Ulttyq oıyndar adamnyń aqyl-oıyn damytyp, shymyr bolýǵa tárbıeleıdi

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, etnograf Bazarbek Tótenaıdyń ǵylymı zertteýleri men maqalalary jınaqqa enip, «Qazaq ulttyq oıyndary» kitaby jaryq kórgen. Oǵan 100-ge jýyq oıyn endi. Oıyndarmen birge oıyn óleńder de jınaqtalǵan.

Máselen kópshilikke jaqsy tanys ushty-ushty, aıgólek, aqsúıek, soqyr teke, toǵyzqumalaq, asyq atý, besasyq oıyndary bar.

Jınaqta sırek aıtylatyn buǵnaı oıynynyń erejesi de jazýly. Oıyn erejesi boıynsha júrgizýshi oıynǵa qatysýshylardy aınaldyra otyrǵyzyp, rettik san beredi. Oıynshylar óziniń rettik sany aıtylǵanda ushyp turyp, kelesi bireýin shaqyrýy tıis.

— Ádette maldas quryp nemese júresinen otyrǵan balalar birden oryndarynan tura almaı qalyp jatady. Al keıbiri sasqalaqtap, sany atalmasa da ornynan qozǵalady. Mundaıda oıynshylar aıypty sanalyp, kópshiliktiń uıǵarýymen ortaǵa shyǵyp, óner kórsetedi, — dep jazylǵan jınaqta.

Al atbaqyl oıynynyń erejesi boıynsha eki adamǵa topaı asyq beriledi. Kelisim boıynsha biri saqasyn alysqa ıiredi, ekinshisi álgi saqany atady.

Eger qarsylas saqaǵa dál tıgizse, ekinshi oıynshy ony arqalap sol jerge aparady. Dál sol tusta saqany qaıta ıiredi.

Al eger biri ekinshisiniń saqasyna tıgize almasa qarsylas saqasyn alyp, atady. Sóıtip oıyn sozyla beredi. Bul oıyndardyń bári de balalarǵa arnalǵan.

Jastar jaǵy aqsúıek oınaıdy. Qazir bul ataýmen túrli mádenı kesh uıymdastyrylady.

— Aqsúıek — shapshańdyq pen aıla-tásildi qatar paıdalana bilýge, batyldyq, qarańǵyda jer jaǵdaıyn baǵdarlaýǵa, júıriktikke tárbıeleıtin oıyn. Oıynshylar eki topqa bólinedi. Súıikti laqtyrǵanda dybys estilip, izdeý bastalady. Aqsúıekti tapqan oıynshy tezirek kómbege jetip, ony ıesine qaıtarýǵa asyǵady. Súıek qolyna tıgen oıynshy: «Aqsúıek mende!» dep aıqaılaýy shart. Oıynshylardy shatastyrý úshin birneshe adam qosarlana aıqaılaıdy. Utylǵan top óner kórsetedi, — dep jazylǵan kitapta.

Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlshat Bahtııarova «Halyq taǵylymy — tárbıe qaınary» atty eńbeginde ulttyq oıyndardy balalar oıyndary, jastar oıyndary jáne sporttyq oıyndar dep úshke bóldi.

Onyń aıtýynsha, keıbir ǵalymdar sózdik oıyndar tobyn da toptastyrady. Sebebi bul dene shynyqtyrý, qımyl-qozǵalys qana emes, balanyń tilin shyǵarý, aqyl-oıyn damytýdyń quraly.

