Ult pen til múddesiniń kúreskeri

1997 jyly Qazaq aqparat agenttigine Bas redaktor bolyp barǵan Jaqań osy mekemede tabany kúrekteı 17 jyl eńbek etipti. Agenttikti qaıta quryp, qazaqsha aqparat taratýdyń jańa úlgisin qalyptastyrýǵa qosqan úlesi zor. Jaqań jaýapty mekemeniń basshysy bola otyryp, memlekettik aqparat saıasatyn saýatty júrgize aldy. Osy arqyly ol Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ult rýhanııatyn damytý týraly tapsyrmalaryn is júzine asyrýǵa da súbeli úles qosty. Sonyń biri latyn álipbıine kóshý týraly Elbasynyń bastamasy bolsa, ekinshisi shettegi qandastarymyzben rýhanı baılanysty kúsheıtýdegi naqty qadamdar edi. Álemge qazaqsha ǵana emes, jer jahandaǵy qandastar úshin latyn qárpinde, sosyn tóte jazýsha habarlar taratýdyń jolyn ashyp, munyń sońy qytaı redaktsııasyn qurýǵa jeteledi. Osylaısha Jarylqap Beısenbaıuly «QazAqparat» agenttiginiń halyqaralyq mártebege ıe bolýyna birden-bir sebepker tulǵa bolyp otyr.

Jaqańnyń jandy jeri

1990 jyldardyń aıaǵynda respýblıkadaǵy jalǵyz aqparat agenttigi sanalatyn QazTAG-tyń basynan bedeli taıyp, salmaǵy jeńildeı bastaǵan tus. Baspasóz ataýlyda QazTAG-tyń teletaıptan túsetin ortalyq habarlaryn tańǵa kútetin zaman kete bastaǵan. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń quzyryndaǵy agenttik kompartııamen birge qurdymǵa qaraı quldılaǵan kezi edi. Osyǵan baılanysty sol tusta Aqparat mınıstrliginiń aldynda egemen elge erkin aqparat taratatyn mekeme qurý mindeti turǵan bolatyn.

Esesine sol tusta táýelsizdiktiń aqıqaty týǵannan bastap halyqtyń rýhyn janıtyn ult baspasóziniń erkin oıly ónimi aqparat keńistigine shyǵa bastady. Jetpis jyldyq rýhanı qýańshylyqtan shólirkegen qoǵam til, sóz, oı erkindigin sezindi. Ult rýhanııaty qaýyrt órkendeý kezeńine kóshti. Baspasóz arqyly egemendiktiń ómir alańyna jýrnalıstik shyndyqtyń shamyn ustaǵan qaıratkerler de kóterildi. Osyndaı qubylys aıasynda halyq sanasyn, rýhanı tirshiligin jańartýǵa jan-jaqty jumyla kirisken «Ana tili» atty gazeti1990 jyly 22 naýryzda shyqty. Basshysy - Jaqań!

Gazettiń irgetasyn qalaǵan Bas redaktor Jarylqap Beısenbaıulynyń naǵyz qaıratker qabileti osynda baıqaldy. Ol basqarǵan ult gazeti birden qalyń qazaqtyń rýhanı sýsynyn qandyratyn bıik bedelge shyqty. Qordaly máselelerdi qopara jazatyn gazettiń tırajy az ýaqytta 111 myńǵa jetýi de kóp máseleni ańǵartatyny sózsiz. Aqyr aıaǵy «Ana tili» gazetiniń janqııarlyq eńbegin baǵalamaıtyn birde-bir zııaly, jankeshti jýrnalısterinen júreksinbeıtin birde-bir shekpendi bolmaǵan shyǵar, sirá.

