Ulttyq baspasózdiń bastaýy jáne «Qazaq» gazetiniń tarıhı mıssııasy

ASTANA. KAZINFORM — Búgin Ulttyq basylym kúni. Bul data qazaqtyń jazba jýrnalıstıkasy men ulttyq qoǵamdyq oıynyń qalyptasý kezeńimen tyǵyz baılanysty.

HH ǵasyr basynda jaryq kórgen qazaq tilindegi basylymdar ulttyń saıası sanasyn oıatyp, eldik murattardy ashyq talqylaıtyn qoǵamdyq minberge aınaldy. «Qazaq» gazetiniń alǵashqy nómiri osydan 110 jyl buryn, 2 aqpan kúni jaryq kórgeni belgili.

Alash ardaqtylarynyń qoltańbasy qalǵan gazet ulttyq halqymyzdyń aqyl-oıyn, sana-sezimin bólek arnaǵa burdy. Qazaq zııalylarynyń kórnekti ókilderi qurǵan gazet ulttyq jańǵyrýdyń qaınar bulaǵyna aınaldy. Sol sebepti bul data Ulttyq baspasóz kúnin atap ótý úshin tańdaldy.

Alǵashqy resmı basylymdar jáne jazba dástúrdiń qalyptasýy

Qazaq baspasóziniń tarıhy 1870 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Túrkistan ýalaıatynyń gazetinen» bastaý alady. Bul basylym otarlyq bıliktiń resmı únqaǵazy bolǵanymen, qazaq tilindegi jazba mádenıettiń alǵashqy mektebine aınaldy. Keıin Ombyda shyqqan «Dala ýalaıatynyń gazeti» de resmı sıpatta boldy. Degenmen bul basylymdarda ulttyq múddeden góri ákimshilik saıasattyń basymdyǵy baıqaldy.

HH ǵasyr basynda jaǵdaı ózgere bastady. Qazaq qoǵamynda ulttyq sananyń oıanýy, aǵartýshylyq oıdyń kúsheıýi derbes, halyqtyq basylymǵa degen suranysty arttyrdy. Osy kezeńde «Aıqap» jýrnaly (1911–1915) jaryq kórip, qazaqtyń ádebı-mádenı oıynyń minberine aınaldy. Muhametjan Seralın basqarǵan jýrnal til, oqý-aǵartý, jer máselesin kóterip, ulttyq ıntellıgentsııany qalyptastyrýda aıryqsha ról atqardy. Alaıda qarjy tapshylyǵy men saıası qysym onyń ǵumyryn qysqartty.

Al qazaq baspasózin shyn máninde jalpyulttyq deńgeıge kótergen basylym — 1913 jyly Orynborda jaryq kórgen «Qazaq» gazeti boldy.

«Qazaq» gazetiniń dúnıege kelýi

Basylym qazaqtyń tóte jazýymen, ıaǵnı arab grafıkasyna negizdelgen álipbımen shyqty. Bul álipbıdi Ahmet Baıtursynuly qazaq tiliniń dybystyq júıesine beıimdep, reformalaǵan bolatyn. Tóte jazýdyń qoldanylýy «Qazaq» gazetiniń qarapaıym halyqqa túsinikti bolýyna, saýat ashý isiniń jandanýyna jáne ulttyq jazý mádenıetiniń qalyptasýyna aıryqsha yqpal etti.

«Qazaq» gazetiniń artynda Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanuly, Mirjaqyp Dýlatuly bastaǵan Alash zııalylary turdy. Gazet ashý ıdeıasy 1905 jylǵy Qarqaraly petıtsııasynda aıqyn kórinis tapty. Onda: «Qazaq halqynyń qazirgi muqtajyn aıqyndaý úshin qazaq tilinde gazetter basyp shyǵarý qajet» dep kórsetildi.

Resmı ruqsat Ahmet Baıtursynulyna 1905 jylǵy 9 jeltoqsanda berilgenimen, gazet tek 1913 jylǵy 2 aqpanda ǵana jaryq kórdi. Alǵashqy sany Orynbordaǵy «Kárimov, Husaıynovtar» baspahanasynda basyldy.

Gazettiń ne úshin «Qazaq» dep atalǵanyn Ahań alǵashqy sanynda-aq túsindirdi:

«Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń aty dep, gazetamyzdyń esimin «Qazaq» qoıdyq. Ult úshin degen istiń ulǵaıýyna kúshin qosyp, kómektesip, qyzmet etý qazaq balasyna mindet… jol uzaq, ǵumyr qysqa, qoldan kelgenshe, ǵumyr jetkenshe istep ketelik. Malsha ottap, asap iship, halyq úshin qam qylmaı, qaryn toıǵanyna máz bolyp, mal óliminde ólmeıik!»

(Ahmet Baıtursynuly,

«Qazaq» gazeti, 1913 jyl, № 1)

Alǵashqy sannyń mazmuny jáne baǵyt-baǵdary

«Qazaq» gazetiniń alǵashqy nómirinde jarııalanǵan «Qurmetti oqýshylar!» atty bas maqala basylymnyń tuǵyrnamasy ispetti boldy.

Onda gazet halyqtyń:

• kózi,

• qulaǵy,

• hám tili bolýdy óziniń basty mindeti retinde aıqyndady.

Ahmet Baıtursynuly sol alǵashqy sanynda:

«Jol uzaq, ǵumyr qysqa, qoldan kelgenshe, ǵumyr jetkenshe istep ketelik. Malsha ottap, qaryn toıǵanyna máz bolyp, mal óliminde ólmeıik!» dep, eldi sergektikke, qoǵamdyq jaýapkershilikke shaqyrdy.

Alǵashqy kúnnen bastap «Qazaq» betinde jer máselesi, oqý-aǵartý, til, din, otarlyq saıasat, sharýashylyq, halyqaralyq jaǵdaı, tarıh pen shejire keńinen qozǵaldy. Gazet qazaqty tek habardar etip qana qoımaı, oılandyrdy, taldatty, pikirtalasqa tartty.

Ulttyq oıdyń minberi

1913–1918 jyldar aralyǵynda «Qazaq» gazetiniń 266 sany jaryq kórdi. Alǵash aptasyna bir ret, 1915 jyldan bastap eki ret shyǵyp turdy. Gazetke Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, M.Shoqaı, M.Tynyshbaıuly, M.Jumabaev, S. Toraıǵyrov, H.Dosmuhameduly syndy ult zııalylary turaqty jazdy.

Ahmet Baıtursynuly «Oqý jaıy» atty maqalasynda:

«Bul kúnde oqýdyń kerek ekendigine eshkimniń talasy joq. Keıin qalýdyń sebebi oqýdyń kemdiginen ekendigin kórip turmyz. Qazaq bıyl 5 tıynǵa kelisip satqan nársesin keler jyly 10 tıynǵa qaıta satyp alady. Úkimet qazaqtyń qazaqsha oqýyn tipti tilemeıdi, sol úshin qazaqsha oqýdy halyqqa taratý óz mindetimiz» dep, aǵartýshylyqty ulttyq damýdyń basty sharty retinde kórsetti.

(«Qazaq», 1913 jyl, № 11).

«…Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn! Balam dep baǵyp, oqytyp, adam qylǵannan keıin, jurtym dep tanymasa, sonda ókpeleý jón ǵoı. Atalyq mindetin atqaryp otyrǵan jurt joq, jurtqa boryshtymyn dep júrgen qazaq balasy joq. Baqqan — qazyna, qazynaǵa boryshtymyz dep júr. Jastardy oqytý rashodynan qashyp, qazynaǵa boryshty qylyp qoısa, jastarda ne jazyq bar? Balany ulsha tárbıeleseń, ul bolmaqshy. Qulsha tárbıeleseń qul bolmaqshy…»

(Ahmet Baıtursynuly. «Oqý jaıy». «Qazaq» gazeti, 1913 jyl, № 11)

«Qazaq» jáne Alash ıdeıasy

1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis, Birinshi dúnıejúzilik soǵys jáne patsha úkimetiniń tyl jumysyna alý týraly jarlyǵy «Qazaq» gazetiniń negizgi taqyryptarynyń birine aınaldy. Basylym el ishindegi ahýaldy salmaqty túrde taldap, halyqty dúrbeleńge emes, uıymshyldyqqa shaqyrdy.

1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin «Qazaq» gazeti Alash qozǵalysynyń saıası únine aınaldy. Gazet betinde Alash partııasynyń baǵdarlamasy, Quryltaı jınalysyna qatysý, ulttyq avtonomııa máseleleri keńinen talqylandy.

Álıhan Bókeıhan «Qazaq tarıhy» aıdarymen jarııalanǵan maqalasynda:

«Bizdiń qazaq óziniń atynan aırylyp, qyrǵyz atanyp júrmekshi emes. Qııametke sheıin qazaq qazaq bolyp jasamaq» dep, ulttyq ataý men bolmysty saqtaýdyń mańyzyn aıqyn kórsetti.

(«Qazaq», 1913 jyl, № 3).

«Qazaq» gazeti HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamy úshin jaı ǵana merzimdi basylym emes, jalpyulttyq saıası oıdy qalyptastyrǵan strategııalyq ınstıtýt qyzmetin atqardy. Ol halyqty aqparattandyryp qana qoımaı, eldik múddeni uǵyndyrýǵa, ulttyq maqsat jolynda áleýmettik kúshterdi biriktirýge umtyldy.

Gazet betinde kóterilgen máseleler men usynylǵan baǵyt-baǵdar qazaqtyń ulttyq táýelsizdikke umtylǵan sanaly kúresiniń teorııalyq ári praktıkalyq negizin qalady. Keńestik kezeńde «ultshyl basylym» retinde aıyptalyp, onyń aınalasyndaǵy zııalylar qýdalaýǵa ushyrasa da, «Qazaq» gazeti kótergen ıdeıalar tarıhı turǵydan óz ómirsheńdigin dáleldedi.

Osy turǵyda «Qazaq» gazeti qazaq jýrnalıstıkasynyń ǵana emes, qazaq memlekettiligi men ulttyq sanasynyń qalyptasýyndaǵy iri tarıhı bastaý retinde baǵalanýǵa tıis. Onyń murasy búgingi aqparat keńistiginde de ulttyq múdde men qoǵamdyq jaýapkershilik ustanymdaryn aıqyndaıtyn mańyzdy baǵdar bolyp qala beredi.

Aıta keteıik, búgin Memleket basshysy jýrnalısterdi Ulttyq basylym kúnimen quttyqtady.