń kóz aldymda kóterildi. Búginde kúlli álem nazary aýǵan irgeli elge aınaldyq, biraq ádebıet pen óner uly bolmaǵan jaǵdaıda ult uly bolyp eseptelmeıtinin umytpaıyqshy. Jan súısinter birlik joq jerde, sanaly tirlik te joq. Keıde mystyń altynǵa, qyrannyń qarǵaǵa telinip jatatyny osynyń kesiri. Úlken ónerdiń úlken taza minezi bolýǵa kerek. Ózim irgetasyn qalasqan qazaqtyń ata ádebıeti atynan, ózderiń qadir tutqan alyptar tobynyń atynan ótinemin: meni sońǵy saparǵa shyǵaryp salarda osy aqtyq tilegimdi eske alyńdarshy...
Al qasıetti elim, jerim, qıyspas dos-jaran, aǵaıyn-týys, sáýleli jas urpaq, hosh, hosh bolyńdar!
Bul óziniń búkil sanaly ǵumyrynda qara basynyń emes, halqynyń qamyn oılap ótken, ulttyń rýhyn kótergen jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń úshinshi - eń sońǵy erligi edi». («Qazaq ádebıeti», 2004, 27 tamyz).
Ǵabıt Músirepov - tarıhtyń sheshýshi kezeń­derinde jańa zaman úshin belsendi kúres júrgizgen, jańa ádebıet pen má­de­­nıettiń negizin qalaǵan úrkerdeı jul­dyz­darymyzdyń shoǵyrynan óz ornyn alǵan sanaýly sýretkerlerimizdiń biri de biregeıi. Qalt etpes qalamymen alpys jyldaı qyzmet etken birtýma darynnyń, alyptar tobynyń aqyrǵy daraǵynyń, bedel tutar klassıgimizdiń máńgi jasaıtyn murasy - búginniń ǵana emes bolashaqtyń da kádesine asatyn, keler urpaqtyń da ǵıbrat alýyna ábden tatıtyn, kir shalyp, tot baspaıtyn qazyna.