Aqparat mınıstri bolyp turǵan Altynbek Sársenbaev ta ult hám til máselesin keńinen qaýzaǵan basylymǵa kózqarasy erekshe edi. Jýrnalıstıkanyń jańashyldyǵyn aıtpaı túsinetin mınıstr «Ana tilindegi»  aqparat berýdiń tyń úlgisi qalyptasa bastaǵanyn biletin. Osyǵan oraı bolýy kerek bir kúni mınıstr Sársenbaev Bas redaktor Jarylqap Beısenbaıulyn ózine shaqyrady. Qabyldaýdaǵy basty áńgime qaıta qurylyp jatqan Qazaq aqparat agenttiginiń qazaq redaktsııasyn jolǵa qoıyp, soǵan basshylyq etýdi usyný. Bul  tóteden túsken usynys qoı. Jeti jyl boıy «Ana tiliniń» basy-qasynda júrip, mereıin ósirip, endi elge ábden tanymal bolǵan tusta onyń bárin tárk etip basqa bir ispen aınalysýǵa kim kóndige qoısyn. Jaqańnyń jaýaby: «Osynda qala bersem» edi. Biraq mınıstr Altynbek Sársenbaev ta qolqasynan qaıtpady. Qaıtpaǵany bylaı tursyn Jaqańnyń jandy jerinen ustaǵan eken. «QazTAG áli kúnge deıin aýdarmamen otyr. Aqparat burynǵy odaq kezindegi qusap, oryssha jazylyp, sosyn qazaqshaǵa aýdarylady. Elimizdiń bildeı aqparat agenttiginde orys tili ústemdik qurýda. Soǵan namysyńyz kelmeı me? Ult pen til múddesi úshin kúresip júrgen joqsyz ba?!» - dep máseleni tipti tótesinen tastaıdy. Bul bir jaǵynan «namysyń kelmese «Ana tilinde» otyra ber» degeni. Sóıtip, Altynbek Sársenbaev aldymen Jaqańnyń ózin kóndirip, sosyn «Ana tili» ujymyna arnaıy baryp, alǵysyn aıtyp, ózimen birge ertken kúıi Jarylqap Beısenbaıulyn Qazaq aqparat agenttigine ákelip otyrǵyzady.

Endi oılap qarańyz, aqparat aıdynynda «Ana tiliniń» bedeli aspandap turǵan shaq. Gazettiń Bas redaktory turmaq ot aýyzdy, oraq tildi  jýrnalısterdiń ózi úlken minezimen kózge túskender. Osynyń bárin bir kúnde tárk etip, basqa jaqqa buryla ketýge ne áser etýi múmkin? Bul ne qudiret? Árıne mınıstr Sársenbaevtyń qolqasynan árkim qutyla almasy anyq. Biraq «Ana tili» gazetiniń Bas redaktoryna «Orys tili ústemdik quryp tur. Bul sizdiń namysyńyzǵa tımeı me?» degennen aýyr sóz joq edi. Osyndaı sózben ǵana ózi syılaıtyn Jarylqap Beısenbaıulyn qozǵamasa, «Ana tilinen» ony eshkim de qozǵaı almaıtynyn mınıstr Sársenbaev ta túsingen ǵoı. Jaqańnyń jandy jeri de osy bolatyn.

QazTAG-ty túletken tulǵa

Quldyrap bara jatqan baıyrǵy QazTAG-ty jańǵyrtý, sonyń ishinde aqparat taratýdyń qazaq tilindegi úlgisin qalyptastyrý ońaı jumys emes. Qazir ǵoı, jýrnalıstıkada janr bitken jutylyp, barlyǵy birdeı aqparattyq turpatqa aýysty. Al ol tusta aqparat berý turmaq, aýdarmasyz, qazaq tilinde tól aqparat jazý, ony jatyq tilmen jalpaq jurtqa jetkizýde kemshilikter kóp edi.

