Ulttyq kıimderimiz ózgeshe daralyǵymen jáne jarasymdy sán-saltanatymen erekshe

Arheologııalyq derekter arqyly aıǵaqtalǵan málimetterde Qazaq jerinde mekendegen ulystardyń dáýletti, tekti adamdary kıimderin jibek, jún matalardan tiktirse, al, qarapaıym qalyń jurt kıim-keshegin qylshyqty jún matalardan, bylǵary men qoı terilerinen tiktirip kıgen eken.

Qazaqtar kıimdi solǵa qaraı qaýsyrady. Bul saq taıpalarynyń kıimderinde, orta ǵasyrlardaǵy túrikterde kezdesetin erekshelik. Túrki qaǵanaty tusynda Úndistannan maqta matalar, marjan tastar, Qytaıdan jibek, Vızantııadan qymbat barqyt, altyndap toqyǵan parsha matalar satyp alyp, kórkem kıim-keshekterge paıdalanǵan. Qaǵan ordasynda bolǵan Qytaı monahy Sıýan Tszıan bul jóninde kezinde bylaı dep jazdy: «Qaǵan jasyl jibekten jelbegeı shapan kıgen, onyń janynda júrgen nókerleri de qamqadan jelbegeı shapandar jamylǵan, qandaı tamasha kórinis». (Maqsutbek Súleımenniń derekti jazbasynan)

Qazaq halqy ótken zamandarda kúndelikti ómirdegi kıim-keshegine syrttan ákelinetin matalardy qoldanýdan bólek, qolda bar jún men terini mánerlep paıdalanǵan. Maldyń júni men túbitin mánerlep paıdalaný qazaq áıelderiniń otbasyndaǵy negizgi qolóner kásibi boldy. Al mal terileri men túrli ań terilerinen teri kıimder jáne teriden jasalǵan aıaqkıimder tikken. Halyq ózi ómir keshken tirshilik ortasyna beıimdep, ishki-syrtqy kıimderin kóship-qonýǵa, erkin júrip-turýǵa, aýa raıynyń barlyq jaǵdaılaryna qolaıly etip jasap otyrǵan.

Ulttyq kıimderimiz paıdalaný, jasalý erekshelikterine qaraı ártúrli ataýlarmen atalady. Sonymen birge úsh júzdiń, onyń rýlarynyń attarymen de jeke bólinip aıtylady. Olar: qypshaq tymaq, arǵyn tymaq, naıman tymaq, adaı bórik, qyzaı bórik t.b kıim-keshekter. Sondaı-aq, ulttyq kıimderimiz jasalǵan geografııalyq aımaǵyna qaraı da erekshe máner úlgisine bólengen. Olardyń keıbirin Jetisý úlgisi, Arqanyń úlgisi dep bólip jatady. Qazaqtyń ulttyq kıim úlgilerine kórshiles orys, tájik, qyrǵyz, túrkimen halyqtarynyń kıim tigý máneriniń de tıgizgen yqpaly mol.

Áleýmettik dárejesine qaraı: bı, baqsy, baı, sal-serilerdiń kıimderi (jarǵaq, shalbar, maýyty, sháıi kóılek t.s.s.), qoıshy kıimderi (shekpen, kebenek, syrttyq, kúlápara), balýan, batyr kıimderi. Jas erekshelikterine qaraı: bala kıimi, bozbala kıimi, boıjetken kıimi, qalyńdyq, jas jigit, kelinshek, báıbishe kıimi, aqsaqal kıimderi. Jasy ulǵaıǵan adamnyń kıimderi denege qonymdy, keń, mol pishilgen, áshekeıi, jaltyraýyǵy az, qarapaıym bolýǵa tıisti. Jón-joralǵyǵa sáıkes: Kúıeý kıimi. Ol kóbinese, uzyn tóbe tymaq, qyzyl manat shapan bolyp keledi.

Tómende Sultanqan Saǵatjanulynyń «Qazaqtyń qolóner mádenıeti» atty eńbeginde jazylǵan kóne kıim ataýlarynyń birnesheýin usynamyz.

Bórik - qazaq qyzdarynyń erteden kele jatqan ulttyq bas kıimi. Ol qystyq jáne jazdyq bolyp ekige bólinedi. Qalyńdaý, qymbat baǵaly matamen tystalyp,ártúrli sırek kezigetin ań terilerimen búrmelenedi. Paıdalanylǵan ań terisine qaraı otyryp, ony qundyz bórik, kámshat bórik, sýsary bórik jáne oqaly bórik dep ataıdy. Oqaly bórik qundyzben jıektelip, qyzyl nemese kók masatymen tystalady. Altyn, kúmis jiptermen bezendiriledi.

Jeńse - qazaq halqynyń at ústinen sýyqtan qorǵaný úshin, jeńiniń ishin jel keýlemeý úshin kıip alatyn qosalqy kıimderdiń bir túri. Ol teriniń júnin ishine qaratyp, syrtyn tystap ta, ishine jún salyp, syrylyp ta tigiledi.

Taıjaqy - qazaq halqynyń ejelgi syrtqy kıimi. Ony shymqaı qaratory qulyn terisinen júnin syrtyna qaratyp tigedi. Taıjaqynyń etek jaǵyna qulynnyń pushpaq terisin uzynynan qurap jalǵaıdy. Artqy boıynyń ortasyna qulynnyń jalyn keltirip tigedi. Ol qaıyrma jaǵaly, syrma astarly bolyp, óte ádemi keledi. Adamǵa kórik beredi.

Ton - jún jaǵy ishine qaratylyp, qoı terisinen tigilgen qystyq jyly kıim. Ol qyzyl, qońyr, sary tústi ósimdik boıaýymen boıalady nemese boıalmaı aq kúıinde mol pishilip tigiledi. Eki óńiri, jeńiniń ushy, etegi tústi matamen nemese eltirimen kómkeriledi. Jastarǵa arnalǵan ton kestelenedi. Aýqatty adamdar qamqa ton kıgen. Sondaı-aq, ton túrli baǵaly ań terilerinen de tigiledi.

Qyrmyzy ton - qyz-kelinshekterge arnalǵan, qyzyl masatydan tigilgen qaptal shapan. Onyń jaǵa-jeńine qundyz ustap,eki úńiri men jeńin altyn nemese kúmis zermen kesteleıdi.

Tymaq - tymaq maldyń nemese ańnyń terisinen tigiledi. Tigilgen terge baılanysty seńseń tymaq, eltiri tymaq, túlki tymaq, qundyz tymaq t.b dep atalady.

Shalbar - shalbar erkekterdiń syrt kıimi. Dástúrli qazaq qoǵamynda shalbar qaltasyz ári keń etip tigilgen. Ol turmysqa (miniske, maldas quryp otyrýǵa, taǵy basqa) qolaıly bolý úshin jasalynǵan. Shalbardy jazdyq jáne qystyq dep ekige bóledi. Jazdyq shalbarǵa matadan tigilgen syrma shalbar men jarǵaq shalbar jatady. Túgi qyrylyp ılengen mal terisin qyna, tal qabyǵy, josamen boıap, aldy men balaq jaǵyn túrli jibek jiptermen aıshyqtalǵan jarǵaq shalbardy baılar, jas jigitter sándikke kıgen. Qazaq sheberleri shalbardy neshe túrli jibek jiptermen órnektep kesteledi, balaq aýzyn juryndap, ádiptep, tústi matamen balaqtaǵan, sondaı-aq terisi baǵaly ań terilerimen juryndaǵan. Qart adamdar kóbine balaǵy jyryq keń shalbar kıip júrgen.

Shekpen - pishimi shapanǵa uqsas, túıe, qoı júninen toqylatyn syrt kıim. shekpennen sýda, jel de ótpeıdi, kerisinshe sý tıgen saıyn shıryǵyp, nyǵyzdala túsedi.

Baqytjol Kákesh