Ulttyq kodtyń ózegi: salt-dástúr men búgingi qoǵam
ASTANA. KAZINFORM — Kóktemmen birge keletin Naýryz – jańarý men birliktiń sımvoly. Sońǵy jyldary mereke tek bir kúnmen shektelmeı, onkúndik formatta atalyp keledi. Naýryznamanyń úshinshi kúni – 16 naýryz – Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr kúni.
Bul kún ulttyq mádenıettiń qoǵamdaǵy ornyn qaıta saralap, dástúrdiń búgingi ómirmen baılanysyn baǵamdaýǵa múmkindik beredi.
Ulttyń mádenı kody – dástúr
Mádenıettanýshy Ásel Nıkambekovanyń aıtýynsha, salt-dástúr ulttyń tarıhı jadyn saqtaıtyn jáne qoǵamnyń rýhanı tutastyǵyn qalyptastyratyn negizgi qundylyqtardyń biri.
– Qazaq halqynyń salt-dástúrin saqtaý eń aldymen memleketimizdiń azattyǵynyń kepili. Qazirgi ýaqytta postkolonıaldyq dıskýrs, sananyń otarsyzdanýy máseleleri ǵalymdar tarapynan jıi aıtylyp júr. Aqseleý Seıdimbek qazaq halqynyń mádenıeti úsh baǵytta damyǵandyǵyn aıtady. Olar: sóz óneri, kúı óneri, qol óneri. Adam dúnıege sábı bolyp kelgennen bastap, baqıǵa attanǵanǵa deıingi bar ǵumyrynda jasalatyn salt-dástúr búginge halyq aýyz ádebıeti arqyly jetken, – deıdi mádenıettanýshy.
Onyń pikirinshe, ulttyq qundylyqtar halyqtyń tarıhı qalyptasýymen tikeleı baılanysty.
– Kez kelgen ulttyń qalyptasýy uzaq tarıhı kezeńderden turatyny belgili. Ult bolyp qalyptasý úzdiksiz júretin qubylys. Ásirese biz sekildi birneshe ǵasyrǵa sozylǵan otarlyq ezgiden keıin ulttyń biregeıligine qashan da qaýip bolady. Sol sebepti ultymyzdyń rýhanı qazynasy – ana tili, salt-dástúri, ádet-ǵurpynyń biriktirýshi yqpaly zor, – deıdi Ásel Nıkambekova.
Ulttyq minez ben mádenı jad
Mádenıettanýshy ulttyq kodtyń negizi til men mádenı jadta jatqanyn aıtady.
– Mádenı jadynan aırylǵan ulttyń ómir súrýi uzaqqa barmaıdy. Mádenı kodtyń negizi ana tilinde jatyr. Til arqyly adamnyń bolmysy ashylady. Til degenimiz rýhtyń qundylyǵy. Ómirge mán darytatyn da til. Ana tiliniń qýaty eldi biriktirip qana qoımaı, órkenıetti qoǵam jasaı alady, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, ulttyq minez ben tárbıe kúndelikti turmystaǵy dástúrler arqyly qalyptasady.
– Álıhan Bókeıhan «ultty súıý bilimnen emes, minezden» degendeı, ulttyq minez ulttyq tárbıeden bastalady. Qarapaıym ǵana sálemdesý, dastarhan basyndaǵy ádep, bata berý, kúndelikti turmys tirshiligimizdegi qanshama yrym-tyıymdar barlyǵy ulttyń minezin qalyptastyrady. Odan keıingi satysy adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýynda mańyzy bar sharıǵı bilim – kisi aqysyn jemeý, ótirik aıtpaý, urlyq jasamaý degen sııaqty, – deıdi mádenıettanýshy.
Jastar jáne dástúr
Ásel Nıkambekovanyń aıtýynsha, qazirgi jastar ulttyq mádenıetke qyzyǵýshylyq tanytyp keledi. Biraq dástúrdiń mazmunyn túsiný mańyzdy.
– Qazirgi jastar jeke tulǵalyq damýǵa qatty kóńil bóledi. Jastardyń ulttyq mádenıettiń qundylyqtaryna qyzyǵýshylyǵy ulttyq kıim kııý, óz tilimizde mýzyka tyńdaý, qandaı da bir turmystyq quraldar deńgeıinen rýhanı deńgeıge kóteriletin ýaqyty keldi, – deıdi ol.
Al jastardyń ulttyq mádenıetke kózqarasy erkin oılaýmen baılanysty.
– Salt-dástúrge qurmetpen qaraý ult retinde saqtalýymyzǵa kómektesedi. Ulttyń bolmysy dástúrdiń syrtqy formasyn mindet dep oryndaǵanda emes, ishki mazmunyn jan-tánimen qabyldaǵanda ashylady. Memlekettiń mádenı kapıtaly – erkin oıly jastar. Jastardy elin súıýge úıretetin jattandy qurǵaq sózdi qoıyp, aldymen erkin oılaýǵa, erteńgi kúnine senimmen qaraı alatyndaı jaǵdaı jasalý kerek, – deıdi mádenıettanýshy.
