Ulttyq rýhty ustap turǵan qazaqtyń boıyndaǵy namys eshqashan ólgen emes, ólmeıdi de - Shalataı Myrzahmetov

- Shalataı aǵa, qazaq sportyna, onyń ishinde boks ónerine zer salyp júrgen azamattyń birisiz. Búkilálemdik boks serııasynyń (WSB) besinshi maýsymynyń fınalynda «Astana arlandarynyń» qarsylasy álemge áıgili Kýbanyń «Cuba Domadores» komandasy boldy. Sheshýshi shaıqas bastalǵanǵa deıin qandaı oıda boldyńyz?

- Boks salasyn zertteıtin maman bolmasam da, kóp jyl jankúıer bolyp júrgendikten, mende «kýbalyqtardy uta alamyz ba, áı, utý qıyn ǵoı» degen oılar da boldy. Biraq ekinshi jaǵynan «qazaqtyq ulttyq rýh barda, óz úıimizde, oshaǵymyzdyń basynda, bala-shaǵamyzdyń qasynda otyryp, biz jeńilsek, qandaı qazaqpyz?!» degen oı da sanamdy qamshylady. Bizdiń komanda jeńgende, men qatty qýandym. Bizde ótip jatsa da, jigitterimizge jasalǵan ádiletsizdik te oryn aldy. Mysaly, tóreshilerdiń Vasılıı Levıttiń jeńisin kýbalyqtyń enshisine jazyp jibergeni aqylǵa syıymsyz. Biraq Vasılıı azamat eken, qyńbady. Shý shyǵarǵan jankúıerlerine basý aıtyp, aldaǵy kezdesýlerge senim artty. Ol Olımpıada joldamasyn aldy ǵoı, al oǵan sátin salyp qatysatyn bolsa, bir júldege ıe bolýy múmkin. Sondaı-aq jeńiske jetkenmen, oıyn barysynda teń túsken jigitterimiz de boldy.

Jaqynda Birjan Jaqypov Olımpıada joldamasyn alǵany týraly jaǵymdy jańalyq estidik. Men Birjandy kishkentaı kezinen bilemin. 2003 jyly Túrkistanda Ábdisalan Nurmahanov atyndaǵy týrnırde Birjan jeńimpaz boldy. Ol kezde men Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń hatshysymen. Jarysty uıymdastyrýshylar sportshylardy marapattaý týraly maǵan usynys jasady. Sol joly jeńimpaz bolǵan Birjanǵa altyn alqasyn taqqan edim. Bul onyń eń alǵash ret altyn alqa alyp turǵany eken. Ózi Sozaq aýdanynyń jigiti dep estidim. Men 1988-92 jyldary Sozaq aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetinde bolǵan edim. 2005 jyly álem chempıonatynan qola júlde alǵan soń, ákesi maǵan balasyn ertip keldi. «Sizdi jurt týra minezdi deıtin, syrtyńyzdan jaqsy kórip júremiz. Myna balam birinshi altyn medaldy Sizdiń qolyńyzdan alyp edi. Sony jaqsy yrymǵa balap júretin edim. Mine, álemdik jarystan qola júlde alyp keldi»,- dedi. Sodan beri Birjandy zerttep qarap júrmin, óziniń joly aýyrlaý jigit. Biraq onyń boıynda myqty boksshyǵa tán qasıetter bar. Birinshiden, óz salmaǵyna qaraǵanda boıy uzyn, ekinshiden, ol salmaq qýmaıdy, tehnıkasy jaqsy, qarsylastyń soqqysyn darytpaıdy. Úshinshiden, sál de bolsa, onyń artyqshylyǵy - qoly uzyn ári solaqaı. Aldaǵy Olımpıada - Birjannyń óz daryny men tájirıbesin kórsetetin sońǵy múmkindigi. Sońǵy jarysym dep jan berisip, jan alysyp, óner kórsetse, nátıjesi el qýanatyndaı bolady dep oılaımyn.

Qazir Boks federatsııasynyń basshylyǵynda da bolashaqty boljaı biletin jigitter otyr. Sondaı-aq ulttyq quramanyń bas bapkeri Myrzaǵalı Aıtjanovqa jaratylǵanda bir qasıet berilgen jigit. Birinshiden, ol myqty boksshy bolǵan, onyń laqap aty «mıster nokaýt» edi, kezinde jeńil salmaqta óner kórsetkenmen, urǵanyn qulatyp júrgen jigit boldy. Bul endi tabıǵı berilgen daryn. Jalpy, myqty boksshylardan myqty bapker shyǵa bermeıdi. Onyń ekinshi bir qasıeti bilikti bapker bolyp shyqty. Shymkentte qarapaıym bapker bolyp júrgen kezinde-aq tálim alǵan shákirtteri jarqyrap shyqty. Eń bastysy, ishki túısigi, dili myqty jigit. Oqyp alǵan bilim bir bólek, tabıǵattyń ózi bergen qasıet bir bólek. Tabıǵat bergen qasıetti qazaqta dil deıdi.