Osylaısha, burynnan ana tiliniń taǵdyryna beı-jaı qaraı almaıtyn Jarylqap Beısenbaıuly aýdarmamen otyrǵan «QazTAG»-tyń qazaqshasyn kóterýge kirisip, keıinnen ujymmen birge Astanaǵa attandy. Jaqańa tyńnan túren salýǵa týra keldi. Qazaq redaktsııasy qurylyp, Bas redaktor tóńiregine toptasqan top damylsyz iske kiristi. Aqparattyń berilý formasy boıynsha alǵashqy shablondar qalyptasty. Kele-kele «...,dep habarlaıdy QazAqparat» degen tirkes radıo efırine kúndelikti ene bastady. Buryn plenýmdar, sezderden keletin sala qulash habarlamalardyń ornyn ınternet arqyly taralatyn jatyq, qazaqy stıldegi uǵynyqty aqparattar almastyrdy. Májilisterden málimetterdi jedel berýge jýrnalıster de mashyqtandy. Osy isterdiń barlyǵynda eń birinshi kezekte Jarylqap Beısenbaıulynyń bolmysy turdy. Ol shyn máninde bir kezdegi «QazTAG»-ty qazaqsha aqparattarmen túletip, tiriltip, egemen eldiń aqparat alamanyna «QazAqparat» atty alyp kemeni qondyrǵan tulǵa. 

Jaqań qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezingendikten bolar, ana tiline qatysty máselege batyl kirsetin. «QazAqparattyń» sol kezdegi saıtynda «Ózekti pikir» aıdary ashylyp, oǵan kóbinese til, rýhanııat máseleleri týraly taldaýlar salyndy. Parlament depýtattarynyń tilge qatysty usynystarynyń bári sol aıdarda qattalyp jatatyn.  Jaqań salǵan joldan «QazAqparat» taıǵan emes.

Latynǵa kóshýdi kún ilgeri quptaǵan

Jarylqap Beısenbaıuly - sózden góri istiń adamy. «QazAqparattyń» qaınaýynda júrip talaı isti tyndyrýy da sonyń aıǵaǵy. Aqparat keńistigine qazaq tilinde tól habarlar taratýdy bastaǵan «QazAqparat» keshegi keńestik qaırańnan qutyldyq-aý dep toqmeıilsip, toqtap qalǵan joq. Kerisinshe, ondaǵy árbir jýrnalıst, ár qyzmetker ult múddesine qyzmet etýdiń joldaryna jumyldy. Aýdarmamen emes, taza qazaq tilinde habar taratatyn saıttyń alǵashqysy da «QazAqparat» boldy.

Saıt burynǵy «QazTAG»-tyń taptaýrynynan aıyrylyp qoǵam aınasy bolýǵa umtyldy, ult máselelerin talqylaýǵa jol ashyldy. Sarapshylar tartyp, saıt arqyly forýmdar, talqylaýlar jasaldy. Til tóńiregindegi, ult máselesindegi kóptegen dúnıeler «Ózekti pikir» aıdarynan tabylatyn-dy. Ózekti pikir demekshi, sol tusta latyn álipbıine kóshý máselesi qoǵamda qyzý talqylanǵan. Saıyp kelgende bundaı talqylaý áli kúnge jalǵasyp jatyr. Naqty nátıjesi qashan bolatyny da belgisiz.

Degenmen, Jarylqap Beısenbaıuly bastaǵan «QazAqparattyń» qazaqshasy latyn álipbıine 2004 jyly-aq kóship ketti. Akademık Ábdýálı Qaıdar jasaǵan nusqany saıtqa engizý arqyly qazaq tilindegi aqparat, habarlardy álemniń kez-kelgen núktesinen oqýǵa bolatyn jaǵdaı týdy. Buny ınternet qudireti arqyly Qazaqstanda alǵash ret shet eldegi qandastarymyzben rýhanı baılanystyń tyń qadamy jasaldy deýge de bolady.

