Ulttyq valıýta: Egemendikten erkin baǵamǵa deıin
ASTANA. KAZINFROM – Búgin, ıaǵnı 15 qarasha – Ulttyq valıýta kúni. 1993 jyly tól teńgemiz aınalymǵa enip, elimiz derbes qarjy saıasatyna qadam basty. Osy oraıda Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy sarapshylarmen birge teńgeniń 30 jyldaǵy damý joly men ekonomıkaǵa áserin baǵamdady.
Gıperınflıatsııa yqpaly
1993 jyly teńgeniń aınalymǵa enýi eldiń táýelsizdigin aıqyndaıtyn eń basty belginiń biri boldy. Óıtkeni Qazaqstan egemendik alǵanymen, ekonomıkalyq turǵydan Reseıdiń rýbl aımaǵyna kiriptar edi. Reseı óziniń jańa tólem júıesine kóship, eski keńestik aqshalardy aınalymnan shyǵarǵanda, TMD-nyń basqa elderindegi qunsyz qaǵazǵa aınalǵan mıllıardtaǵan «keńes rýbli» Qazaqstan naryǵyna aǵyldy. Bul eldegi ınflıatsııa deńgeıin 1000-2000%-ǵa deıin sharyqtatyp, ekonomıkany qurdymǵa tiredi.
Teńgeni engizý osy «rýbldik ınterventsııadan» qutylýǵa ári Ulttyq banktiń derbes monetarlyq saıasat júrgizýine jol ashqan jalǵyz qutqarýshy amaly boldy.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov tarıhı protsesti naqty makroekonomıkalyq derektermen túsindirdi. Onyń málimetinshe, ádepkide 1 teńge = 500 keńestik rýbl kúıinde aınalymǵa engen.
– Halyq úshin eń úlken soqqy bir rettik devalvatsııa emes, dál osy naryqtyq júıege kóshý men baǵany erkine jiberýden (lıberalızatsııa) týyndaǵan gıperınflıatsııa boldy. Resmı statıstıkaǵa súıensek, ınflıatsııa deńgeıi 1993 jyly 2265%-ǵa, al 1994 jyly 1258%-ǵa jetken. Bul jaǵdaı turaqty tabysy bar qarapaıym azamattardy qatty kúızeltti, al kásiporyndar úshin shıkizat satyp alý, aınalym qarajatyn josparlaý múmkin bolmady, – deıdi sarapshy.
Osylaısha, teńge jyldan-jylǵa ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa beıimdelip, ornyǵa túsken. Ásirese, 2000-shy jyldardaǵy qarqyndy qurylys pen aýqymdy jobalar ulttyq valıýtanyń aıaqqa turýyna septesti.
Nege teńge erkin aınalymǵa jiberildi?
2015 jyldyń 20 tamyzynda bılik teńgeniń «dálizin» ustap turýdan bas tartyp, ony erkin baǵamǵa jiberdi. Ekonomıst Saparbaı Jubaevtyń pikirinshe, atalǵan sheshim Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) men Dúnıejúzilik banktiń talaptaryn oryndaý úshin qabyldanǵan.
– 2015-shi jyly teńgeni erkin aınalymǵa jiberdik. Oǵan deıin Ulttyq bank teńgeniń baǵamyn retteý saıasatyn júrgizýshi edi. Qazaqstan HVQ-ǵa múshe bolǵandyqtan, ulttyq valıýtany naryqtyń óz erkine jiberýge májbúr boldy. Qazir teńgeni tek dollarlyq nemese teńgelik ınterventsııa jasaý arqyly ǵana keı ýaqytta retteýge múmkindigimiz bar, – deıdi Saparbaı Jubaev.
Sarapshynyń aıtýynsha, teńgeni erkin aınalymǵa jiberý Qazaqstanǵa kóp paıda ákeldi. Qazir altyn-valıýta rezervi 60 mıllıard dollarǵa jýyqtaǵan. Eger 2015-shi jyldaǵy erkin aınalymǵa jibermegende ekonomıka qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolýy múmkin edi. Sebebi, ulttyq valıýtasyn óte joǵary ustap turatyn, jasandy túrde kóteretin elderdiń ekonomıkasynyń ósýi kúmándi.