— Jastar aqsúıek, altybaqan, kórshi sekildi oıyndar oınaıdy. Bul balalarǵa arnalmaǵan, aqsúıek halyq arasynda keń taraǵan oıyn túri. Keshki saýyqta aýyl jastary, qyz ben jigit arasyndaǵy syılastyqty ádemi kórsetedi. Balalar oıyndaryna aqserek-kókserek, sanamaq, qalamaq, soqyrteke, toǵyzqumalaq, hantalapaı, asyq atý oıyndary kiredi. Ulttyq oıyndardyń jalpy mazmunyna úńilip qarasaq, turmys-tirshilik jáne turmys-tirshilik kóziniń tórt túlik malmen tyǵyz baılanysyn, tabıǵı sabaqtastyqpen órilgen keremet halyqtyq shyǵarmashylyqty baıqaımyz. Asyq, aqsúıek degenniń ózi mal súıekterin tanýǵa septigin tıgigetin dúnıetanym quraly bolyp tur. Balanyń jeke tulǵalyq bolmysyn qalyptastyrýshy, áleýmettendirýshi qural. Bul oıyndardyń qaı-qaısysy da balany eń aldymen tapqyrlyqqa, sondaı-aq ujymdyq oıyndar kezindegi derbestikke umtylýǵa, belsendilikke, shymyr bolýǵa, eptilikke ıkemdeıdi, — dedi pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty G.Bahtııarova. 

Asyq atý damyp, bestas oıyny besasyqqa aınaldy

Asyq atý oıynynda dıametri 4-5 metr bolatyn sheńber syzylady. Barlyǵy úsh aınalym bolady. Ár aınalymǵa 15 mıným ýaqyt beriledi.

Sol ýaqytta eki oıynshy ortada qaz-qatar turǵan asyqty atyp, sheńberden shyǵaryp jiberýi tıis. Oıynshy asyqty alyp, upaq jınaıdy. Keıbiri birden eki asyqqa dóp tıgizip, qos asyqty enshileıdi.

— Asyq atý oıynyń ár aınalymy 15 mınýt bolsa, eki oıynshy 45 mınýt boıy júgirip júredi. Keıbiri upaı jınap alǵan kezde ýaqyt sozýdy oılap, asyqpaı oınaıdy. Ol kezde tóreshi eskertý beredi. Eki ret eskertý berse, oıyndy toqtatyp, qarsylas jeńiske jetedi. Eki aınalymda da bir oıynshy utsa, oıyn toqtaıdy. Sonda kem degende sportshylar 30 mınýt júgirip júredi. Máni osynda. Qazir ortaǵa tikken asyqty manaı dep ataıdy. Ortada 15 manaı turady. Onyń 8-in alsa ýaqytynan buryn jeńimpaz atanady. Keıde eki oıynshy 7 asyqtan alyp, ortada bir manaı qalady. Oǵan tıgizý qıyn. Ýaqyt bitken soń qosymsha bir mınýttan beriledi. Ol kezde de tıgize almasa sheńberden atady. Árqaısysynda úsh múmkindik bar. Eger jeńimpaz ashyqtalmasa saqany ıiredi. Alshy túskeni jeńiske jetedi. Eresekterge arnaǵan sheńber dıametri 5 metr, balalarǵa arnalǵany 4 metr, — dedi Aqtóbe oblystyq ulttyq sport mektebiniń jattyqtyrýshysy Muqtar Qultasbaı.

Asyq atý balany shırady. Ol 45 mınýt boıy júgirip, óz-ózin basqarýdy úırenedi. Kózdep atýǵa mashyqtanady, syrǵytyp jiberse, eseptelmeıdi. Bul kózge arnalǵan jattyǵýdyń bir túri.

— Asyq oıynynyń ózi esep. Sosyn saqany shıirip atý kerek. Saqa ortada turǵan asyqqa tıse ushyryp jiberedi. Shıirý bilmese úlken jarysqa qospaıdy. Asyq oıynynyń mánisi — atý men ıirý. Emdik qasıeti de bar. Kózge jattyǵý, massaj desek te bolady. Adam óz-ózin ustaýdy, jeńilis tapsa da sabyr saqtaýdy úırenedi. Eger ashýǵa berilse, qoly qaltyrap ketedi, — dedi Muqtar Qultasbaı.

Elimizde asyq atý oıyny eresekter arasynda da ótkiziledi. Jyl ótken saıyn erejesine ózgertý engizilip, talaptar jańaryp otyrady. Bul - asyq atý oıynyn halyqaralyq dárijege jetkizýdiń bastamasy.

