Ulttyq kıim kúni: dástúr men zamanaýı stıldiń úılesimi
ASTANA. KAZINFORM – Naýryznama tujyrymdamasyna sáıkes árbir ataýly kún ulttyq qundylyqtardy ulyqtaýǵa baǵyttalyp otyr. Sonyń biri – búgingi Ulttyq kıim kúni. Bul kún qazaqtyń dástúrli kıimin dáriptep qana qoımaı, ony zamanaýı ómirmen ushtastyrý, ulttyq biregeılikti saqtaýdyń mańyzdy tetigine aınalyp keledi. Kazinform tilshisi ulttyq kıimniń búgingi máni men onyń sán ındýstrııasyndaǵy ornyna taldaý jasap kórdi.
Ulttyq kıim: bolmys bederi men rýhanı kod
Qazaq dúnıetanymynda kıim – jaı ǵana turmystyq buıym emes, ulttyń ishki bolmysyn tanytatyn aıryqsha belgi. «Adam kórki – shúberek» degen sózdiń astarynda syrtqy kelbetten buryn, adamnyń qoǵamdaǵy orny men mádenı deńgeıin ańǵartatyn tereń mán jatyr. Sondyqtan ulttyq kıim – tek sándik element emes, ol – ulttyń rýhanı kody, tarıhı jady men tanymynyń kórinisi.
Ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrli kıim úlgileri halyqtyń ómir saltymen, tabıǵatpen baılanysymen jáne dúnıeni qabyldaý ereksheligimen tyǵyz sabaqtas. Kıimdegi árbir órnek, árbir tús pen pishin – kezdeısoq tańdaý emes, belgili bir maǵynaǵa ıe tańba. Zertteýshiler muny halyqtyń «tilsiz tarıhy» dep ataýy da tegin emes. Óıtkeni kıim arqyly ótkenniń izi, tanymnyń taby, turmystyń tynysy aıqyn ańǵarylady.
Tarıhqa úńilsek, adamzat balasy áýelde tabıǵattyń yqpalynan qorǵaný úshin ań terisin jamylyp, júnnen jip ıirgen. Ýaqyt óte kele bul qajettilik mádenı sıpat alyp, kıim áleýmettik, rýhanı mánge ıe boldy. Ár halyq óz bolmysyna saı kıim úlgilerin qalyptastyryp, ony urpaqtan urpaqqa jetkizdi.
Bul úrdis qazaq qoǵamynda da aıqyn kórinis tapty. Qazaqtyń ulttyq kıimderi – kóshpeli tirshilikke beıimdelgen ómir salttyń, tabıǵatpen úılesimniń naqty aıǵaǵy. Kıim pishinindegi keńdik pen yńǵaılylyq erkin qozǵalysty qajet etken dala turmysyna saı kelse, onyń kórkemdik sıpaty halyqtyń dúnıetanymymen astasyp jatyr. Al oıý-órnekter – osy tanymnyń tilsiz shejiresi ispetti.
Búginde ulttyq kıimniń mańyzy jańa qyrynan tanylyp otyr. Jahandaný úderisi kúsheıgen saıyn ol ulttyq biregeılikti saqtaýdyń, tól mádenıetti joǵaltpaýdyń mańyzdy tetigine aınaldy. Osy turǵydan alǵanda, Naýryznama aıasyndaǵy Ulttyq kıim kúni – jaı ǵana merekelik data emes, ulttyń óz-ózine qaıta úńilýine múmkindik beretin mazmundy rýhanı bastama.
Etnograf Baıahmet Jumabaıulynyń sózinshe, ulttyq kıim – kez kelgen halyqtyń ózindik bolmysyn aıqyndaıtyn mańyzdy belgi.
— Ult bar jerde ulttyq kıim bar. Kıim – sol halyqtyń ómir salty men dúnıetanymynyń aınasy. Adamzat tarıhynda adamdar áýeli japyraqtan, ań terisinen kıim jasaǵany belgili. Keıin kele kıim ulttyń tanymaldylyǵy men mártebesin aıqyndaıtyn belgige aınaldy, — deıdi etnograf.
Onyń aıtýynsha, qazaqtyń dástúrli kıimderiniń ereksheligi, eń aldymen, onyń oıý-órnekterinen kórinedi. Bul órnekter tek sándik qyzmet atqaryp qoımaı, tereń sımvoldyq maǵynaǵa ıe.
— Máselen, halyq arasynda keń taraǵan «qoshqar múıiz» órneginiń ózi birneshe túrge bólinedi: arqar múıiz, teke múıiz, qyńyr múıiz. Bulardyń árqaısysy belgili bir uǵymdy bildiredi. Aıtalyq, arqar múıiz órnegi dala erkindigin, kúsh-qýatty meńzeıdi, — deıdi ol.
Ulttyq kıimniń tarıhı mánin saqtaý – búgingi kúnniń ózekti talaby
Qazaq mádenıetinde kıim – ult tarıhy men dástúriniń aınasy. Árbir oıý-órnek, árbir áshekeı belgili bir dástúrdi, adamnyń jasyn, áleýmettik mártebesin kórsetedi. Sol sebepti ulttyq kıimniń tarıhı mánin saqtaý búgingi kúnniń ózekti talaby bolyp otyr.