Osy oraıda ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov máseleniń geosaıası astaryna úńildi. Onyń sózinshe, 2015 jyly álemdik munaı baǵasy tómendep, Reseı rýbli men basqa da saýda seriktesterdiń valıýtalary álsiregen. Mundaı jaǵdaıda teńgeni burynǵydaı ustap turý úshin valıýta rezervterin turaqty jumsaýǵa májbúr bolatyn edik.
– Erkin baǵamǵa kóshý naryq jaǵdaıyna oraı júzege asty jáne rezervterdi saqtaýǵa baǵyttalǵan sheshim boldy. Alaıda bul ózgeristiń basqa qyry bar. Teńge álsiregende ımporttalatyn azyq-túlik, tehnıka, dári-dármek, óndiris qymbattady. Bul ınflıatsııany joǵarylatyp, izinshe halyqtyń satyp alý qabiletin qıyndata túskenin bilemiz, – dedi spıker.
Teńgeni nyǵaıtý joly
Baýyrjan Ysqaqovtyń paıymdaýynsha, teńgeniń uzaqmerzimdi negizin óndiris áleýeti, eksporttan túsetin valıýta, tólem balansy, ınflıatsııa men bıýdjet saıasaty qalyptastyrady. Al qysqa merzimde álemdik munaı baǵasy, dollardyń halyqaralyq naryqtaǵy qozǵalysy, saýda seriktesteriniń valıýtalary men geosaıası oqıǵalar mańyzdy.
– Ulttyq banktiń túsindirýinshe, ishki de, syrtqy da faktorlar baǵamǵa áserin tıgizedi. Mysaly, 2026 jyldyń alǵashqy jartysynda Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 4,1%-ǵa ósti, biraq ishki jalpy ónim ósimi teńgeni mindetti túrde nyǵaıtady degen sóz emes. Ósimniń qaı saladan kelgeni, eksport pen ımporttyń araqatynasy, kompanııalar men halyqtyń valıýtaǵa suranysy da ózekti. Demek, jalpy ekonomıkalyq ósimmen qatar onyń qurylymyna da qaraý qajet, – degen oıda ekonomıst.
Sarapshy Saparbaı Jubaev teńge baǵamyna Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesiniń áseri bar deıdi. Eger bazalyq mólsherleme tym joǵary bolsa, sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy artady. Olar elge dollar ákelip, teńgege aıyrbastap, depozıtter men memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa salady. Osylaısha, bırjada dollardyń usynysy kóbeıip, teńgeni jasandy túrde kúsheıtýge múmkindik týmaq.
Dollarsyzdandyrý qarqyn ala ma?
Qazir Qazaqstan ekonomıkany dollar qursaýynan bosatýǵa tyrysyp keledi. Mysaly, 2015 jyly dollarmen saqtalǵan depozıtter 80 paıyz bolsa, bıyl jyly kórsetkish 18,7 paıyzǵa tústi.
Saparbaı Jubaevtyń paıymdaýynsha, mundaı nátıjege Ulttyq banktiń depozıtterge belgilegen syıaqy saıasaty áser etken. Máselen, dollarlyq depozıtterdiń jyldyq mólsherlemesi 1%-ǵa deıin shektelse, teńgelik salymdarǵa 15–20% aralyǵynda joǵary paıyz tólenedi. Bul halyq pen bıznesti dollardy satyp, jappaı teńgedegi depozıt ashýǵa ıtermeleýdi.
– Alaıda qazir dollarsyzdaný saıasaty, menińshe, sál jumsardy. Bankten uzaq merzimdi dollardaǵy depozıtterge 2 paıyz syıaqy bere bastady. Al negizinen Eýropa elderinde dollarlyq depozıtterdiń jyldyq tabysy 2-3 paıyz. Biz de jappaı 2-3 paıyzǵa jetkizgen kezde dollarsyzdandyrý saıasatyn toqtatatyn sekildimiz, – dep boljady Saparbaı Jubaev.
