Ulttyq ekonomıka tehnıkalyq kadrlardy talap etedi
ASTANA. QazAqparat - Búgingi tańda kez-kelgen memleket óziniń ulttyq ekonomıkasynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin basty talap «bilim ekonomıkasy» bolatynyn aıqyn ańǵaryp keledi. Al «bilim ekonomıkasyn» qalyptastyrý men damytýdyń basty faktory - ınnovatsııalyq adamı kapıtal. Óz kezeginde adamı kapıtaldy damytý eńbek ónimdiligin, ómir súrý deńgeıin, bilim berý sapasyn, densaýlyq saqtaýdy, mádenıetti arttyrýdy quraıtyn ulttyq saıasattyń jańa prıntsıpterin de aıqyndaıdy. Sonyń ishinde álemdik básekege qabilettilik úshin kásibı bilim men daǵdylardy damytý birinshi orynǵa shyǵyp otyrǵany da shyndyq.
Bir ǵana mysal keltirsek, óńdeýshi ónerkásip ónimderin eksporttaýda álemdik kóshbasshy sanalatyn Germanııada jumyspen qamtylǵandardyń 60 paıyzdan astamynda kásiptik-tehnıkalyq bilim bar eken. Al damý jaǵynan álemge úlgi bolǵan Sıngapýrda mektep oqýshylarynyń 90 paıyzdan astamy kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesinen ótedi. Osynyń ózi-aq básekege qabilettilik pen ındýstrııalyq saıasatty jetildirýdiń birden bir joly - tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesi ekenin naqtylaı túsedi. Búgin Parlament Senatynda ótken «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesi damýynyń jaı-kúıi men bolashaǵy» atty ǵylymı praktıkalyq konferentsııada osy ózekti másele talqylanyp, birshama jaıttar ortaǵa salynǵan edi. Endi sol alqaly jıynda kóterilgen máselege nazar aýdarsaq.
Jalpy, ınnovatsııalyq-ındýstrııalandyrý trendterin kúsheıtý barysyndaǵy asa mańyzdy mindetterdiń biri - bilikti kadrlyq áleýet daıarlaý. Innovatsııalyq ekonomıka týraly jıi aıtamyz, osynyń ózi de kadrsyz esh sheshimin tappaıdy. Toqtala ketetin jaıt, Qazaqstannyń bilim júıesi boıynsha kadr daıarlaý máselesinde birshama teńsizdikterdiń oryn alǵanyn mamandar alǵa tartady. Bul shyndyǵynda da solaı. Óıtkeni, mektep oqýshylary negizinen kásiptik-tehnıkalyq oqýdy emes, joǵary oqýǵa basymdyq berip, onyń ishinde gýmanıtarlyq-ekonomıkalyq mamandyqqa tańdaý kóp jasalyp júrdi. Nátıjesinde joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentter sany kolledjderde oqıtyndarmen teńese tússe, eńbek naryǵynda ınjenerlik-tehnıkalyq, jumysshy mamandyqtaryna tapshylyq órshı túsken. Mine, sondyqtan da, Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, Úkimet arnaıy sharalar qabyldap, eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaı ózgere bastady. Elimizde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń jańa modeli júzege asyp, osy salany qarjylandyrýdyń mólsheri satylap artyp keledi. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý jelileri de keńeıe túsken. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipovtyń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim berýge baǵyttalǵan bıýdjet qarajaty eki esege artyp otyr. Máselen, bıyl bilim salasyna bıýdjetten bólingen qarajat 1 trln. 497 mlrd teńgeni qurady. Al kolledjderdegi sheberhanalardy jabdyqtaýǵa arnalǵan qarajat 6 esege ulǵaıtyldy. 2014 jyly 200-den astam sheberhana men zerthanalardy jabdyqtaýǵa 5,5 mlrd. teńge qarastyrylyp otyr. «Qazirgi tańda elimizdiń 850 kolledjinde 560 myńnan astam stýdent bilim alýda. Jyl saıyn 180 myń túlek eńbek naryǵyna shyǵady. Olardyń 70 paıyzdan astamy birinshi jyldyń ishinde óz kásibi boıynsha jumysqa ornalasady», - deıdi mınıstr Aslan Sárinjipov.
Alaıda, áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrýdy betke alǵan Qazaqstan úshin ulttyq tehnıkalyq-kásiptik bilim berý júıesin jetildire túsý mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan da, Prezıdent N. Nazarbaev bilim berýdiń jańa qaǵıdattaryn jedel engizýdi, stýdentterdi mindetti óndiristik tájirıbeden ótkizýdi tasyrǵan bolatyn. Al bul rette bilim júıesiniń mindeti ne? Osy turǵydan kelsek, Senat spıkeri Qasym-Jomart Toqaev jahandaný áleminde básekege qabiletti bolý memlekettiń turaqty damýyna qajetti eń mańyzdy faktorlardyń biri ekenin alǵa tartady. Al atalǵan faktor kóp jaǵdaıda adam kapıtalynyń sapasymen ólshense, onyń qalyptasýyndaǵy basty róldi bilim atqarady. «Búgingi zaman - kásibı mamannan joǵary biliktilikti, utqyrlyq pen ushqyr oıdy, óz bilimin udaıy jetildirip otyrýǵa daıyn bolýdy talap etedi. Osyndaı talaptarǵa saı kadrlar daıyndaýdy qamtamasyz etý - otandyq bilim berý júıesiniń basty mindeti. Sondaı-aq, kásiptik-tehnıkalyq jáne joǵary bilim berý aǵymdaǵy jáne keleshektegi otandyq ekonomıkanyń bilikti mamandarǵa degen qajettilikterin tolyqqandy qanaǵattandyrýǵa baǵdar alýy tıis», - deıdi Senat Tóraǵasy.
Bul rette Q. Toqaev gýmanıtarlyq salaǵa jas kadrlar suranysy kúrt tómendegenin, ekonomıka tehnıkalyq mamandardy talap etetinin alǵa tartady. Sondyqtan da, spıker óndiristiń tómengi jáne orta býynǵy bilikti kadrlaryn daıarlaýǵa jedel kóshýdiń qajettigin aıtady. «Eńbek organdarynyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstanda jyl saıyn 20 myńǵa tarta bos jumys oryndary qalyp jatyr, al ol oryndarǵa naq kásibı-tehnıkalyq bilim alǵan mamandar kerek. Bunymen qosa, keleshekte ınnovatsııalyq, ǵylymıqamtymdy ekonomıkaǵa kóshýge oraı, joǵary bilikti mamandarǵa suranys arta túspek», - deıdi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar, kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdi jańǵyrtý baǵytynda áleýmettik áriptestik máselesi de ózekti. Sondyqtan da, Parlamenttiń jańa sessııasyn ashý barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimetke dýaldyq júıeni eskere otyryp, kásiporyndarda mindetti óndiristik tájirıbeden ótýdi qarastyratyn bilim berý máseleleri boıynsha zań jobasyn jedeldetip qabyldaýdy tapsyrǵan. Aıta keterligi, el ekonomıkasynyń negizgi salalaryn bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý úshin bilim salasynyń jumys berýshilermen ózara tıimdi árekettestigin talap etletini aıqyn. Óıtkeni, óndiristen alshaq kásiptik tehnıkalyq bilim júıesi eńbek naryǵynda biliksiz mamandardyń qataryn toltyrýdan árige asa almaıtyny aıqyn. Máselen, júrgizilgen zertteýlerge súıensek, jumys berýshilerdiń basym bóligi ózderine keletin jańa kadrlardyń bilimi men daǵdylaryna kóńili tolmaıdy eken. Al bul ónerkásip úshin damýǵa kedergi keltiretin birden bir sebep bolyp tabylady.
Sondyqtan da, Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev orta kásiptik bilimge «ekinshi sorttaǵy bilim» dep qaraıtyn qoǵamnyń kózqarasyn túbegeıli ózgertý kerektigin alǵa tartady. Onyń sózine qaraǵanda, qazirgi tańda Qazaqstanda jumyspen qamtylǵan halyqtyń 30 paıyzynyń ǵana kásiptik bilimi bar. Al 32 paıyzy joǵary oqý ornyn bitirgen bolsa, 38 paıyzdan astamy mektepten keıin bilimderin múldem jetildirmegen.
«Bizdiń aldymyzda orta kásiptik bilimge «ekinshi sortty bilim» dep qaraıtyn qoǵamnyń qatyp qalǵan kózqarasyn ózgertý mindeti tur. Bizdiń kásiptik bilim berý júıemiz qazaqstandyq jastardy ómirdiń pragmatıkalyq qadamdaryna baǵdarlaýy kerek, olardy mindetti túrde bilim men jumys daǵdysyna yntalandyrýy tıis. Kásiptik bilim júıesin damytý - bul jumyssyzdyqqa qarsy kúrestegi asa mańyzdy shara bolyp tabylady. Sondyqtan da, fılologtyń, dıplomat pen zańgerdiń dıplomyn alyp, tekke júrgennen góri tehnıkalyq mamandyq alyp, eńbek naryǵynda suranysqa ıe bolý, ómirińniń jaılylyǵy úshin qarajat tabý mańyzdy ekenin jastar túsinýleri kerek», - dedi Senat Tóraǵasy.
Túıindeı aıtsaq, ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq baǵdardy betke alǵan Qazaqstan úshin kásiptik-tehnıkalyq bilim arqyly maman-kadr máselesin sheshý - kún tártibindegi kezek kúttirmeıtin másele. Onyń ústine kásiptik tehnıkalyq bilim el ekonomıkasynyń búgingi jáne keleshek qajettilikterine jaýap berip qana qoımaı, azamattardyń jahandyq eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin qamtamasyz etedi. Eń aqyry jahandyq problemaǵa aınalǵan jumyssyzdyq qubylysyn aýyzdyqtaýǵa da sep bolmaq. Sondyqtan da, sóz sońynda Senat spıkeri Qasym-Jomart Toqaevtyń álemdik jaǵdaıǵa qatysty myna derekterin keltirsek: BUU Halyqaralyq Eńbek Uıymynyń derekterine qaraǵanda, 2014 jyly álemdegi jumyssyzdar sany 3,2 mln. artyp, 203 mln adamǵa jetedi. Sonymen qatar, qazirgi tańda jumys istegenimen, kúndik tabysy 2 dollarǵa da jetpeıtinder sany 840 mln. adamdy qurap otyr. Jumysqa ornalasýda eń kóp qıyndyq jastarǵa túsip otyr: álemde 24 jasqa deıingi 75 mln.-nan astam jastar jumyssyz. Kúnin kóris úshin jumys izdegen adamdar qolaıly oryn úshin údere kóshýde, al mundaı mıgranttar sany búgingi tańda 250 mln. adamǵa jetken.