Dızaıner Kamıla Japalova ulttyq kıimdi jańǵyrtqanda osy tarıhı kodqa erekshe mán berý kerektigin aıtady.
– Ár halyqtyń ózine tán stıli men órnek álemi bolady. Bir eldiń kıim úlgisin kórgen adam onyń qaı halyqqa tán ekenin birden ajyrata alady. Qazaqtyń da ózindik etnostyq stıli, baı oıý-órnegi men dástúrli kıim úlgileri bar, – deıdi dızaıner.
Alaıda búgingi tańda ulttyq kıim kóbine sahnalyq nemese teatrlyq kostıým retinde qabyldanady. Kúndelikti ómirde kııýge bolatyn zamanaýı stıl áli de az.
– Kıimniń pishimi zamanaýı talapqa saı, sapasy joǵary, sándi ári yńǵaıly bolýy tıis. Sol kezde etnostıl tek merekelik emes, kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınala alady, – dep túsindiredi Kamıla Japalova.
Ulttyq kıimniń ár elementiniń ózindik tarıhy men sımvoldyq maǵynasy bar. Dızaıner atap ótkendeı, keıde ulttyq áshekeıler men oıý-órnekterdiń bastapqy máni eskerilmeı, ártúrli elementter aralasyp ketedi. Árbir syrǵa, shashbaý nemese basqa da áshekeı belgili dástúrge saı, adamnyń jasyna nemese áleýmettik mártebesine baılanysty taǵylǵan.
– Mysaly, qazaq oıýlarynyń árqaısysy óz sımvoldyq mazmunyna ıe. Erterekte qyz uzatqanda kıimge arnaıy oıýlar kestelenip, qyzǵa aq tilekter – baqyt, bereke, urpaq jalǵasy sııaqty izgi nıetter jetkizilgen. Sondyqtan maǵynasy tereń órnekterdi orynsyz qoldaný durys emes. Dekoratıvtik nemese kreatıvtik maqsatta jańa órnekterdi qoldanýǵa bolady, biraq úılesim men jarasymdylyq saqtaý mańyzdy, – deıdi Kamıla Japalova.
Oıý-órnek – bizdiń salt-dástúrimizdiń, mádenıetimizdiń, tarıhymyzdyń kórinisi, táńirshildiktiń tamǵasy. Ol adam ómiriniń barlyq kezeńderin, tabıǵatpen baılanysyn, ómir men ólim, kún men tún, er men áıel arasyndaǵy tepe-teńdikti beıneleıdi.
QR Qolónershiler odaǵynyń múshesi Aıdana Álaıdarova qazaq oıýlaryn qoldanýda jıi kezdesetin qatelikterge toqtaldy.
– «Qoshqar múıiz» oıýynda saǵat tilimen jáne oǵan qarsy baǵyttaǵy qozǵalysty baıqaımyz. Kóbimiz odan basqasyn bilmeımiz. Shyn máninde balalarǵa, erler men áıelderge arnalǵan órnekter bar. Belden tómen, belden joǵary, bas kıimge, kamzolǵa, shapanǵa salynatyn túrleri bar. Tiri adamǵa tirshilik belgisin bildiretin órnekterdi durys qoldaný qajet. Qazirgi kúni kóptegen oıýlardy qate paıdalanyp júr. Mysaly, bas kıimge arnalǵan órnekti etikke nemese kerisinshe salamyz, – deıdi ol suhbatynda.
Aıdana Álaıdarova atap ótkendeı, kásibı qolónershiler men kásipkerler ulttyq kıim men oıý-órnektiń mánin tereń meńgerip, ony bızneske aınaldyrýy tıis. Qazirgi tańda bazardaǵy shapandardyń kóbisi Qyrǵyzstannan ákelinedi, al oıýlardy durys qoldaný úshin kásibı bilim men tájirıbe qajet.
Ulttyq kıim kúndelikti stıldiń bir bóligine aınala ala ma?
Dızaıner Raýan Sadýaqasovanyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta jastar arasynda ulttyq kıim men etnostılge qyzyǵýshylyq birtindep artyp keledi. Degenmen olar tolyq dástúrli kıim kııýdi sırek tańdaıdy.
– Kımano, shapan, korset, ulttyq órnegi bar keýdesheler nemese etnıkalyq aksessýarlar – jastardyń kúndelikti kıiminde jıi qoldanylatyn elementter. Qazaqtyń dástúrli kıimderin zamanaýı sánge beıimdegende kóbine oıý-órnek, tabıǵı matalar, barqyt pen jibek qoldanylady. Ulttyq kıimdi kúndelikti kıimge aınaldyrý úshin ony jeńil, fýnktsıonaldy formada jasap, bazalyq kıimdermen úılestirý qajet. Sol kezde etnostıl tek kórkemdik mánge ǵana emes, kúndelikti ómirge de beıimdeledi, – deıdi dızaıner.