Jaqańnyń osynaý jańashyldyǵy joǵary baǵalaýǵa turarlyq batyrlyq edi. Tipti sol tusta Jarylqap Beısenbaıuly sekildi ult baspasózinde latynǵa kóshýdi sózben emes, ispen qoldaıtyn basshylar kóp bolǵanda ǵoı degen oı keledi. Solaı bolǵanda dál osy latyn álipbıine qatysty máseleniń búginge deıin birjaqty bolyp qalaryna senim kóbirek.  «Úkimetten úmittimiz» dep otyra bergennen qazaq baspasózi nátıjege jete almaıtynyn da Jaqańnyń osy jasampaz isi dáleldedi. Biraq shúkirmiz! Jaqań jol ashqan qazaq tilindegi habarlardy latynshamen taratý bastamasyn ózge de qurylymdar qoldap ketti. Búgingi kúni «QazAqparat» engizgen latynsha habar taratýdy paıdalanatyn saıttar qatary artyp keledi. Elbasy Joldaýynda atap kórsetilgenindeı 2025 jylǵa qaraı Qazaqstan latyn álipbıine kóshýdi qolǵa alsa «QazAqparat» tájirıbesi de saralanady degen úmittemiz.  

Qytaıdaǵy 1,5 mıllıon qazaqtyń saýabyn alǵan

Jarylqap Beısenbaıuly «QazAqparat» agenttigin halyqaralyq deńgeıge kóterý úshin birden bir úles qosqan tulǵa dep aıttyq qoı. Oǵan esh shúbá joq. Onyń bastamasymen qazaq tilindegi jańalyqtar latyn árpimen álemge taralsa, keıinen tóte jazýmen qazaqsha habar taratý júıesi iske qosyldy. Tóte jazýdyń sońyn ala qytaı redaktsııasyn ashý ıdeıasy kóterilip, bul arqyly «QazAqparat» Qazaqstandaǵy halyqaralyq deńgeıge shyqqan, Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh qytaı tilinde habar taratatyn aqparat agenttigine aınaldy.

Shyndyǵynda, Ahmet Baıtursynuly jasaǵan tóte jazý arqyly aqparat taratýdyń tórkininde de memlekettik til men ult múddesi jatyr. Óıtkeni, tildiń  mártebesi - kúndelikti ómirde tildiń qyzmet etý aıasynyń keńeıýi men shet elderde qazaq tilin qoldanýshylardyń kóbeıýimen arta túseri anyq. Al ult tiliniń aıasyn keńeıtýde sheteldegi qandastarymyzdyń alar orny bólek. Jarylqap Beısenbaıulynyń túrtki bolýymen «QazAqparat» halyqaralyq agenttigi osy mańyzdy qadamdy erte qolǵa aldy. Bul jaıynda Jaqań  baspasózde jarııalanǵan suhbatynda bylaı depti: «Latynshany iske asyrý kezinde Qytaıdaǵy 1,5 mıllıonnan astam qazaq jurty úshin de tóte jazýmen aqparat taratý máselesi oıda bolǵan-dy. Alaıda, arab qárpiniń jeke turǵanda jáne bir sóz ishinde (basynda, ortasynda, sońynda) ártúrli tańbalanatyndyǵy, ıakı latynsha sııaqty birden avtomatty túrde aýystyrýǵa kelmeıtin ereksheligine baılanysty, bul is tejelińkirep qalǵan edi. Degenmen, ol atqarylýy tıis bir sharýa retinde únemi qaperde júrgen».

Osy oıdyń jeteginde júrgen Jaqańa Eýrazııa ýnıversıtetinde oqıtyn Qytaıdan kelgen qandastarymyz jolyǵa ketedi. Baqytjol Kákesh pen Rızabek Núsipbek Qytaıdaǵy ınternettiń ıgiliginen ábden meńgergen mamandar bolyp shyqty. Osylaısha 2009 jyldyń qazan aıynan bastap ana tilimizdegi aqparattar men maqalalardy Qytaı men Irandaǵy qazaq jurtshylyǵy úshin tóte jazýmen (arabsha) taratý júzege asty. Joba  ásirese tóte jazýdy qoldanatyn Qytaı qazaqtary úshin eleýli oqıǵaǵa aınaldy. Shettegi 1,5 mıllıonnan astam qandasymyz buǵan deıin qazaqstandyq teleradıo baǵdarlamalaryn tolyq kórý múmkindigi bolmaǵandyqtan (Qytaıda jeke tarelka qoıýǵa ruqsat etilmeıdi) jáne kırılıtsa árpin tanymaǵan soń ınternettegi qazaq basylymdary men kitaptaryn oqı almaıtyndyqtan, elimiz  týraly  árbir aqparatqa erekshe zárý edi. «QazAqparattyń» arab  qáripti saıtynyń ashylýy - ınternetti keńinen paıdalanyp otyrǵan qytaı qazaqtary úshin aqparattyq, rýhanı muqtajdyqtarynyń ornyn toltyrýǵa aıtarlyqtaı kómektesti. Saıt ashylǵannan keıin, shettegi qandastarymyzdan «QazAqparat» qolǵa alǵan mańyzdy joba olardyń ana tilinen ajyramaı, tarıhı otanymen  rýhanı baılanysyn kúsheıtýge zor septigin tıgizgeni týraly kóptegen alǵys hattar kelip tústi.

Jaqańnyń ıdeıasynan týyndaǵan tóte jazý saıty aıasynda ashylǵan asa aýqymdy joba - «Qazaq rýhanııaty» atty ádebı, mádenı jáne etnografııalyq portal. Bul joba da Qytaı men Irandaǵy qazaq dıasporalary jáne sol elderden kelgen oralmandar úshin úlken rýhanı qolqabys boldy. Portalda qıyrdaǵy qazaqqa qajetti aıdarlar ashyldy.

Atap aıtqanda, «Qazaq tarıhy» aıdarynda qazaq tarıhynyń ǵylymı negizdelgen yqsham taraýlary, tarıhymyzǵa qatysty tartymdy  maqalalar beriledi. «Ádebıet jáne óner» aıdarymen «QazAqparat» tilshileri daıyndaǵan, sondaı-aq elimizdiń ártúrli basylymdary betterinde jarııalanǵan qazaq ádebıeti men óneriniń máseleleri,  belgili  qalamgerler men óner ıeleri týraly maqalalar, olarmen ótkizilgen suhbattar tańdalyp usynylady. «Ulttyq salt-dástúrler» aıdarynda halqymyzdyń baı ádet-ǵuryptaryna baılanysty málimetter bir jerge jınaqtalyp  beriledi.«Ata-tek shejiresi» aıdarynda - qazaq shejiresiniń tııanaqty saraptaýdan ótken nusqalary ekshelip, jarııalanady. Únemi jańa zertteýlermen tolyqtyrylyp otyrylady. Taǵy bir tolaıym aıdar - «Áńgime álemi» (Qazaq áńgimeleriniń antologııasy). Bul aıdarda qazaq prozashylarynyń tańdaýly áńgimeleri iriktelip ázirlenedi. Qazirdiń ózinde 55 jazýshynyń 220-dan astam áńgimesi portalǵa ornalastyryldy. Áńgimelerdiń qatary aldaǵy ýaqytta únemi tolyqtyrylyp otyrylady. «Jeti ǵasyrdyń jyr jelkeni»  (Qazaq poezııasynyń antologııasy) aıdarynda Qaztýǵan jyraýdan búgingi kún aqyndaryna deıingi jeti ǵasyr aralyǵynda dúnıege kelgen tańdamaly óleńder jınaqtalady. Qazirge deıin 90 aqynnyń 800-deı óleńi ornalastyryldy. Shyǵarmalardyń qatary aldaǵy ýaqyttarda tolyǵa beretin bolady. «Balaýsa» (balalar ádebıeti) - qazaq ertegileri men ańyzdary, taqpaqtar men jańyltpashtar, oıyn óleńderi, baldyrǵandarǵa, mektep oqýshylaryna arnalǵan jyrlar men áńgimeler  daıyndaldy.  Únemi tolyqtyrylyp otyrylady.  «Dástúrli ánder men kúıler» (Qazaq ánderiniń antologııasy) daıyndaldy. Qazaq kúıleriniń tarıhy, erekshelikteri, kúı ańyzdary týraly materıaldar berilýde. Dástúrli áńder men kúıler týraly zertteýler  salynady.

Osylaısha «QazAqparat» qazirgi kezde álem qazaqtary qoldanyp júrgen úsh álipbımen birdeı habar taratqan alǵashqy aqparat agenttigi bolyp, kúlli alash jurtynyń oqyrmanyna Qazaqstan jańalyqtaryn jetkizetin biregeı mekemege aınaldy. 

Arǵy túrkterdiń aqıqatynan Shoqan shyndyǵynan deıin hám alash amanatyna adaldyq

Jarylqap Beısenbaıulynyń ǵylymǵa da talasy bar. Baspasózdegi qarbalastyń arasynda ýaqyt tabatyn Jaqań 9 derekti prozalyq jáne zertteý kitaptaryn jaryqqa shyǵarǵan eken. Onyń ásirese 2006 jyly jaryqqa shyqqan «Arǵy túrkter aqıqatynyń izimen» atty derekti-tanymdyq týyndysy túrki ǵalymdaryn tutastaı eleń etkizgeni de anyq. Amerıka qurlyǵyna ótken túpki túrkterdiń tarıhyn zerdelep, tyń derekter usynǵan bul týyndy týraly Túrkııanyń Ystanbulda shyǵatyn bedeldi basylymy - «Túrk dúnıesi tarıhy» jýrnalynyń 2008 jylǵy qazan aıyndaǵy sanynda retsenzııa jarııalanǵan bolatyn. Onda Keńester Odaǵy qulaǵannan keıin, táýelsizdigine qol jetkizgen Qazaqstandaǵy ǵalymdar men jazýshylar, tilshiler arasynda aldymen Qazaqstandy, keıin Ortalyq Azııany, qala berdi, búkil túrk jaǵrapııasy men tarıhyn qaıta zertteý úrdisi keń kólemde óris alǵany týraly aıtylady. Al ondaı zertteýshilerdiń maqsaty - Keńester Odaǵynda túrk halyqtary jaıly burmalanyp jazylyp kelgen tarıhty qaıta qarap, negizgi shyndyqty ashyp, dáleldep berý edi.

«J.Beısenbaıulynyń zertteýine qaraǵanda túrk taıpalarynyń tarıhy j.s.d. 45 000 jyldyqtan bastalady. Ol álemdik genetıka ǵylymyndaǵy keıingi jyldarda dúnıege kelgen sońǵy jańalyqtardy nazarǵa ala otyryp, j.s.d. 45 000-10 000 jyldar aralyǵynda Berıng buǵazy arqyly Soltústik Amerıka qurlyǵyna ótkenderdiń túrk tektes ekendigin alǵa tartady. Buǵan deıingi biraz lıngvıstıkalyq zertteýlerde, Amerıkaǵa ótken sol jurttardyń tilderi túrk tilderine uqsas ekendigi aıtylyp júrgenimen, ol kóbine moıyndala bermeıtin» delingen retsenzııada. Osynyń ózi Jarylqap Beısenbaıulynyń ǵylymdaǵy batyl qadamǵa tereń boılaǵanyn kórsetedi.

«QazAqparattyń» qaýyrt jumystary arasynan ýaqyt taýyp otyryp, osyndaı dúnıelerge boılaǵany taǵy da tańǵaldyrady. Bul zertteýler 2015 jyly Astanadaǵy Túrki akademııasynyń jobasy boıynsha «Ortalyq Azııadaǵy arǵytúrk sıpatty mádenıetter: etnotektik aspektiler» monografııasymen jalǵasty.

Túrkitaný salasyna bilgirlikpen barǵan Jarylqap Beısenbaıulyn zııalylar Shoqantanýshy retinde de moıyndaıdy. Jaqań 1975 jyldan bastap zerttegen Shoqan týraly izdenisin osydan biraz jyl buryn túbine jetkizdi. Áli de jazylyp, jarııalanatyndary bolsa tańǵalmaımyz. Áý basta Shoqan shyndyǵyn arshýǵa kirisken Jaqańnyń maqalalary «Jasyn-taǵdyr jarqyly» atty jeke kitap túrinde jaryq kórgen bolatyn. Keıinnen qazaqtyń birtýar tulǵasynan alystaı almaǵan Jaqań udaıy Shoqan týraly derekterdi jınaı júrip, taǵy bir tolaıym dúnıeni týdyrdy.

«Táýelsizdik alǵanymyzǵa qansha jyl ótip, buryn búrkeýli bop kelgen kóp qupııanyń beti ashylsa da Shoqan ǵumyrnamasynyń qazaq qalamgerleri tarapynan tolyqqandy túrde qolǵa alynbaǵan jaǵdaıy oıǵa keldi. Azat zaman oqyrmany úshin shyn Shoqannyń beınesin nege qazaqtyń ózi sonydan kelip jazbaı otyr. Shoqannyń Kenesary kóterilisine qatysty birqatar jaıttardy zerttegeni, Reseıdiń otarshyldyq saıasatyna qarsy kózqarastary bolǵany sııaqty máseleleri buryndary aıtý múmkin emes edi ǵoı. Nege tym-tyryspyz. Aqyry osy nıet bizdiń beldi bekem býǵyzdy. «QazAqparattyń» qaýyrt jumystarynyń bel ortasynda júrip, ýaqyt taýyp kirisip ketip, úsh jylda kólemi 40 baspatabaq tóńiregindegi ǵumyrnamalyq derekti kitapty bitirdik», - deıdi avtor.

 Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń áleýmettik mańyzdy ádebıet tizimine engizilgen «Shoqan» atty ol kitap, 2009 jyldyń sońynda «Ǵıbratty ǵumyr» serııasy boıynsha «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórdi. Osy kitap 2015 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federatsııasyndaǵy Elshiliginiń qoldaýymen orysshaǵa aýdarylyp, Astanadaǵy «Folıant» baspasynan basylyp shyqty. Sh. Ýálıhanovtyń 180 jyldyǵyna oraılastyryla shyǵarylǵan kitaptyń tanystyrylymy táýelsizdik merekemiz toılanyp jatqan sol jyldyń jeltoqsan aıynyń ortasynda  Máskeýdegi Geografııalyq qoǵamnyń shtab-páterinde ótti. Oǵan búginderi  «Mádenı mura» - «Kýltýrnoe nasledıe» jýrnalynyń bas redaktory bolyp isteıtin Jarylqap aǵamyz arnaıy baryp qatysyp qaıtty.

Túıindeı aıtsaq, «QazAqparat» arqyly atqarylǵan ıgi ister, Jaqańnyń mektebin kórip, ustahanasynan shyqqandar ult máselesi tóńiregindegi shyndyqpen shyńdaldy. Jarylqap Beısenbaıulynyń kóptegen shákirtteriniń biri retinde bizdiń túıgenimiz de az emes. Ol óziniń aldyna kelgen jýrnalısterge «Beıimbetteı jatyq, Mirjaqyptaı shıraq jaz» degen talap qoıatyn edi. Ǵalym Jarylqap Beısenbaıuly ǵylymmen aınalysam deýshilerge «Ahmetshe uǵyn, Álkeıshe izden» degendi kóldeneń tartar edi. Al ult múddesi úshin kúreske bel býǵandar bolsa, olarǵa Jarylqap Beısenbaıuly «Álıhansha áreket et» degendi talap eter edi. Tipti Jaqań aqyn bolsa, artynan ergenderge «Maǵjansha serme» deıtinine de kámilmiz. Alash qaıratkerleriniń amanatyna adaldyq degen osy shyǵar.

«QazAqparattyń» tarıhynda búgingi kúni 70 jasqa tolyp otyrǵan Jaqańnyń jańǵyryǵy, onyń jasyn joldary saırap jatyr. Biz Sizben maqtanyp, biz Sizben qýanamyz! Aman bolyńyz aǵa!