Ulttyq bolmysymyzdy boıyna sińirgen, balalardyń oı qııalyn damytatyn anımatorlar qajet

- Berik Aıdaruly, siz ónerdiń birneshe túrin meńgerýdi qalaı bastadyńyz, sol týraly aıtyp berseńiz...

- Men «Nura» ózeniniń jaǵasynda týyp óstim. Ákem - aýylda býhgalter, óziniń jeti balasymen inisiniń tórt balasyn birge baqqan qamqor jan. Ákem býhgalter bolsa da álemniń sonaý Spartaktan bastalǵan «Zolotoı kollektsııa» degen qyzyl kitaptaryn jınaıtyn edi. Bala kúnimizde úıimizge kóptegen jýrnaldarmen birge «Ogonek» jýrnaly kelip turatyn. Sol jýrnalǵa búkil dúnıejúzindegi eń úzdik sýret galerııalary jarııalanatyn. Ár sanyn úzbeı kórgen meniń bala qııalym sol sýretter arqyly alystaǵy qııandarǵa qanat qaǵýyma jol ashty ma dep oılaımyn. Negizi, óz basym es bilgennen sýret sala bastaǵanmyn. Maǵan erekshe áser etken Mıkelandjelonyń shyǵarmashylyǵy bolatyn. Mıkelandjelonyń shyǵarmashylyǵyna degen mahabbatym ónerdegi óz jolymdy tabýǵa septigin tıgizdi. Ataqty anımotor, ustazymyz Ámen Qaıdarov: «anımotorlyq - ónerdiń ishindegi eń qıyn sala. Anımotor bolýshy, soǵan qatysty kóptegen ónerdiń sheberi bolýy kerek», degen edi.

Men sol Ámen aǵamyzdyń aıtqanyn oryndaýshylardyń biri bolǵym keledi.

- Joǵary bilimdi qaı oqý ornynan aldyńyz?

- Almatydaǵy N.V.Gogol atyndaǵy sýret óneri ýchılışesin sýretshi-mýltıplıkator mamandyǵy boıynsha oqı júrip, ustazdarymnyń jetekshiligimen kórkemsýret salýdy kásibı deńgeıde úırenedim. Keıin anımatsııamen aınalysyp júrgen ýaqytymda, óz qolymmen salǵan alýan taqyryptaǵy týyndylarymdy jurt nazaryna usyndym. Atap aıtar bolsam, respýblıka deńgeıinde 1994 jyly jeke sýret kórmemdi «Kıno úıinde» ótkizdim. Bul kórmege akvarelmen salǵan sýretterimnen ózge aǵashtan oıyp jasaǵan músinderimdi de qoıǵan bolatynmyn. Aı boıy ótken kórmeden soń jasalǵan aǵash oımalarymdy alýǵa álemniń ár túkpirinen úıime deıin izdep kelip satyp alyp ketti. Soǵan qaraǵanda aǵash músinderdi jasaýym kóptiń kóńilinen shyqqan bolsa kerek.

- Siz jańa akvarelmen salǵan sýretter dep aıtyp qaldyńyz, akvarelmen sýret salýdy qanshalyqty deńgeıde ıgerdińiz?

- Qazaqstanda akvarelmen sýret salýdy joǵary deńgeıde ıgergen eki adam bolǵan. Olar: Ábilhan Qasteev pen Úki Ájıev. Negizi, akvarelmen sýret salý qıyn. Bul janyr boıynsha sýret salý óte uqyptylyqpen tazalyqty talap etetindikten, ony qaıtalaı óńdeýge nemese óshirýge kelmeıdi. Sál jerden jiberilgen qatelik búkil shyǵarmany biraq joqqa shyǵarady. Sondyqtan da sýret salýdyń bul túrine qolyna qylqalam ustaǵannyń báriniń batyly bara bermeıdi. Al meniń bala kezden boıymda bar beıimdilikten bolý kerek, akvarelmen sýret salý maǵan asa qıyn tıgen joq dep bilemin. Salǵan sýretterime jurt jaqsy baǵa berip jatady.

- Bir sózińizde «aǵashtan jasalǵan shaǵyn skýlptýralyq jumystaryńyz búginde álemniń kóptegen kollektsıonerleriniń qolynda júr» dep qaldyńyz. Óz qolyńyzdan shyqqan, aǵashtan jasalǵan músinderdi el ishi syrtynan arnaıy kelip alyp turatyndar bar ma?

- Nıý-Iorktegi aǵash músinderin jınaıtyn ataqty kollektsıoner Djon Feı jyl saıyn arnaıy kelip aǵash oımalarymdy satyp alyp ketedi. Bir ókinishtisi 90- jyldardyń basynda turmystyń qystalaýymen óz qolymmen jasalǵan óte qundy músinderim sheteldik kollektsıonerlerge arzan baǵada satylyp ketti. Áńgime olardyń arzan satylǵanynda emes, keıbir kórkem de qundy dúnıelerden aıyrylyp qalǵanymda. Men músin jasaǵanda eskız jasap, arnaıy daıyndalmaımyn. Qolyma kishkentaı pyshaǵymdy alyp, ábden keptirilip, babyna jetken aǵashty jona bastaımyn. Jonyp otyrǵanymda ıdeıalar paıda bolady, sosyn yńǵaıyna qaraı óńdeı beremin.

- Sizdiń oıyńyzsha ultymyz úshin osy músinshiliktiń tarıhy qanshalyqty tereńde dep oılaısyz?

- Sońǵy ýaqyttarda ǵana úzilip qalǵanymen tarıhy tym aryda. Bul oıǵa músin ónerin zertteý barysynda kóz jetkizdim. Oǵan sonaý Ǵun, Saq dáýirindegi patshalar men patshaıymdardyń bizge jetken mol muralaryndaǵy kıimderiniń, túımelerine deıingi ártúrli áshekeıleri dálel bola alady. Erte ǵasyrlardyń ózinde ata-babalarymyz árbir usaq dúnıelerine deıin áshekeıleýge mán beripti. Sondyqtan, atalǵan sala óner retinde erteden damyǵandyǵyn bilemiz.

- Bul salanyń búgingi betalysy qalaı?

- Búginde zamannyń ózgeristerge ushyraýyna qaraı aǵash oıma, músinshiliktiń kenjelep qalǵany ras. Biraq ony endi ómir talabyna saı óner sanatynda damytýǵa ábden bolady. Qazaqtyń ertoqym, keli-kelsap, aǵashtan jasalatyn ártúrli ydys-aıaqtary - qoldanystan shyǵyp qalǵanymen, ulttyq qol ónerimizdiń bir túri. Ulttyq ónerimizdiń bul túrlerin ózgeshelep skýlptýra deńgeıine kótersek deımin. Men negizi aǵashqa qımylsyz, qozǵalyssyz portretter jasaýdan góri shyǵarmashylyq kózben qarap jan bitirýge kúsh salam.

- Mysaly...

- Mysal keltirer bolsam, uzyndyǵy 20 sm, dıametri 10 sm bolatyn, basynda «Kókpar» atalyp keıin akademık, ǵalym Ábdýálı Qaıdarov «Doda» dep at qoıǵan aǵashtan jasalǵan erekshe týyndym bar. Ǵalymnyń ony «Doda» ataýy da tegin emes-tin. Óıtkeni, osynshama shaǵyn ǵana materııaldan 7 atty adam, kókparǵa tartylǵan serke bári qamshynyń órimindeı sheber baılanystyrylǵan bolatyn. Ony kórgender «bul naǵyz óner týyndysy, ondaǵy adamdar men attardyń qımyl qozǵalysy sheber beınelengen», dep baǵa berdi. Ónerge «jan bitti» deıtinim sol.

- Berik Aıdaruly, sizdiń eń negizgi aınalysqan jumysyńyz - anımatsııa. Psıholog-mamandar qazirgi zaman mýltfılmderi balalardy jaýyzdyqqa, jeńil-jelpi oılaýǵa tárbıeleıdi degen pikirlerdi jıi aıtady. Buǵan anımator retindegi sizdiń pikirińizdi qalaı?

- Shynyn aıtqanda, «XXI ǵasyrdyń mýltfılmderi «Sýpermen», «Betmen», «Órmekshi adamdy» qaraıtyn bolsaq, qylmyskerlerdiń adamdarǵa jasaǵan jaýyzdyqtary kóp kórsetiledi» degen pikirmen men de kelisemin. Demek, bizdiń elimizge ózimizdiń tarıhymyzdan, ulttyq bolmysymyzdan syr shertetin, balalardyń oı qııalyn damytýǵa septigin tıgizetin, bala tárbıesine oń yqpal beretin otandyq mýltfılm jasaıtyn anımatorlardyń kóp bolýy qajet. Bul - ýaqyt talaby.

Qazaq ótken zamandarda urpaǵyn sábı kúninen bastap, besik jyrymen, batyrlar jyrymen, sonymen qatar ertegiler aıtý arqyly tárbıelep otyrǵany belgili. Sondyqtan, endigi tehnologııa bılegen shaqta, jas urpaq sanasyna tarıh jáne ertegiler negizinde jasalǵan anımatsııalyq fılmderimiz arqyly jol tabýymyzǵa, osy arqyly ótkenimizdi túgendeýge, nurly bolashaǵymyzǵa jol salýymyzǵa bolady.

Qazaqtyń tuńǵysh mýltıplıkatory Á. Qaıdarov túsirgen fılmder kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Sol ýaqyttaǵy izdenisterdiń arqasynda qazaq mýltıplıkatsııasy 1970 jyldary Orta Azııadaǵy jetekshi orynǵa shyqqany bárimizge belgili. Sol kezeńde túsirilgen grafıkalyq jáne qýyrshaq fılmderdiń sany júzden asty. Degenmen, búgingi tańda da shama-sharqymyzsha mýltıplıkatsııany osy deńgeıge qaıta shyǵarý baǵytynda kóptegen jumystar júrgizile bastady.

Óz basym uzaq ýaqyt anımatsııa jasaýmen aınalysyp, qyr-syryn myqtap meńgergen soń túıgenim anımatsııa jaı balalarǵa ermek úshin ǵana kerek dep oılaý qate. Ár memlekettiń bolashaǵy osyǵan baılanysty dep bilemin. Qazirgi ýaqytta berilip jatqan mýltfılmnen basqa nárse kórýge balalardyń ýaqyty joq bolǵandyqtan, jas jetkinshek sodan ne alsa, sony qabyldaıdy. Bul jaǵynan eki memleketti syılaımyn. Olar Qytaı men Ýkraına. Osy eki elde 80-95 paıyzǵa deıin óz elderinde jasalǵan anımatsııasyn kórsetedi eken.

- Siz jalpy anımatsııa jasaýmen qansha ýaqyt aınalystyńyz?

- Sh.Aımanov atyndaǵy kınostýdııada otyz jyldan astam ýaqyt ulttyq anımatsııa salasynda eńbek ettim. Onda kórkem fılmderdiń sýretshi-qoıýshysy, mýltıplıkator qyzmetterin atqardym. «Qazaqfılm» kınostýdııasy qoıylymǵa shyǵarǵan «Sıqyrly aına», «Kóketaıdyń saıajaıy», «Qotyr torǵaı»» sııaqty elge tanylǵan kóptegen mýltfılmderdiń jasalýyna óz qoltańbamdy qaltyrdym. Qazirgi ýaqyttyń ózinde qorjynymda 15 mınýttyq «Zarına» atty mýltfılmnyń jobasy daıyn tur.

- Berik aǵa akterlik qabiletińiz de bar eken. Siz qansha kınoǵa tústińiz?

- Iıa, kınoǵa tústim. «Elim-aı», «Ofıtser abyroıy» syndy fılmderde negizgi rolderdi somdadym. Sondaı-aq, kóptegen derekti fılmderde tek akter retinde ǵana emes, qoıýshy-sýretshi, rejısser qyzmetterin qosa atqardym.

- Qazir joǵary oqý ornynda ustazsyz. Óner jolynan ustazdyq qyzmetke qalaı keldińiz?

- Qazaq Ulttyq Óner ýnıversıtetine arnaıy usynyspen kelip, ustazdyq qyzmet atqaryp jatyrmyn. Meniń aldymnan rejısserlar, operatorlar, prodıýserler jáne anımatorlar sabaq alady. Qazirgi jastar shynyn aıtqanda men oqytatyn salalar boıynsha talpynystary óte joǵary deýge bolady. Sebebi, osy zaman ınnovatsııalyq tehnologııany qoldanýshylar zamany ǵoı. Elbasynyń jastarǵa qoıyp otyrǵan talaby da sol. Biz jańa tehnologııalardy jyldam ıgerýdi qolǵa almasaq, álemdik básekede artta qalyp qoıamyz. Men stýdentterge osyny jıi eskertip otyramyn.

- Televıdenıe salasynda qyzmet ettińiz be?

- 90- jyldardyń basqy ýaqytynda elimizdiń «Qazaqstan-1», «Habar» sııaqty ulttyq telearnalarynda joǵary suranysqa ıe maman retinde jumystar atqardym. Sol ýaqytta suranysqa ıe bolýymnyń basty sebebi - zamandastarymnan ilgeri turyp, qoǵamǵa jańa enip jatqan kompıýter tehnologııasyn birinshi bolyp ıgergenimde. Meniń bul maqtanǵandyǵym emes, kompıýterdegi jańa tehnologııalardy jyldam meńgerýge tyrysamyn. Ol joǵaryda aıtqanymdaı ýaqyt talabynan bolyp otyr. Ádette, ınnovatsııalyq tehnologııany qoldanýshylarǵa keńes berip turamyn. Mysaly, kıno, teatr, televıdenıe, mýzeı jáne basqa sala mamandary menen úırengenderin qazirgi ýaqytta iske asyryp jatyr. Men sol úshin ózimdi baqytty sezinemin.

- Sizdiń óz jeke qolyńyzben jasaǵan erekshe memlekettik jobalaryńyz bar ma?

- Men 1996 jyly Prezıdenttik Teleradıokesheni qurylǵan ýaqytta sonyń negizgi jumystarynyń basy-qasynda boldym. QR Prezıdenti Teleradıokesheniniń boıtumaryn (logatıp) jasap shyqtym. Ol beıne keıinnen qoldaý tapty. Atalǵan logatıp «Qanatty barys» bolatyn. Ony ózińizde kórip júrgen bolarsyz. Sol meniń jeke jobam edi. «Habar» telearnasynyń logatıpin de men jasadym. Ol sııaqty jasaǵandarym kóp, bárin termelep aıtpaı-aq qoıaıyn.

- Áńgimeńizge rahmet!