Raýan Sadýaqasova etnostıldi damytýdaǵy basty qıyndyq qazaqstandyq dızaınerler úshin – ulttyq dástúr men zamanaýı sán arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý ekenin aıtady.
– Ulttyq kıimniń mádenı kodyn saqtaı otyryp, ony qala ómirine yńǵaıly, mınımalıstik ári kúndelikti kııýge laıyq formatta usyný óte mańyzdy. Sonymen qatar, óndiristi keńeıtý, sapaly materıaldarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý jáne etnostıldi tek merekelik kıim emes, kúndelikti garderobtyń tabıǵı bóligine aınaldyrý – dızaınerlerdiń aldaǵy basty mindetteriniń biri, – deıdi ol.
Dızaıner Kamıla Japalova ulttyq kıim tek merekede ǵana kıetin kıim bolmaýy kerek dep esepteıdi.
- Ulttyq kıim kúndelikti ómirde de qoldanylatyn, jumysqa barǵanda nemese qonaqqa shyqqanda kııýge bolatyn zamanaýı kıimge aınalýy tıis. Ol úshin dızaın sapasyn kóterip, óndiris mádenıetin damytý qajet. Bul tek bir-eki dızaınerdiń qolynan keletin jumys emes, ulttyq kıim ındýstrııasyn damytý – qoǵam men memleket qoldaýy qajet baǵyt, – deıdi dızaıner.
Mamannyń aıtýynsha, bazardan alynǵan daıyn kıimdi oıý-órnekpen bezendirip kııý keıde ulttyq stıl dep qabyldanyp jatady. Alaıda bul tolyqqandy ulttyq stıl dep aıtýǵa bolmaıdy. Shyn máninde qazaqtyń jeke sándik stıli áli de damyp, qalyptasý ústinde.
Ulttyq kıim ındýstrııasynyń damýy: maman tapshylyǵy men sapa máselesi
Dızaıner Kamıla Japalova ulttyq kıim óndirisindegi basty kedergilerdiń biri – sapaly matanyń tapshylyǵy ekenin aıtady.
— Ókinishke qaraı, Qazaqstanda ulttyq kıimge arnalǵan sapaly matalar óndirisi damymaǵan. Kóp jaǵdaıda mata Qyrǵyzstannan, Ózbekstannan nemese basqa elderden ákelinedi. Mysaly, barqyt matalar kóbine syrttan keledi. Al sapaly matadan tigilgen kıimder negizinen aýqatty adamdardyń ǵana qolyna jetedi, baǵasy da joǵary, — deıdi dızaıner.
Onyń aıtýynsha, sapasyz matadan tigilgen kıimder halyqqa qoljetimdi bolǵanymen, ulttyq kıimniń sapasy men bedeli tómendeýi múmkin.
— Al kópshilikke arnalǵan kıimder keıde sapasyz matadan tigilip jatady. Tipti keıbireýler jıhaz nemese kórpe qaptaýǵa arnalǵan matalardy paıdalanady. Mundaıda ulttyq kıimniń sapasy men bedeli tómendep ketýi múmkin, — dep túsindiredi dızaıner.
Kamıla Japalova ulttyq kıim ındýstrııasyndaǵy taǵy bir ózekti másele retinde kásibı mamandardyń tapshylyǵyn atap ótedi. Onyń aıtýynsha, bul salada tek tiginshilerdiń bolýy jetkiliksiz.
— Ulttyq kıim óndirisinde kıim úlgisin jasaıtyn dızaınerler, pishim jasaýshylar jáne tehnıkalyq mamandar qajet. Ókinishke qaraı, mundaı kadrlardy júıeli túrde daıyndaıtyn orta tolyq qalyptaspaǵan. Sonyń saldarynan sapaly ári básekege qabiletti ónim shyǵarý qıyn, — deıdi Kamıla Japalova.
Dızaınerdiń pikirinshe, bul másele tek jekelegen sheberlerdiń emes, tutas ındýstrııanyń damýyna áser etedi. Eger sala keshendi túrde qoldaý tappasa, otandyq naryq syrttan kelgen daıyn ónimderge táýeldi bolyp qala beredi.
— Eger memleket pen qoǵam tarapynan júıeli qoldaý kórsetilse, ulttyq kıim ındýstrııasyn jańa deńgeıge kóterýge bolady. Áıtpese biz syrttan kelgen daıyn kıimderdi tutynyp, ózge elderdiń úlgilerin qaıtalaýmen shektelemiz, — deıdi ol.
Qoryta aıtqanda, ulttyq kıim – tek tarıhta qalǵan mura emes, búgingi kúnmen birge damýy tıis mádenı qundylyq. Ony damytý – tek sán ındýstrııasynyń emes, ulttyq bolmysty saqtaýdyń da mańyzdy tetigi. Osy baǵytta júıeli jumys júrgizilse, ulttyq kıim zaman talabyna saı jańaryp, kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine aınalary sózsiz.
«Naýryznama» onkúndigi aıasyndaǵy «Shańyraq kúni» kúni týraly myna siltemeden oqýǵa bolady.