Ultymyzdyń asyq oıyny - tálim-tárbıeniń kózi

Ulttyq oıyndarymyzdyń tárbıelik máni, birlik pen yntymaq jolyn damytýda da mańyzy zor. Bul joly bizdiń aıtpaǵymyz, asyq jáne asyq oıyndary túrleriniń mańyzdylǵy jaıynda bolmaq. Asyq oıyndary týraly sóz etýden buryn, qazaq halqynyń asyqqa degen aıryqsha kózqarasyn aıta ketken oryndy. Asyq týrasynda ultymyz ony maldyń, ańnyń jaı ǵana bir súıegi retinde qaramaǵan. Oǵan baılanysty ejelden aıtylyp kele jatqan yrymdar bar. Máselen, "Alty jyl ash bolsań da, asyq mújime" dep kishkentaı balalarǵa asyq etin jegizbegen. Qasqyrdyń asyǵyn ózińmen birge alyp júrseń til-kózden, ushyqtan aman-esen bolasyń. Atys-shabys bolyp ketse, oq ta tımeıdi degen yrym bar. Tipti, áli kúnge deıin adamdar syrtta júrgende oqys ýaqıǵa bolsa, aman qalasyń dep senedi. Tildik qoldanysqa tereń sińgen, ejelgi zamanda han saılaýdan bastalǵan "qoı asyǵy demeńiz, qolaıyńa jaqsa saqa ǵoı" nemese "asyǵy alshysynan tústi", "búge-shigesine deıin anyqtaý"... t.b. tirkester teginnen tegin aıtylmasa kerek. Sondaı-aq qazaq jurtynda asyq úıirip boljaıtyn eskilikti nanym bar. Búkil tynys-tirshiligi qoradaǵy malmen etene bolǵan halqymyz asyqtyń qalaı túsýin de sol tórt túlik malynyń belgisi dep qaraǵan. Máselen shik - usaq mal shopan ata men shekshek atanyń túlikteri qoı men eshkiniń, búk - zeńgi babanyń túligi sıyrdyń, táıke - qambar atanyń túligi jylqynyń, alshy - oısyl qaranyń túligi túıeniń, balamasy dep, úıirgen asyqtyń túsýine qaraı aldaǵy ýaqyttyń maldyń qaı túligine tıimdi bolatynyn boljaıdy. Al asyq arqyly bal ashý maqsatymen jolaýshynyń jolynan, joq izdegen joqshynyń sońynan, ańshynyń oljasynan, qurǵan qaqpannyń qanynan habary dep tilek sóz aıtyp, asyq úıirip boljaǵan. Árıne, asyq alshysynan jatsa, ol jolaýshyǵa aq jol, ańshyǵa qan bolǵan qanjyǵa, oıǵa alǵan isiniń ońǵa basatynyn shamalap otyrǵan. Sondyqtan da alshysynan túsken asyq joǵary baǵalanyp kelgen. Qysqasy osy tektes, asyqqa baılanysty ultymyzdyń nanym senimi, yrymdary kóp bolǵan. "Segiz ulym bir tóbe, Ertóstigim bir tóbe" demekshi, qazaq halqynyń mal men ańnyń basqa súıekterine degen qurmeti bir tóbe bolsa, asyqqa degen qurmeti de alabóten. Bunyń bári árıne, ótken kúnniń bolǵan jáne bolyp kelgen asyqqa degen kózqarastary. Al bizdiń elde búgingi kúnde asyqtyń oıyndary jaqsy dáriptelý ústinde. Ol úshin jyl saıyn ǵana emes, aı nemese maýsym saıyn arnaıy týrnırler uıymdastyrylyp, ár jyl saıyn 9-10 jarys ótkizilip keledi. Asyq oıyny ejelden kele jatqan ulttyq oıynymyz, ári asa kóp shyǵyndy qajet etpeıtin, adamdy eptilikke baýlıtyn oıyn túri. Sondyqtan ony damytý mańyzdy bolýda. Jyl saıyn el ishinde asyq oıyny jarystaryn kóptep uıymdastyrýdyń óz maqsaty bar. Ol, birinshiden, jastardy sportqa baýlý bolsa, ekinshiden umytylyp bara jatqan ulttyq oıyndy qaıta jandandyrý. Qazaqstan Respýblıkasy «Asyq atý» federatsııasynyń atqarýshy dırektory Jomart Sabyrjanuly elimizde asyq oıynynyń birtindep damyp, buqaralyq sıpat alyp kele jatqandyǵyn aıtady. "Sporttyń kez kelgen túri áýesqoılyqtan bastalady. Biraq qaı sport túrinen bolmasyn, bala kezinen bastap aınalysqan durys. Qazir áýesqoı asyq atýshylar kóbeıip, arasynan mergender shyǵyp keledi. Asyq oıyny buqaralyq sıpat aldy deýge bolady. El boıynsha asyq oınaýmen aınalysatyn balalardyń sany 1600 degen sanaq bar. Odan da kóp bolýy múmkin, ony alda anyqtaıtyn bolamyz. Qazaqstan boıynsha 73 sektsııa bar. Aldaǵy ýaqytta 8 oblystan ortalyqtar ashylmaq. Jaqynda Qostanaıda asyq atýdan Qazaqstan chempıonatyn ótkizdik", - deıdi Jomart Sabyrjanuly. Onyń aıtýynsha, Astana kúnine oraı uıymdastyrylǵan asyq oıynynan halyqaralyq jarysqa Mońǵolııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan elinen mergender shaqyryldy. Qazir atalǵan elderde asyq atý ózinshe damyǵan. Tipti, Qyrǵyzstanda asyq oıynyn mektepke deıin kirgizip úlgergen. El ishinde sport sheberi, sport sheberligine úmitker degen sııaqty dárejelik ataqtar, sertıfıkattar beriledi eken. Asyqty "Shaǵaıyn" dep ataıtyn mońǵoldar asyq oıynyn áldeqashan ıÝNESKO-nyń qorǵaýyna kirgizip tastaǵan. Olar asyq oıynyn ózderiniń eń bedeldi oıyn túri retinde qaraıdy eken. Al Astana kúnine oraılastyrǵan jarysqa qatysyp jatqan, asyqty "Ashyh" dep ataıtyn tájik jurty da asyq oıynyn damytýǵa talpyný ústinde. Al ózbek, túrik sııaqty elderde de asyq oınaý keń taraǵan. Biraq bul oıyn túrin damytýdy olar endi ǵana qolǵa ala bastapty. "Asyq oıynyn damytý tek bizdiń ǵana emes, kóshpendi jáne túrki tekti elderdiń birazynyń nazarynda bolǵandyqtan, aldaǵy ýaqytta Azııa chempıonatyn ótkizýge basty josparymyzda tur", - dep qosty "Asyq atý" federatsııasynyń atqarýshy dırektory. Asyq atý ótken zamanda balalardyń oıyny sanalatyn. Ýaqyt óte kele bul oıynmen eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin aınalysatyn bolady. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizden ózge biraz elder oıynnyń bul túrin damytýǵa barynsha talpynýda. Óıtkeni asyq oıynynyń kez kelgen túri adamdy sheberlikke, sergektikke baýlıtyn tamasha sport ekenine barlyǵynyń kózi jetip otyr. Bul bizdiń ǵana pikirimiz emes, osy oıynnyń bas-qasynda júrgen sport mamandarynyń pikiri. Sol sebepti asyq oıynynan alys bolmaǵanymyz abzal. Beısen Sultanuly