Osy oraıda ekonomıst Baýyrjan Ysqaqov dollarlyq depozıtterdiń úlesi azaıǵanyn úlken jetistik dep baǵalaǵanymen, mańyzdy eskertý jasaı ketti. Aıtýynsha, dollardaǵy depozıtterdiń tómen kórsetkishi halyqtyń qolma-qol aqshasy men sheteldik aktıvteriniń sıpatyn kórsetpeıdi. Sol sebepti teńgege degen shynaıy senimdi týdyrý úshin uran men úndeý jetkiliksiz.
– Eń aldymen, ınflıatsııany turaqty tómendetip, teńge salymynyń tabysyn ınflıatsııadan joǵary bolýyna jaǵdaı jasaý kerek. Sonymen birge ekonomıkalyq saıasat boljamdy ári túsinikti bolýy, depozıtterdi qorǵaý júıesiniń senimdi jumys isteýi sheshýshi ról atqarady. Oǵan qosa halyq teńgemen uzaq merzimdi jınaq josparlaýy, ınvestıtsııa jasaýǵa múmkindik alýy shart, – deıdi ekonomıst.
«Ulttyq qorǵa ıek artpaý kerek»
Monetarlyq saıasattyń klassıkalyq erejesi boıynsha, Ulttyq bank teńge baǵamyn tek altyn-valıýta rezervterimen ǵana retteýi tıis. Saparbaı Jubaevtyń pikirinshe, Úkimet keıingi jyldary bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Ulttyq qordan aýqymdy kólemde transfert alyp, ony bırjada satyp keledi. Osy orasan zor dollar massasynyń naryqqa quıylýy bırjada dollardy jasandy túrde qunsyzdandyryp, teńgeni shamadan tys kúsheıtip jiberdi.
Sarapshy muny ekonomıka úshin óte zııandy qubylys dep sanaıdy, óıtkeni bul otandyq ónimniń syrtqy naryqtaǵy básekege qabiletin tejeýi yqtımal.
Óz kezeginde Baýyrjan Ysqaqov Ulttyq banktiń tikeleı ınterventsııasy men Ulttyq qordyń transfertin bir-birinen ajyratý qajetin alǵa tartty.
– Rezervterdi paıdalaný qysqa merzimge ǵana tıimdi bolýy múmkin. Biraq rezervti belgili bir baǵamdy uzaq ýaqyt boıy qorǵaýǵa jumsaý durys emes. Bul qadam rezervterdi azaıtady jáne naqty máseleni sheshpeıdi. Al qordaǵy valıýtany satý kóbine bıýdjetke beriletin transfertterdi qarjylandyrýmen baılanysty, sondyqtan onyń naryqtan barynsha beıtarap ustaý kerek. Mysaly, 2026 jylǵy qyrkúıekte Ulttyq bank tikeleı valıýtalyq ınterventsııa júrgizgen joq. Ulttyq qordan satylatyn valıýta saýda kóleminiń 1,9%-yn qurap otyr, – dep túsindirdi sarapshy.
Sonymen qatar ekonomıst aldaǵy jyldary teńge baǵamyn saqtaýdyń birneshe tásilin usyndy.
– Birinshiden, ınflıatsııany tómendetip, aqsha-nesıe saıasatynyń boljamdylyǵyn saqtaý kerek.
Ekinshiden, bıýdjet shyǵysy men Ulttyq qor transfertin teńgerimdi josparlaý mańyzdy. Bıýdjetten ekonomıkaǵa shamadan tys aqsha quıylsa, suranys pen ımport ósip, ınflıatsııa deńgeıi artyp, valıýta naryǵyna qosymsha qysym túsýi múmkin.
Úshinshiden, munaı men shıkizat eksportyna táýeldilikti azaıtý kerek. Ol úshin óńdeý ónerkásibi men joǵary qosylǵan quny bar eksportty damytý jetkilikti.
Sońǵysy, kompanııalarǵa valıýta táýekelin basqarýǵa múmkindik bergen jón, – deıdi Baýyrjan Ysqaqov.