Ulttyq kásibı teatr óneriniń izashary - Qurmanbek Jandarbekov

Jarq-jurq etken minezimen, jarasty tulǵasymen, qyrannyń sańqylyndaı ashyq ta taza únimen, áserlene shyrqaǵan ánimen, uıymdastyrýshylyq sheberligimen kózge túsken Qurekeń óz áriptesteriniń ishinde jan-jaqtylyǵymen erekshelendi.

Qurmanbek Jandarbekov 1905 jyly Shymkent ýeziniń Aqsý aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Jandarbek ánge de, aıtysqa da usta, segiz qyrly bir syrly kisi bolsa kerek. Alǵan jary Shımene ári ánshi, ári aqyn desedi. Án men kúı, jyr-dýmannan arylmaıtyn otbasynda tárbıelengen bala Qurmash bes jasynan óleń aıtyp, dombyra tartady.

1916 jyly ákesi Jandarbekti patshanyń jarlyǵymen áskerge alǵanda nemere inisi Ábdikárim Qurmanbek pen jeńgesi Shımenege qamqor bolady. Qurekeń aǵasynyń seriligi men tapqyr da ótkirligine tánti bolyp eliktep ósedi.

Jıyrmasynshy jyldary Táshkent qalasynda halyq aǵartý ınstıtýtynda oqı júrip, Qurmanbek kórkemónerpazdardyń drama úıirmesine úzbeı qatysady. «Shyǵys keshteri» dep atalatyn úıirmeniń ataǵy jer jaryp turǵan kezi. Qurmanbek osy úıirmeniń uıymdastyrýshysy retinde «Birjan-Sara» aıtysy boıynsha rejısserlyq qoıylym jasap, zor tabysqa jetedi. Saranyń rolin Úrııa Turdyǵulova oınaıdy. Tashkent shaharynda ótetin saýyqkeshtiń kórigin qyzdyryp, Qurmanbek bı bılep, orkestrge qosylyp án salyp kópshilik qoshemetine bólenedi.

Instıtýtty oıdaǵydaı bitirgen ónerli jigit Shymkentke kelip Gýbkomnyń tapsyrmasymen án-kúı keshin uıymdastyrady. Bul keshte «Qurmanbek Jandarbekov júz bir án aıtady!» -dep habarlanady.

Qurekeń alpystan asa án salǵannan keıin tamaǵynan qan saý ete túsedi. Sóıtse, daýys perdesiniń bir tamyryn zaqymdaǵan eken. Aspandaǵy aqqýǵa ún qosqan syńǵyr ún burynǵydaı babynda bolmaǵanmen, Qurekeń án aıtýyn toqtatpaıdy.

Birde Qyzylordada shyǵatyn «Eńbekshi qazaq» gazetinde» Qyzylordada tuńǵysh ulttyq teatrdyń ashylatyny, oǵan óziniń de shaqyrylǵany jaıly oqyp tańǵaldy. Arada ýaqyt sala ulttyq teatr Almatyǵa qonys tebedi. Bul teatrdyń ártisi ári rejıssery bolyp bekitilgen Jandarbekov qazaq óneriniń órkendeýine jan-tánimen kirisedi.

1928-29 jyldary Qurmanbek Máskeýdegi memlekettik kınomatografııa tehnıkýmynda oqıdy. Akterlik darynymen kózge túsken ol qalmaqtar ómirinen qoıylatyn «Knıaz Sıren» dep atalatyn fılmde basty roldi oınaıdy.

1933 jyldyń kúzinde ashylǵan Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń irgetasyn qalaýshylardyń biri bolǵan Qurekeń «Aıman-Sholpanda» Kótibar, «Qyz Jibekte» Bekejan, «Er Tarǵynda» Tarǵyn, «Jalbyrda» Jalbyr rolderin oınap, qaıtalanbas tulǵa retinde qalyptasady. Ásirese Muhtar Áýezovtyń « Aıman-Sholpan» spektaklindegi Kótibardyń rolin Qurmanbek oınaǵanda óziniń qara kúshine sengen kereǵar, aramdyqty kózdeıtin batyrdyń bet-beınesin tolyq ashqanyna kórermen kýá bolady. Jumat Shanınniń qoıǵan bul spektakli 100 ret qoıylsa da halyq teatrǵa syımaı ketetin.

Teatrǵa Lenıngrad konservatorııasynyń túlegi Evgenıı Brýsılovskıı kelip, Ǵabıt Músirepovtyń lıberettosy boıynsha «Qyz Jibek» operasyn jazǵanda, bul spektakl úlken tabysqa ıe bolady. Qyz Jibekti -Kúlásh, Tólegendi -Qanabek, Bekejandy - Qurmanbek oınaǵanda erekshe qubylys bolǵan desedi. Endi osy jaıly bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan taspadan jazyp alynǵan Qurmanbek Jandarbekovtyń oıyn ortaǵa salsaq:

«O kezinde Bekejan bıleıtuǵyn. Sondaǵy oınaǵan quramda Qanabek-Tólegen, Kúlásh-Qyz Jibek, Manarbek - Shege, Úrııa Turdyqulova -Dúrııany oınaıdy jáne Qamqa bolyp Tólegenniń sheshesiniń rolinde oınaıdy. Al Shara bolsa Táttimbettiń «Bylqyldaǵyn» bılep shyǵatyn»...

1936 jyly Máskeýde ótken qazaq óneri men ádebıetiniń onkúndiginde «Qyz Jibek» spektakli qoıylǵanda Qurmanbek Bekejannyń rolin keremet oınady. Ot jalyndy, áýendi eske saqtaý qabileti erekshe ánshi astana kórermenderin birden baýrap aldy.

Bekejanda dala jigitine tán qasıettiń bári bar. Ánshilik pen bıshilik ónerdi birdeı kórsetken Qurekeńniń daryndylyǵyna kópshilik sol joly tańǵalysty.

Osy sapardan soń Qurmanbek Jandarbekov Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalady. «Er Tarǵyn» spektaklin halyq mýzykasy negizinde Evgenıı Brýsılovskıı jazǵan.

Spektakl Tarǵynnyń Danaǵa degen súıispenshiligimen, Tarǵyndy súıetin han qyzy Aqjúnistiń arasyndaǵy dramalyq shıelenispen órbıdi. Spektakldiń lıberettosyn jazýshy Saǵyr Kamalov jazady. Qurmanbek Tarǵynnyń rolin sheber oınaýmen qatar tuńǵysh ret rejısserlyq qabiletin tanyta bildi. Sóz replıkasy qosylmaǵan alǵashqy opera jaıly taǵy da Qurmanbek Jandarbekovtyń bir aýyz sózi bar:

«Operada obraz somdaý, kókeıge qonymdy mızanstsena, minez-qulyqqa laıyq qımyl-áreket áserli shyǵý kerek. Osynyń bárin oılap tabatyn rejısser».

Qurmanbek «Birjan-Sara», «Abaı» operalarynyń minsiz shyǵýyna kúsh-jigeri men bilimin jumsaǵan qudiret ıesi, daryndy rejısser. Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynyń sátti shyǵýyna baılanysty Qurmanbek Jandarbekov Máskeýden berilgen Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy.

Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operasyndaǵy «myńmen jalǵyz alysqan» Abaı beınesin somdaý rejısserge ońaıǵa soqpaıdy.

Qurmanbek Jandarbekovtyń qazaq kıno ónerine sińirgen eńbegi de aıtarlyqtaı.

Ol «Amangeldi» fılminde Jaqas, «Jambylda» Qadyrbaı, «Shoqan Ýálıhanovta» Sadyq, «Biz Jetisýdanbyz» fılminde Sarymoldanyń beınelerin keremet somdaı bildi.

Qurmanbektiń Muhtar Áýezov atyndaǵy drama teatrynda bas rejısser qyzmetin atqara júrip, Tahaýı Ahtanovtyń «Qaragóz», Gogoldiń «Úılený», Jumat Shanınnyń «Shahta» spektaklderin sheber qoıǵany jaıly sol kezdegi baspasózde talaı ret aıtylǵan.

Qurekeńniń zamandasy Qanabek Baıseıitov bir esteliginde: «Qazaq ónerin damytýda Qurmanbek Jandarbekovtyń aralaspaǵan salasy joq. Ónerdiń altyn dińgegi bolǵan Qurekeńniń bastaǵan isteri, qaldyrǵan muralary, aıtqan ánderi men dóńgelengen bıleri, jasaǵan obrazdary, aqkóńil de ashyq minezi, nurly júzi máńgi halyqtyń esinde» degen bolatyn.

Óner jolyn qos aqqýdaı birge bastaǵan bı erkesi Shara men án erkesi Qurmanbektiń móldir mahabbaty, sahna tórindegi jarasymdy juby erekshe edi. Araǵa túsken qańqý sózdiń kesirinen óner sańlaqtary qosylmaıtyn qos ózendeı kúı keshti. «Bizdi adam aıyrsa da, ómir aıyrmaıdy» dep kúletin Qurekeńniń Sharaǵa degen sezimi júrek syzdatarlyqtaı aıaýly edi. Qazaqstannyń halyq ártisi Shara Jıenqulova óziniń estelik jınaǵynda:

«Bir kúni horeografııa ýchılışesine Qurmanbek keldi. Jınalys ótkizip jatyr edim. Kóńilsiz eken.

- Men elge ketip baram, qoshtasaıyn dep burylyp em- dedi kúrsinip:- Munysy nesi?- dep tańyrqap qaldym. Eki qolymnan ustap- Qosh, Shákitaı, - dep mańdaıymnan súıdi de shyǵyp bara jatyp: - Sen Bolatqa ursa berme, ol áli qadirli adam bolady» dep alǵa adymdap júre bergen. Qımas jannyń sońǵy ret qoshtasqanyn sezdim be, júregim shym ete tústi - dep jazǵan eken Shara apamyz....

- Qurmanbek Jandarbekovtyń tól týyndylary «Týǵan elim», «Arnadym» ánderi óner ıesiniń júrekjardy syry dese de bolǵandaı. Al halyqtyń «Bozjorǵa», «ıApýraı» ánderi úlken sezimmen oryndalady.

Bozbala kezinde daýys shymyldyǵyn úzip alǵannan ba, Qurmanbek ánniń sharyqtaý sheginde qysylyp aıtatyn. Ánshilikten góri uıymdastyrýshylyq, rejısserlyq qabiletimen dala ánshileri men akterlerimen klassıkalyq úlgidegi óner ujymyn quryp, keıingige sara jol kórsetken Qurmanbek Jandarbekov elýinshi jyldary Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııada opera klasyna jetekshilik etip, shákirt tárbıeledi. Professor degen ǵylymı ataqqa ıe boldy.

Tabıǵı daryndylyǵy men ólsheýsiz eńbeginiń arqasynda aty ańyzǵa aınalǵan saf altyndaı óner ıesi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, Qazaqstannyń halyq ártisi Qurmanbek Jandarbekovtyń ómiri men óneri keler urpaqqa úlgi-ónege. Ótkendi eske alyp, keleshekke kıe etken biz alystaǵan saıyn asylǵa aınalǵan beıneni bir sát kóz aldyńyzǵa elestettik. Babalar salǵan jol keler urpaqqa baǵyt berer aıqyndylyǵymen erekshe.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi