Ulttyq bank valıýta kýrsyn ózgertpeıdi: teńge erkin aınalymda qalady
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda valıýta baǵamynyń qubylmalylyǵyn devalvatsııa dep ataýǵa bola ma? Bıylǵy jaz aılary men qyrkúıektiń basyndaǵy valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıda qazaqstandyqtar dollardyń buryn-sońdy bolmaǵan qymbattaýyna kýá boldy. Sondyqtan, sheteldik valıýtasyn jumsap qoıǵan demalýshylar da, maýsymdyq qymbattaýdyń aqyryn kútip, dollar almaǵandar da endi dollardy qazirgi baǵamen satyp alýǵa daıyn. Olardyń logıkasy da túsinikti: sarapshylar men taldaýshylar jyl sońyna deıin dollar baǵamynyń 400 teńgege jetetinin aıtýda. Devalvatsııalyq boljam kezinde valıýta satyp alýshylardyń reflektorlyq sheshimderiniń yqtımaldyǵy úlken, bul dollardyń kúsheıýine serpin beredi. Mundaı jaǵdaı Qazaqstannyń valıýta naryǵynda birneshe ret baıqalǵan. Erkin aıyrbas baǵamy mehanızmi qanshalyqty jumys isteıdi, qarjylyq rettegish banktiń arsenalynda qandaı sharalar bar jáne Ulttyq bank valıýtalyq naryqtaǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa qol jetkize me? Osy jáne ózge de suraqtarǵa «Delovoı Kazahstan» gazetine bergen suhbatynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Tóraǵasy Danııar Aqyshev jaýap berdi.
- Danııar Talǵatuly, valıýta naryǵyndaǵy ahýal, teńgeniń aıyrbas baǵamynyń edáýir álsireýi bárin alańdatyp otyr. Teńgege qarsy qandaı faktorlar áser etedi jáne olar qanshalyqty obektıvti?
- Qazaqstan - ashyq ekonomıka, sonymen birge energııa resýrstarynyń eń iri eksporttaýshysy jáne joǵary tehnologııalyq ınnovatsııalyq taýarlardyń úlken tutynýshysy. Sondyqtan, elimizdiń álemdik syrtqy ekonomıkalyq protsestermen birigýi jaǵdaıynda álemdik qarjy naryqtaryndaǵy jaǵdaı nemese iri ekonomıkalyq jáne saıası oqıǵalar Qazaqstan ekonomıkasyna yqpalyn tıgizedi.
Valıýta naryǵyndaǵy sońǵy aılarda baıqalǵan qubylmalylyq (bul obektıvti anyqtama) ekonomıkamyzdyń syrtqy faktorlarǵa táýeldiligi deńgeıiniń joǵary ekenin kezekti ret kórsetti. Buǵan deıin birneshe ret teńgeniń álsireý faktorlaryn túsindirdik, ondaǵy negizgi máselelerdi atap óteıin. Federaldy rezerv júıesiniń negizgi stavkasynyń artýynan damyǵan elderdiń naryqtaryna kapıtal aǵyldy. Al damýshy elderdiń ulttyq valıýtalarynyń AQSh dollaryna qatysty aıtarlyqtaı álsireýi baıqaldy.
Bul protsess Qazaqstanǵa da áser etti: munda portfeldik ınvestıtsııalardyń qaıta ketýi kórinis berdi. Rezıdent emesterdiń tabysty tııanaqtaýy (fıksatsııa) valıýtalyq naryqqa tikeleı áserin tıgizdi, bul teńgeniń álsireý faktorlarynyń biri boldy. Osylaısha, rezıdent emesterdiń Ulttyq Banktegi notalarynyń kólemi naýryzdaǵy maksımaldy deńgeı - 453 mlrd teńgeden 12 qyrkúıekte 118 mlrd teńgege deıin tómendedi. Bul shamamen 1 mıllıard dollarǵa teń. Salystyrý úshin bıyl Qazaqstan qor bırjasynda AQSh dollarymen júrgizilgen ortasha aılyq saýda kólemi 1,5 mlrd AQSh dollaryn quraıdy. Osylaısha, qysqa merzimdi notalardan shyqqan rezıdent emesterdiń ınvestıtsııalarynyń kólemi anaǵurlym úlken dep baǵalanyp otyr.
Sonymen birge, reseılik rýbldiń - Qazaqstannyń negizgi saýda seriktesiniń valıýtasynyń tómendeýi sońǵy aılarda teńgeniń aıyrbas baǵamynyń dınamıkasyna aıtarlyqtaı áser etti. Eske sala ketsem, valıýtalyq naryqta teńge baǵamy jyl basynan 13 qyrkúıekke deıin 12,9% -ke álsiredi jáne bir AQSh dollary úshin 375,31 teńgeni kórsetti. Jyl basynan beri (12 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha) reseı rýbli - 20%, argentınalyq peso - 106%, túrik lırasy - 67%, brazılııalyq real - 26%, ońtústikafrıkalyq rand - 21%, úndi rýpııi - 13% , qytaı ıýani - 5%-ke álsiregen.
Qazirgi ýaqytta ekonomıkamyzdy álemde bolyp jatqan protsesterden tolyq qorǵaý múmkin emes. Bul jabyq ekonomıkada ishinara múmkin bolar edi. Biraq jabyq ekonomıkada áýelden basqa ekonomıkalyq zańdar boıynsha damý qajet edi, bul múlde basqa sheshimderdi talap etedi. Ekonomıkanyń jabyq bolýy memleketter arasyndaǵy saýda-sattyqty shekteýdi, halyqaralyq tólemderge tyıym salýdy, halyqaralyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtar men uıymdardan shyǵýdy bildiredi. Jabyq memleket bolýdyń zardaptaryn elestetý qıyn emes, álemdik tájirıbede mysal memleketter bar. Ashyqtyq pen álemdik úrdisterge kirigý jaǵdaıynda erkin qubylmaly aıyrbas baǵamy - ekonomıkanyń ózgermeli jaǵdaılarǵa tıimdi beıimdelýine múmkindik beretin jalǵyz jol.
Tutastaı alǵanda, biz aıyrbas baǵamynyń qysqa merzimdi aýytqýlarynan góri, ekonomıkalyq ósim kórsetkishteri men ekonomıkanyń ósýin qamtamasyz etetin draıverlerge kóbirek mán beremiz. Taǵy bir aıtarym, Ulttyq Banktiń basty mindeti - ádettegideı eldegi baǵa turaqtylyǵyna qoldaý bildirý. Inflıatsııanyń tómen jáne turaqty deńgeıi - uzaqmerzimdi turaqty ekonomıkalyq ósýdiń quramdas bólikteriniń biri.
- Biraq, teńgeniń álsireýinen keıin naryqtaǵy baǵalar óse bastaıdy. Halyq alańdaýly, ári qaraı ne bolady?
- Ulttyq bank qazir úkimetpen birlesip, ınflıatsııa deńgeıin 5-7% belgilengen dálizde ustap turý úshin jumys istep jatyr. Jyldyq ınflıatsııa tamyz aıynda 6% qurady. ıAǵnı, biz kózdegen deńgeıde tur. 2018 jyldyń sońynda ınflıatsııa sál artady dep kútýdemiz, biraq biz belgilegen kórsetkishten aspaıdy.
Sonymen birge, bizdiń 2019 jylǵa arnalǵan boljamymyz ınflıatsııany joǵarǵy shekte qalyptastyrýdy kórsetip otyr. Biraq, bul jerde myna faktini atap ótý qajet. Budan buryn Ulttyq Bank maqsatty ınflıatsııalyq kórsetkishterdiń birtindep tómendeýin jarııalaǵan bolatyn jáne 2019 jyly maqsatty baǵdarymyz 4-6% bolady. Dálirek aıtqanda, bıylǵy dálizdiń ortasha kórsetkishi kelesi jylǵy maqsatty dálizdiń joǵarǵy shegi bolady. Sondyqtan, ınflıatsııanyń baıaý tómendeýi jáne onyń joǵarǵy shegi qaýpi týraly aıtqanda, sóz 2018 jylǵy qazirgi dáliz emes, kelesi jylǵy tómendetilgen dáliz týraly bolady.
Taǵy da atap ótemin, bizdiń baǵamdaýymyzsha, bıyl ınflıatsııa deńgeıi belgilengen 5-7% dálizinde qalady.
- Qazaqstanda altyn-valıýta rezervteriniń jetkilikti qory bar. Odan bólek, siz árqashan teńgeniń aıyrbastaý baǵamy kúrt aýytqyǵan jaǵdaıda Ulttyq Bank ınterventsııa jasaýǵa daıyn ekenin árdaıym aıtasyz. Nelikten bul múmkindikti barynsha jıi paıdalanbaısyzdar? Máselen, sońǵy jaǵdaılarda teńgeniń qymbattaýyn toqtatýǵa bolmady ma?
- Eń aldymen, altyn-valıýta qory naryqta aıyrbas baǵamyn ustap turý úshin kerek dep baǵalanbaýy tıis. Altyn-valıýta rezervteri - eldiń qarjylyq turaqtylyǵynyń sózsiz kepili. Ony qamtamasyz etý úshin rezervterdi paıdalaný mindetti emes. Ekonomıkada osyndaı úlken mólsherde (JІÓ-niń 52% -i) altyn qorynyń bolýy ishki ekonomıkalyq agentterge de, syrtqy seriktester men ınvestorlarǵa da eldiń tólem qabilettiligi men aýqattylyǵyna senimdilik beredi. Osylaısha, elimiz jınaqtaǵan Qazaqstan Ulttyq bankiniń altyn qory (shamamen 31 mlrd AQSh dollary) jáne Ulttyq qordyń aktıvteri (57 mlrd AQSh dollary) - Qazaqstan ekonomıkasyna salynǵan ınvestıtsııalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin dáneker.
- Degenmen, teńgedegi aýytqýlar kezinde narazylyq týyndaıdy. Mundaı kóńil-kúıge túspeý úshin ne isteý qajet? Bul jaǵdaıdabizge qandaı keńes bere alasyz?
- Eń bastysy jáne bul týraly birneshe ret aıtqan bolatynbyz, aıyrbas baǵamy ózgergende halyqtyń, tipti kásiporyndardyń júgirip baryp, sheteldik valıýta satyp alýy qajet emes. Eger siz belgili bir sebeptermen shetel valıýtasyn qajet etseńiz, mysaly, balalardyń oqýyn tóleýge, týrıstik saparlarǵa júıeli túrde birtindep jınaýǵa bolady. Alaıda, uzaqmerzimdi jınaq úshin valıýta satyp alý aqylǵa qonbaıdy, óıtkeni shyǵynǵa ushyraýyńyz múmkin. Mysaly, 12-13 qyrkúıek aralyǵynda teńge 1,5% nyǵaıdy, al valıýtany 383 teńgeden satyp alǵandar belgili bir somasyn joǵaltty. Qazirgi jaǵdaıda teńge baǵamy qubylady. Biraq qarjy retteýshisi úshin baǵalardyń deńgeıi mańyzdy. Eger Ulttyq bank pen Úkimet osy maqsatty dálizdiń ınflıatsııa deńgeıin tómendetý boıynsha tıimdi jumys júrgizse, onda baǵa kóterilmeıdi.
Munda halyqtyń sanasy men naryq qatysýshylaryn dollarsyzdandyrý sharasy jalǵasady. Mysaly, taýarlardyń, onyń ishinde iri jáne qymbat taýarlardyń baǵa belgileri dollardan teńgege aýystyrylady. Birtindep, qoǵam Qazaqstanda óndiriletin iri aktıvterdiń, jyljymaıtyn múliktiń jáne uzaq ýaqyt paıdalanylatyn taýarlardyń teńgemen ólshenetinin túsinedi. Bul, saıyp kelgende dollardyń mańyzdylyǵyn birte-birte tómendetýge jáne eldegi esepteý, jınaqtaý, ólsheý quraly retinde teńgeniń mańyzyn arttyrýǵa kómektesedi.
- Memlekettiń bankterge qoldaý kórsetýine qatysty syn-eskertpeler jalǵasýda. Al retteýshi bank osy arnaıy baǵdarlamanyń aqtalýy men tıimdiligin qalaı baǵalaıdy?
- Memleket bankterdi qoldaý baǵdarlamasyn júzege asyra otyryp, bankterge kómektespeıdi, olardyń menedjmentin nemese aktsıonerlerin qorǵamaıdy. Óz qarjysyn osy bankterge senip tapsyrǵan salymshylardyń, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylar qarajatynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Bul jaǵdaıda qarajat bankterge qaıtarý shartymen beriledi (Anyqtama úshin. Bankterdi «saýyqtyrýǵa» deıin Kazkomnyń jeke tulǵalarynyń depozıtteri 1 296 mlrd teńge bolǵan; memleket pen kvazımemlekettik sektor aldyndaǵy mindettemeleri - 2 080 mlrd teńge; zańdy tulǵalardyń ózge salymdary - 300 mlrd teńgege baǵalanǵan. RBK banki boıynsha tsıfrlar tártibi tómendegideı: jeke tulǵalardyń depozıtteri - 188 mlrd teńge; memleket pen kvazımemlekettik sektor aldyndaǵy mindettemeleri - 490 mlrd teńge; zańdy tulǵalardyń ózge de salymdary - 93 mlrd teńge. Memlekettik baǵdarlamanyń arqasynda barlyq depozıtter saqtaldy, olar bank júıesinde qaldy jáne jumysyn jalǵastyrýda).
- Kezekti ret birneshe banktiń lıtsenzııalary qaıtaryp alyndy. Munyń sebebi nede? Ulttyq bank áleýetti bankterge qoldaý bildire me?
- 2018 jyldyń tamyz aıynda QR Ulttyq Banki prýdentsıalyq normatıvterdi saqtamaǵan eki bankten lıtsenzııany qaıtaryp aldy. Tıisinshe, olardyń nesıe saıasaty, halyqtyń jáne kásiporyndardyń aqshasyn saqtaý dárejesi óte tómen boldy. Aktsıonerler bul ınstıtýttardy óz betimen jaqsarta almady. Ulttyq Bank ınvestorlardy tabýǵa, kelissózder júrgizýge tyrysty. Ókinishke qaraı, atalǵan bankterdiń keleshegi bolmady.
Ulttyq Bank josparly túrde qarjy sektoryn ádil emes ınstıtýttardan tazartý sharalaryn ótkizip otyrady jáne bolashaqta da bul jumysty jalǵastyrady. Biraq mundaı jumystarmen qatar, qarjy retteýshisi básekelestik ortany qamtamasyz ete otyryp, durys qarjylyq saıasatty júzege asyratyn ınstıtýttardy nyǵaıtady. Sonymen birge, táýekelderdi basqarýdyń durys júıesi bar bankterdiń damýyn retteý talaptaryn jeńildetý arqyly yntalandyratyn bolamyz. 2019 jyldan bastap, áleýetti bankter normatıvter men prýdentsıaldyq retteýdiń jeńildetilgen talaptaryn qoldanady dep kútilýde.