— Asyq atý oıyny qazir qarqyndy damyp keledi. Aqtóbe oblysynda eresekter, jastar, jasóspirimder arasynda el chempıondary, júldegerleri bar. respýblıkalyq ǵana emes, halyqaralyq oıyndar da uıymdastyrylyp, sheberlikterin shyńdap jatyr. Chehııa, Indonezııa, Úndistan, Istonııa, Reseıden de oıynshylar kelip, úırenip, taralýyna septigin tıgizip júr. Jekeleı de, komandalyq ta oınaýǵa bolady. Bul birlikke úndeıdi, — dedi jattyqtyrýshy.

Qazir asyq atýmen qatar besasyq oıyny damyp keledi. Ony tek qyzdar oınaıdy.

— Bul buryn bestas boldy, qazir besasyqqa aınaldy. Ata-babamyz taspen oınasa, qazir asyqqa almastyrdy. Barlyǵy 8 aınalym bar. Birlik, ekilik, úshtik, tórttik, alaqan, sart-curt, úndemes, qarshý, nábı dep atalady. Besasyqqa 5-6 jastan bastap kelip, úırene beredi. Alaqan kishkentaı bolǵan soń asyqty qaǵyp alý qıyn, — dedi Muqtar Qultasbaı.

Toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyq artty

Elimizde ǵana emes, álemge tanylǵan ulttyq oıynnyń biri — toǵyzqumalaq. Zııatkerlik oıynynyń tórt myń jyldyq tarıhy bar. 2004 jyly Qazaqstan toǵyzqumalaq federatsııasy quryldy.

Elde oıyn erejesi júıelenip, respýblıkalyq jáne halyqaralyq jarystar uıymdastyryldy. Al 2020 jyly ıÝNESKO-nyń adamzattyń materıaldyq emes mádenı muralary tizimine endi.

Qazirgi kezde mektepterde toǵyzqumalaq úıirmesi jumys istep tur. Aqtóbe oblystyq ulttyq sport mektebiniń jattyqtyrýshy Amanbek Óndirbaevtyń aıtýynsha, alǵashqy kúni-aq balalarǵa toǵyzqumalaq tarıhyn baıandaıdy.

Sodan keıin erejesin túsindiredi. Jyl ótken saıyn zııatkerlik oıynyna qyzyǵýshylyq artyp keledi.

— Bir ǵana ulttyq sport mektebindegi úıirmege 100-ge jýyq oqýshy qatysady. Balalar birinshi synypta oqyp júrgennen bastap qabyldanady. Sonymen birge orta mektepterde de úıirmeler bar. Balalar 3-4 jylda erejeni tolyq meńgerip, jarysta jaqsy nátıje kórsete alady. Erejesi boıynsha barlyǵy 18 otaý, 162 qumalaq bolady. Ár oıynshyda 9 otaý bar. Oıyn basynda ár otaýǵa 9 qumalaqtan salynady. Demek ár oıynshyda 81 qumalaqtan bolady. Jup sandardy alyp, óz qazanymyzǵa salamyz. Oıynshy 82 qumalaq jınasa, jeńiske jetkeni. Ár oıynshyǵa 2 saǵat beriledi, — dedi Amanbek Óndirbaev.

Aıta keteıik, «Kóshpendiler algebrasyn» meńgergen bala esepke júırik bolady. Bul oıyn balalardyń logıkalyq, este saqtaý, kóbý qabiletin damytady.

Toǵyzqumalaqty taratqan kezde bes saýsaqtyń bárin ýqalap shyǵady. Balalar bir sabaqta 3-5 myń ret saýsaqtarynyń ushyn ýqalaıdy. Al saýsaq ushynda adamnyń kórý, oılaý, este saqtaý qabiletin arttyratyn núkteler bar ekeni belgili. Qol motorıkasyna da paıdaly.

Osydan eki jyl buryn Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary aıasynda ishinde tastary bar toǵyzqumalaqtyń taqtasy alǵash ret stratosfera qabatyna shyǵyp, qaıtadan jerge jetkizildi.