Ult murasyn ulyqtaǵan: Qazaqstanda alǵash ret Qolónershiler kúni ótip jatyr

Eske salaıyq, ótken jyldyń tamyz aıynda Qazaqstandaǵy kásibı merekeler tizbesi tolyqtyrylyp, birqatar jańa ataýly kún bekitildi. Soǵan sáıkes, 7 shilde – Qolónershiler kúni, 9 shilde – Tabıǵı monopolııalar salasy qyzmetkerleri kúni, 15 qyrkúıek – Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qyzmetkerler kúni, 20 qazan – Qoǵamdyq tamaqtaný salasy qyzmetkeri kúni, al 29 qazan – Qazaqstan kásipkerleri kúni bolyp belgilendi. 

Qazaq qolóneriniń bastaýy

Qazaqtyń dástúrli qolóneri halyqtyń turmys-tirshiligin ǵana emes, dúnıetanymyn, estetıkalyq talǵamyn, tabıǵatpen úılesimde ómir súrý mádenıetin tanytady. San ǵasyr boıy urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan osy óner kóshpeli órkenıettiń materıaldyq jáne rýhanı murasyn búgingi kúnge aman jetkizdi.

Qazaq qolóneriniń bastaýy Eýrazııa dalasyn mekendegen saq, ǵun, úısin jáne kóne túrki taıpalarynyń mádenıetimen sabaqtas. Kóshpeli ómir salty árbir buıymnyń ári paıdaly, ári kórkem bolýyn talap etti. Kıiz úıdiń súıegin jasaý, kıiz basý, tekemet pen syrmaq syrý, alasha toqý, er-turman ázirleý, qarý-jaraq soǵý, zergerlik buıym jasaý – munyń bári kúndelikti tirshiliktiń ajyramas bóligi boldy. Arheologııalyq qazbalardan tabylǵan ań stılindegi altyn áshekeıler, at ábzelderi, qarý-jaraq pen turmystyq zattar sol dáýir sheberleriniń talǵamy bıik bolǵanyn aıqyn kórsetedi. Akademık Álkeı Marǵulan qazaqtyń sándik-qoldanbaly óneriniń negizi osy ejelgi mádenıetterden bastaý alatynyn jazady. Ǵalymnyń paıymynsha, qazaq sheberleri ata-babadan jetken kásipti sol kúıinde saqtap qana qoımaı, kóshpeli ómirdiń suranysyna beıimdep, úzdiksiz jetildirip otyrǵan.

Altyn orda men Qazaq handyǵy tusynda qolóner isi jańa beleske kóterildi. Saýda joldarynyń keńeıýi, qalalar men jármeńkelerdiń damýy sheberlerdiń tájirıbe almasýyna, jańa tásilderdi meńgerýine múmkindik berdi. Soǵan qaramastan, qazaq qolóneri óziniń ulttyq bolmysynan aınyǵan joq. Sheberlik atadan balaǵa, ustazdan shákirtke jalǵasyp, ár óńirdiń ózine tán órnegi, naqyshy men buıym jasaý máneri qalyptasty.

Ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq qolónerin ǵylymı turǵydan zertteý jumystary qarqyn aldy. Bul salada Sadyq Qasımanov, Álkeı Marǵulan, Halel Arǵynbaev jáne Ózbekáli Jánibekov syndy ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleriniń eńbegi erekshe. Ásirese, Ózbekáli Jánibekov ulttyq kıim, qolóner, mýzeı isi men etnografııany jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosyp, umyt bola bastaǵan kóptegen dástúrdiń qaıta jandanýyna jol ashty.

Búginde qazaqtyń sándik-qoldanbaly óneri álemdik mádenı keńistikte keńinen tanyla bastady. Ulttyq buıymdar halyqaralyq kórmelerde qoıylyp, qazaq qolóneri eldiń mádenı brendine aınalyp keledi. Al jas dızaınerler dástúrli oıý-órnek pen sheberlik tásilderin zamanaýı úlgilermen úılestirip, ulttyq naqyshty jańa qyrynan tanytýǵa kúsh salyp júr. Bul ǵasyrlar qoınaýynan jetken ónerdiń ýaqytpen birge jańaryp, ómirsheńdigin saqtap kele jatqanyn kórsetedi.

ıÝNESKO moıyndaǵan muralar

Qazaqtyń dástúrli qolóneri ulttyq mádenıettiń ǵana emes, álemdik órkenıettiń qundy murasy retinde de baǵalanyp otyr. Sonyń aıqyn dáleli – kıiz úı jasaýǵa qatysty dástúrli bilim men sheberlik daǵdylary ıÝNESKO-nyń Materıaldyq emes mádenı mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine endi. 

2025 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstan birlesip usynǵan «Qazaq, qyrǵyz jáne qaraqalpaq kıiz úıin jasaýǵa qatysty dástúrli bilim men sheberlik daǵdylary» atalymy ıÝNESKO tarapynan resmı moıyndaldy. Bul – kıiz úıdiń ózin ǵana emes, aǵash ustalarynyń, kıiz basýshylardyń, toqymashylardyń jáne ony bezendiretin sheberlerdiń kóp ǵasyrlyq tájirıbesi men kásibı murasyn halyqaralyq deńgeıde tanyǵan mańyzdy sheshim boldy.

ıÝNESKO tizimindegi taǵy bir qazaq murasy – dombyra men kúı óneri. Ol 2014 jyly adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine endi. Kúı – mýzykalyq óner bolǵanymen, ony oryndaýǵa arnalǵan dombyranyń jasalýy da ǵasyrlar boıy qalyptasqan sheberlik dástúrimen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan bul mura aǵash óńdeý óneri men aspap jasaý kásibiniń de ómirsheńdigin saqtaýǵa yqpal etedi.

Sol sııaqty ıÝNESKO moıyndaǵan qusbegilik dástúri de qolónermen bite qaınasqan. Qyran qusqa arnalǵan tomaǵa, baldaq, qolǵap, tuǵyr, sondaı-aq atqa arnalǵan er-turman men ózge de jabdyqtardy jasaý – osy kásiptiń ajyramas bóligi. Bul dástúrlerdiń saqtalýy ulttyq qolónerdiń de jalǵasýyna jol ashyp otyr.

Al qazaqtyń zergerlik óneri, syrmaq syrý, tekemet jasaý, alasha toqý, aǵash jáne súıek oıý sııaqty qolóner túrleri ázirge ıÝNESKO-nyń jeke elementteri retinde tirkelmegen. Degenmen olardyń barlyǵy Qazaqstannyń ulttyq materıaldyq emes mádenı muralar tizimine engizilgen jáne halyqaralyq deńgeıde tanystyrylatyn kelesi nomınatsııalar qataryna qosylýǵa tolyq áleýeti bar. 

Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgi ýaqytta kesteleý óneri men kıiz basý dástúrin ıÝNESKO-nyń Materıaldyq emes mádenı muralar tizimine engizý jumystary júrgizilip jatyr. Bul nomınatsııalar uıymnyń 2026 jylǵy qaraýyna usynylǵan. Eger bastama qoldaý tapsa, qazaqtyń dástúrli qolóneriniń álemdik mádenı muradaǵy orny burynǵydan da nyǵaıa túspek. 

                                       Dástúrdi dızaınmen úndestirgen sheberler

Jýyrda Astanadaǵy Qazaq Creative ortalyǵynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Botaı – Uly dala mádenıeti» atty kórme-jármeńkesi ótti. Іs-sharada óńirdiń tarıhı-mádenı murasy, ulttyq brendteri, qolóner týyndylary, zamanaýı tehnologııalyq bastamalary men ınklıýzıvti jobalary kópshilik nazaryna usynyldy. Kórmege kelgen jurtshylyq qazaqtyń dástúrli qolóneriniń búgingi tynysymen tanysyp, ulttyq murany jańasha dáriptep júrgen sheberlerdiń eńbegine kýá boldy.

Solardyń biri – sýretshi, kıiz basý óneriniń sheberi Aıjan Daıyrova. Ol bul kásippen 18 jylǵa jýyq ýaqyt boıy aınalysyp keledi. Joǵary kórkem bilim alǵan maman óner mektebinde sýret, keskindeme jáne kompozıtsııa pánderinen sabaq beredi. Al 2015 jyldan beri Nazarbaev zııatkerlik mektebinde kıiz basý ónerinen dáris oqyp, jas urpaqqa kıizdiń qyr-syryn úıretip keledi.
Aıjannyń aıtýynsha, ulttyq ónerge degen qyzyǵýshylyǵy bala kúninen qalyptasqan.

– Bala kezimde ájeme eshkiniń túbiti ákelinetin. Ony birge jýyp, tazalap, óńdeıtinbiz. Keıin ájem sol túbitten jip ıiretin. Toqý, keste tigý, tiginshilik – bári de bala kúnimnen boıyma sińgen óner. Sol tárbıeniń arqasynda búgingi kásibimdi taptym. Kıiz – adamzat órkenıetindegi eń kóne tabıǵı materıaldardyń biri. Kóshpeli jurt ony tek turmysqa qajetti buıym jasaýǵa ǵana emes, ómir saltynyń ajyramas bóligi retinde paıdalanǵan. Kıizden kıim tigilgen, tósenishter men úı jabdyqtary ázirlengen. Jańa týǵan sábılerdi jyly ustaýǵa da, handardy aq kıizge kóterip ulyqtaýǵa da osy kıiz qoldanylǵan, – deıdi sheber.

Búginde Aıjan Daıyrova osy kóne ónerdi zamanaýı dızaınmen sabaqtastyryp, ulttyq qolónerdiń jańa tynysyn ashyp júr.

– Men úshin eń mańyzdysy – dástúrdiń úzilmeýi. Balalarǵa ata-babadan jetken ónerdi búgingi zamannyń tilimen jetkizýge tyrysamyn. Kıiz basý – ótkenniń ǵana murasy emes, qazirgi dızaında da keńinen qoldanýǵa bolatyn óner. Qazir áleýmettik jelilerde oıýlardyń mánine qatysty túrli pikir aıtylyp júr. Biz bul máselelerdi tarıhshylarmen jáne sýretshilermen birge talqylaımyz. Qazaq dúnıetanymynda ár oıýdyń óz orny bolǵan. Máselen, juldyz beınesindegi kosmogonııalyq órnekter bas kıimge salynsa, ósimdik tektes órnekter kıimge qoldanylǵan. Al sý men jerdi beıneleıtin oıýlar buıymdardyń tómengi bóligine ornalastyrylǵan. Munyń bári halqymyzdyń tabıǵatpen úndes dúnıetanymynan týǵan, – deıdi Aıjan.

Kórmede ulttyq murany dáriptegen taǵy bir sheber – aǵashtan túıin túıgen Bolatbek Qaldyrov. Onyń aıtýynsha, aǵashshylyq – birneshe býyn saqtap kele jatqan áýletiniń ata kásibi. 

– Biz alty aǵaıyndymyz. Bárimiz aǵash oıýmen aınalysamyz, al úsheýmiz osy isti kásibı kásipke aınaldyrdyq. Bul óner bizge atamyzdan daryǵan. Ol shana, doǵa, besik jasaǵan usta bolǵan. Mundaı sheberlik qanmen keledi dep oılaımyn. Onyń ústine týǵan jerdiń de óz áseri bar. Bizdiń aýylda shyǵarmashylyqqa beıim adam kóp, – deıdi sheber.

Bolatbek negizinen qaıyń aǵashynan astaý jasaıdy. Onyń aıtýynsha, sapaly buıym jasaý úshin birtutas ózegi bar aǵash tańdalyp, birneshe kezeńnen ótedi.

– Bir dińgekten eki astaý shyǵaramyz. Aldymen jonyp, keptirip, keıin oıýyn salamyz. Jıyrma shaqty kún keptirýge ketedi. Sońynda jylqynyń nemese qazdyń maıymen, keıde ara balaýyzymen óńdeımiz. Sonda aǵash uzaq saqtalady ári tabıǵı qasıetin joǵaltpaıdy, – deıdi ol.

Sheberdiń qolynan shyqqan buıymdarǵa sheteldikterdiń de qyzyǵýshylyǵy joǵary. Onyń jasaǵan shoqparlarynyń birin Germanııadan kelgen qonaq arnaıy satyp alyp ketken. Óz suhbatynda Bolatbek astaýǵa qatysty umytylyp bara jatqan kóne dástúrdi de eske aldy.

– Buryn bizdiń óńirde kelin júkti bolǵan kezde otbasy arnaıy ustaǵa baryp, astaý jasatatyn. Bala dúnıege kelgennen bastap sol astaý otbasynyń qasıetti buıymyna aınalