Ult únine aınalǵan Oljas Súleımenov 90 jasqa toldy

Oljas Súleımenov 70 jyldan astam ýaqyt boıy adamzat órkenıeti men Uly dalanyń únin jalǵaǵan rýhanı kópirge aınaldy.

Onyń esimi tek ádebıetpen emes, Keńes odaǵynyń sońǵy kezeńindegi eń iri qoǵamdyq qozǵalystardyń biri – ıadrolyq synaqtarǵa qarsy «Nevada – Semeı» qozǵalysymen de tyǵyz baılanysty. Bul qozǵalys ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kúrestiń sımvolyna aınalyp, tutas halyqtar men qurlyqtardy biriktirdi.

Geologtan ádebıettanýshyǵa deıin

Oljas Súleımenov 1936 jylǵy 18 mamyrda Almatyda dúnıege kelgen. Ol – qazaqtyń áıgili batyry Oljabaı batyrdyń tikeleı urpaǵy. Ákesi Omarhan Súleımenuly qazaq kavalerııalyq polkinde ofıtser bolǵan, alaıda stalındik qýǵyn-súrgin jyldary jazyqsyz jazaǵa ushyraǵan. Keıin ǵalym Lev Gýmılev Oljasqa ákesimen Norılsk lagerinde birge otyrǵanyn, sol jerde atylǵanyn aıtqan.

1954 jyly mektepti aıaqtaǵan Súleımenov áýelide ádebıetten góri naqty ǵylymdarǵa jaqyn boldy. Sol sebepti Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń geologııa-barlaý fakýltetine túsedi. Alǵashqy mamandyǵy – ınjener-geolog. Oqý jyldarynyń sońynda geologııalyq-barlaý ekspedıtsııalarynda jumys istep, oqýyn eńbekpen qatar alyp júrdi.

1962-1971 jyldary ol «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde ádebı qyzmetker bolyp eńbek etti. Keıin «Qazaqfılm» kınostýdııasynda stsenarıılik-redaktsııalyq alqanyń bas redaktory, al «Prostor» jýrnalynda jýrnalıstıka bóliminiń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy.

Dala tamyry men ǵarysh

Onyń esimin álemge tanytqan shyǵarma – adamnyń ǵaryshty baǵyndyrǵanyna arnalǵan týyndy boldy.

1961 jylǵy 11 sáýirde, ıÝrıı Gagarınniń ǵaryshqa ushýynan bir kún buryn, jas aqyn «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń redaktory Fedor Boıarskııdiń ótinishimen bir túnniń ishinde keıin ańyzǵa aınalǵan poemanyń alǵashqy jyr joldaryn jazyp shyqty.

12 sáýirde adamzattyń alǵashqy ǵarysh sapary jarııalanǵan sátte, óleń gazette jaryq kórip úlgergen edi. Keıin osy mátin jazylǵan paraqshalar ushaqtardan Almaty men Qazaqstannyń ózge qalalarynyń ústine taratyldy.

Tarıhı oqıǵadan erekshe áser alǵan aqyn bir apta ishinde óleńdi «Adamǵa tabyn, Jer, endi» poemasyna aınaldyryp, shyǵarma sol jyldyń mamyr aıynda jaryq kórdi.

Keıin Súleımenov bul kezeńdi «Meniń poemam ortalyq telearna men radıodan berildi, gazetterde jarııalandy. Apta saıyn derlik túrli qalalarda – zaýyttarda, fabrıkalarda, stýdenttik aýdıtorııalarda kezdesýler kórsettim. Tanymaldyq dál osylaı keldi» dep eske alǵan.

Keıin «Adamǵa tabyn, Jer, endi» degen jol Reseıdiń Vladımır oblysyndaǵy ıÝrıı Gagarın qaza tapqan jerge ornatylǵan stelaǵa qashalyp jazyldy.

«Nurly túnder», «Shapaǵatty shaq», «Qysh kitap» jınaqtary ony dala obrazyn, fılosofııany, tarıh pen lıngvıstıkalyq oılaýdy ushtastyrǵan aqyn retinde tanytty.

«Az ı ıA» – tarıhty qaıta paıymdaý

1975 jyly Súleımenov «Az ı ıA» atty eńbegin shyǵaryp, ǵylymı ári rýhanı turǵydan naǵyz serpilis jasady. Bul eńbek onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy eń mańyzdy ári taǵdyrly týyndylardyń birine aınaldy.

«Igor jasaǵy týraly jyrdaǵy» túrki elementterine arnalǵan zertteýinde keńestik resmı ǵylym ustanymyna batyl túrde qarsy shyqty.

Súleımenov slavıan jáne túrki mádenıetteri ǵasyrlar boıy bir-birine jaý emes, kerisinshe tereń ári ózara yqpaldastyqta bolǵanyn dáleldep kórsetti.

Kitap jaryq kórgennen keıin Máskeýde qatań ıdeologııalyq synǵa ushyrap, kóp uzamaı tyıym salyndy. Al avtor segiz jyl boıy kitap shyǵarý múmkindiginen aıyryldy.

Soǵan qaramastan, dál osy eńbek qazirgi túrki-slavıstıka ǵylymynyń negizin qalady.

Ol ǵylymı izdenisin toqtatqan joq. 1998 jyly Rımde «Jazý tili» (adamzat jazýy men tiliniń shyqqan tegi týraly) jáne «Qudaıdyń kúlkisi» kitaptaryn shyǵardy. 2001 jyly «Aıqas parallelder» (túrki-slavıan tilderi týraly), al 2002 jyly ejelgi túrki tilderi men jazýynyń bastaýyna arnalǵan «Ejelgi túrkiler» eńbegi jaryq kórdi.

Túrkitaný ǵylymyna qosqan úlesi úshin Kúltegin atyndaǵy halyqaralyq syılyqpen marapattaldy.

Halyq únin jetkizgen aqyn

Oljas Súleımenov tarıhta sóz sheberi retinde ǵana emes, naqty is-áreket adamy, ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń bastamashysy retinde de qaldy.

Bul – qarapaıym halyqtyń bastamasy tutas odaqtyq bıliktiń sheshimine yqpal etken sırek tarıhı oqıǵalardyń biri boldy. Nátıjesinde Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtar tolyq toqtatylyp, 1991 jylǵy 29 tamyzda polıgon birjola jabyldy.

Oljas Súleımenov 2026 jyl bastalar tusta Kazinform agenttigine bergen suhbatynda sol kezeńdi eske alyp:

«Sol ýaqytta Qazaqstan halqy alǵash ret qyryq jyldyq náýbetke qarsy kóterilip, óz qasireti adamzattyń ortaq qaıǵysy ekenin túsindi. 1990 jyldyń mamyr aıynda Almatyda «Álemdik saılaýshylar ıadrolyq qarýǵa qarsy» uranymen Halyqaralyq kongress ótkizdik. Saılaýshylar men saılanatyndar alǵash ret bir zalda ıyq tirese jumys istep, ǵasyrdyń mańyzdy máselesin talqylaýǵa qatysty» degen edi.

Saıasat jáne dıplomatııa

1971-1981 jyldary Oljas Súleımenov Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy qyzmetin atqardy.

1972 jyldan bastap Azııa jáne Afrıka elderi jazýshylarymen baılanys jónindegi Qazaq komıtetin basqardy. Sondaı-aq 1975 jyly Almatyda ótken Azııa jáne Afrıka elderi jazýshylarynyń V konferentsııasyn uıymdastyrýshylardyń biri boldy.

1970-jyldardyń basynan 1980-jyldardyń sońyna deıin Azııa jáne Afrıka elderimen baılanys jónindegi Keńes komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin qosa atqardy.

1977-1995 jyldary Qazaqstan shahmat federatsııasyn basqardy.

1980-1984 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń múshesi, al 1984-1991 jyldary KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldy.

1981 jyly KOKP-nyń XXVI seziniń delegaty retinde qatysty.

1981-1984 jyldary Qazaq KSR Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetin basqardy.

1984-1992 jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy, KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy boldy. Sonymen qatar «Detektıv ı polıtıka» jýrnalynyń redaktsııalyq alqasynyń quramyna endi.

1992 jyldan beri – Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qurmetti tóraǵasy.

1991-1995 jyldary «Nevada – Semeı» qozǵalysy negizinde qurylǵan «Qazaqstan halyq kongresi» partııasynyń jetekshisi, al 1994-1995 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty boldy.

1990-jyldardyń ortasynan bastap Oljas Omaruly dıplomatııalyq qyzmetke aýysty. Qazaqstannyń Italııadaǵy, Grekııadaǵy jáne Maltadaǵy elshisi boldy. Al 2002 jyldan bastap uzaq jyldar boıy Qazaqstannyń ıÝNESKO janyndaǵy Turaqty ókili qyzmetin atqardy.

Osy kezeńde ol Eýropada Qazaqstannyń mádenı jáne dıplomatııalyq bedelin tanytýǵa belsendi úles qosty.

Halyqaralyq bedeli

Oljas Súleımenovtiń shyǵarmashylyǵy men qoǵamdyq qyzmeti týǵan elinen tys jerlerde de joǵary baǵalandy.

Ol «Otan», І dárejeli «Barys», Qazan revolıýtsııasy, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen jáne kóptegen medalmen marapattalǵan. Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń, Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty, «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵynyń ıegeri.

Sondaı-aq frantsýzdyń Qurmet legıony ordeniniń kavaleri jáne Japonııanyń Kúnshyǵys ordenimen marapattalǵan.

Súleımenovtiń óleńderi men poemalary aǵylshyn, frantsýz, nemis, ıspan, cheh, polıak, slovak, bolgar, vengr, mońǵol, qyrǵyz, túrik jáne basqa da kóp tilge aýdarylǵan.

Búginde Oljas Súleımenov poezııany, ǵylymdy jáne azamattyq ustanymdy toǵystyrǵan qazaqstandyq zııaly qaýymnyń sımvoly bolyp qala beredi.

Onyń poezııasy ondaǵan tilge aýdaryldy, ǵylymı ıdeıalary áli kúnge deıin qyzý talqylanyp keledi, al jahandyq qaýipsizdikke qosqan úlesi adamzat tarıhynda máńgilikke jazyldy.

Eske salaıyq, buǵan deıin Oljas Súleımenovtiń mereıtoıyna arnalǵan «Ult ıgiligi – ulttyq mura» ádebı kórmesi ashylǵanyn jazǵanbyz.