Aldaǵy álemdik jarystarda, pále-jaladan aman bolyp tursa, bizdiń sportshylar Allanyń buıyrtqan nesibesin eshkimge qaqtyrmaı, alyp shyǵatynyna sene berýge bolady.

- Kýbalyqtarmen ótken kezdesýde Aslanbek Shymbergenov keremet óner kórsetip, álem jáne Olımpıada chempıony Ronel Iglesıas Sotolongony jeńdi. Sol kezdesý Sizdiń de kóńilińizden shyqqan shyǵar?

- Aslanbek - jambyldyq sportshy, onyń ónerine men qatty qýanyp qaldym. Ol ótip jatqan kezdesý barysyn zerdelep, qarsylasynyń áreketterine qaraı betburys jasaı alady eken. Al bizde ádette kóptegen sportshylar jattyǵýda daǵdylanǵan ádisterinen shyǵa almaı qalyp jatady. Qarsylasy sony bilip alady da, soqqy berip otyrady. Aslanbektiń kez kelgen sátte shabýyldaý ádisin aýystyra alatyn qasıeti baryn baıqadym. Óıtkeni bizde 69 kelide negizgi boksshy Danııar Eleýsinov qoı. Ol dara shyqqan soń, sońǵy kezderi bar tehnıkasyn kórsete almaı júrgen sııaqty. Aslanbek endi Danııarǵa jaqsy básekeles boldy. Aslanbektiń soqqysy áli qoıylmaǵan. Sol jaǵyn jetildirý kerek. Ol rıngte óziniń 70 paıyz múmkindigin paıdalanýda. Jánibek Álimhanuly sııaqty boıyndaǵy qýatyn júz paıyz paıdalansa, ol qarsylas shaq keltirmeıdi. Óziniń dene bitimi de, boıy da kelisip tur. Kókparda taramystaı qatqan sińirli jigitter kóp bolady. Aslanbek te sondaı sińirli jigit eken. Jaqsy bapkerdiń qolyna tússe, baǵy janatyny sózsiz. Sol arqyly qazaq halqynyń da baǵyn jandyratyny anyq.

- Adamdy jeńiske jeteleıtin kúsh-qýattyń negizi týraly ne aıtar edińiz?

- Jalpy, qandaı jeńiske de jetý bar da, ony ustap turý óte qıyn. Biraq bizdiń Qazaq eli bokstan eshqashan tómen qaraı ketpeıdi dep oılaımyn. Óıtkeni adamda jeńiske jetý úshin birneshe faktor bolýy kerek. Eń bastysy - tektilik! Teginde bar qasıet jaryqqa shyqpaı turmaıdy. Sondyqtan qazaqtyń qanynda «jekpe-jek» degen qasıet o bastan bar. Jaýgershilik zamanynda eki jaq kezdesip, alda turǵan batyrlar «Jekpe-jek!» dep aıqaılaǵanda, arqasy qozbaıtyn qazaq bolmaıdy. Óz basymnan keshken bir oqıǵa. Budan birneshe jyl buryn Ermurat esimdi kenje balam taekvondo boıynsha sportqa qatysyp júrdi, 5-6 synyptarda oqıtyn kezi. Bir kúni «Qalanyń atynan oblystyq birinshilikke qatysamyn»,- deıdi. Bapkerine ýáde berip qoıypty. Jarys ótetin jerge birge erip bardym. Men zalda otyrdym. Bir kezde balamdy atap, kilemge shaqyrdy. Olardy tanystyra kelip, bastaýǵa ruqsat bergen sátte ulym aıqaılap jiberdi. Qarap otyrǵanymda, kishkentaı balamnyń jaýyryny jalpaıyp, boıy bıiktegendeı bolyp, eńselenip ketti. Ekeýi shartpa-shurt tebisip jatyr. Bir ýaqytta meniń balam jeńip shyqty. Adamnyń ózine de, ózgege de rýh beretinin sonda anyq kórdim.

Ekinshiden, jeńiske jetý úshin adam boıynda namys bolady. Qazaqta «Qoıandy qamys, erdi namys óltiredi» degen ulaǵatty sóz bar. Ulttyq rýhty ustap turǵan qazaqtyń boıyndaǵy namys eshqashan ólgen emes, ólmeıdi de. Úshinshi faktor - ár azamattyń óziniń shyqqan jeri, ósken ortasy. Alladan tilegin tilep turǵan halqy barda, qazaq jigitteri nebir bıikterdi baǵyndyrýy tıis.