Qaıta jańǵyrý: joıylyp bara jatqan dástúrler
Etnograf Beken Qaıratulynyń aıtýynsha, qazaq qoǵamynda buryn mańyzdy bolǵan keıbir dástúrlerdiń álsireýi baıqalady.
– Qazaq dástúrleriniń ishinde áýletke jańa kelgen kelin úlken aqsaqaldardyń atyn atamaı, at tergeıdi. Sosyn qaıyn sińili-inilerine at qoıady. Sol arqyly ol óziniń sheberligin kórsetken. Ekinshi jaǵynan olardyń atyn ataý ádepsiz qylyq sanalady. Qazirgi jastar óziniń tegin qaıyn atasynyń atyna ózgertip alyp júr. Qazaqtaǵy dál osy syılastyq dástúri joǵalyp bara jatyr. Qoǵamǵa qaıta engizýge eń laıyqty dástúr osy. Óıtkeni ol áýlettiń tutastyǵyn, syılastyǵyn saqtap turatyn tetik, – deıdi etnograf.
Onyń aıtýynsha, qoǵamdyq qatynastardy rettegen taǵy bir dástúr – sózge toqtaý mádenıeti.
– Qazaqta joǵalyp bara jatqan dástúrdiń biri – sózge toqtaý. Júıeli sózge adam toqtaıdy. Sózge toqtaý úshin áýeli tyńdaýshy adamda aqyl-parasat, tanym bolý kerek. Bul dástúrdiń joǵalǵanyna basty sebep – tildik tanymnyń joǵalýy. Halyqtyń boıyndaǵy tildik tanym týraly túsinik óship bara jatyr, – deıdi Beken Qaıratuly.
Sonymen qatar ol qazaq qoǵamynda tárbıeniń qalyptasqan júıesi bolǵanyn aıtady.
– Bala tárbıesine qatysty atalarymyzdyń bekitip qoıǵan kontseptýaldy júıesi bar. Balany 5 jasqa deıin patshadaı erkelet deıdi. 13 jasqa deıin qulyńdaı jumsa, odan keıin ózińmen teń kór deıdi. Osy ereje joǵalyp ketti. Odan bólek eshqashan qazaq balasyna ótirik aıtpaıtyn. Al qazir bala jylasa, «aldymen úıge baraıyq, sosyn alyp beremiz» dep aldaı salamyz. Osy arqyly balany ótirikke úıretip jatyrmyz, – deıdi etnograf.
Onyń pikirinshe, qoǵamdaǵy senim daǵdarysy da keıbir dástúrlerdiń álsireýine áser etken.
– Qazaqta taǵy bir joǵalyp bara jatqan dástúr – ýáde men amanatqa beriktik. Senimsizdik pen ótirikten, qoǵamdaǵy satqyndyqtan, jaǵympazdyqtyń óris alýynan ýáde men amanat joǵalyp ketti, – deıdi Beken Qaıratuly.
Al mádenıettanýshy Ásel Nıkambekova dástúrdiń ózgerýine qoǵamdaǵy mádenı kózqaras pen bilim deńgeıi de áser etetinin aıtady.
– Ejelden kele jatqan ulttyq salt-dástúrdiń transformatsııaǵa ushyraýyn aýyr qabyldaımyn. Munyń bári bilimsizdikten, salǵyrttyqtan bolyp jatqan dúnıeler. Ózgeriske túsken dástúrdiń shynaıy máni joǵalady. Odan soń mádenıet keri ketedi, – deıdi ol.
Sonymen qatar ulttyq murany saqtaý úshin mádenı saıasattyń mańyzy zor ekenin atap ótti.
– Elimizde rýhanı murany tiriltýge baǵyttalǵan «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty jaqsy bastamalar boldy. Biraq sol baıaǵy kózaldaý, jalǵan esep berý, uranshyldyqpen aryny basylyp qaldy. Qazaqtyń ulttyq sanasy silkinis jasap, ulttyq namysy oıansa mádenı saıasatta durys jolǵa túsip óz nátıjesin beredi, – deıdi mádenıettanýshy.
Onyń pikirinshe, ulttyq qundylyqtardy saqtaý qoǵamdaǵy rýhanı birlikti nyǵaıtady.
– Salt-dástúrdiń qaıta oralýy ulttyq rýhtyń ólmegendiginiń belgisi. Azattyq jolynda qansha zııalylarymyz japa shekti. Sol úshin de qazaq halqyna rýhanı birlik qajet. Ol ana tilin qurmetteý, salt-dástúrdi kıe tutý jáne adal eńbekpen mal tabý, – dep túıindedi mádenıettanýshy.
Aıta keteıik, biz buǵan deıin Naýryznamanyń bir tarmaǵy – Qaıyrymdylyq kúni aıasynda osy uǵymnyń mán-mańyzyn taldap bergen edik.