- Bizdiń boksshylardyń arasynda ózge ulttyń ókilderi de bar. Elimizge degen patrıottyq sezimderin de baıqatyp júr. Sonyń biri - Ivan Dychko. Ol Ánurandy jatqa aıtady eken.

- Qazaqstanda dúnıege kelip, tárbıelengen, qazaqtyń ortasynda ósken basqa ulttyń jigitteriniń boıynda eń keminde 15 paıyz qazaqtyń qasıeti bar. Ol qalasań da, qalamasań da, juǵysty bolady. Olarda Qazaq eline degen ishki azamattyq perzenttik boryshynyń bolǵanyna tańǵalýǵa bolmaıdy. Mysaly, bizdiń Gennadıı Golovkın árbir kezdesýge qazaqtyń ulttyq shapanyn kıip shyǵady. Óziniń «Ákem - orys, sheshem - káris, ózim - qazaqpyn!» degen sózi de bar. Ol qazaqy tárbıe alǵandyǵyn kórsetip tur.

Qazaq jigitteriniń jaqsy qasıetteri basqa ulttyń jigitterine juǵysty bolyp jatsa, oǵan qýaný kerek.

Endi osy deńgeıimizdi saqtap, buǵan toqmeıilsimeı, jattyǵýlardy ǵylymı keshendi túrde jasap, aldaǵy álemdik jarystarda da bıik tuǵyrdan kóriný úshin tynbaı eńbek ete berý kerek.

- Kókeıińizde júrgen qandaı oı-pikirlerińiz bar?

- Sport týraly aıtqanda, qazaq kúresiniń órkendep kele jatqany qýantady. Bul da jekpe-jektiń bir túri ǵoı. Qazaq kúresi boıynsha nege eýrazııalyq, álemdik jarystar ótip jatyr? Onyń ózindik ereksheligi mol. Kórgen adamdy qyzyqtyra biletin qasıeti bar. Nebir ádis-aılalary bar. Mysaly, kúshiń jetip, kúnde laqtyryp júrgen azamatyńdy endi bir sátte ol qarsy ádis qoldanyp qalsa, ony jyǵa almaı qalýyń múmkin. «Qazaqstan barysy» jarysynda nebir qyzyqty sátter bolyp júr ǵoı. Qazaq kúresin Olımpıada baǵdarlamasyna engizetin jaǵdaıǵa jetsek, arman bolmas edi. Osy qarqynmen kete bersek, túbi ol maqsatqa da jetemiz. Osydan bes jyl buryn qazaq kúresin bireý bilse, bireý bilmeıtin edi. Osydan 9-10 jyldaı buryn qazaq kúresi boıynsha ótken alǵashqy álem chempıonatyn kórýge Shymkentten Almatyǵa barǵanmyn. Sonda uıymdastyrýshylarǵa raqmet, jarys dombyra áýenimen ashyldy. 200-deı adamy bar dombyra orkestri Qurmanǵazynyń «Saryarqa» kúıin oryndaǵanda, zaldyń ishi jańǵyryp ketti, qazaqtyń rýhy paıda boldy. Munyń keleshegi jaqsy bolatyn shyǵar dep oıladyq. Osy qazaq kúresiniń basynda júrgen azamattar bar, federatsııanyń prezıdenti Serik Túkıevtiń eńbegi mol. Ol kezde on shaqty shetelden sportshylar keldi. Al qazir álemniń ár túkpirinen kelip, qatysyp jatyr. Tipti ótken jyly Kýbanyń azamaty bas júldeni alyp ketti. Sońǵy jyldary qazaq kúresin damytýǵa úlken úles qosyp júrgen azamattyń biri - Arman Shoraev. Ol «Qazaqstan barysy» bes ret ótse, sonyń bári de joǵary deńgeıde ótýine, telearnalar arqyly álemge taraýyna aıryqsha eńbek etip júr.

Ártúrli adam bolady. «Aqsha shyǵaryp, mundaı jarys ótkizýdiń ne keregi bar?» deıtinder de bar. Al endi aqshaǵa satyp alýǵa bolmaıtyn, aqshamen ólsheýge kelmeıtin qundylyqtar bolady, ol - eldiń ulttyq rýhy, namysy, halyqtyń bolmys-bitimi. Ádette eki jaǵdaıda memlekettik Tý kóteriledi ǵoı, eldiń Prezıdenti shetelge saparmen barǵanda jáne álemdik jarystarda sportshylar jeńiske jetkende, birinshi oryn alǵan adamnyń qurmetine eliniń Týy kóterilip, Ánurany shyrqalady.

- Raqmet áńgimeńizge. Senim artqan sportshylarymyz bıik tuǵyrdan kórine bersin!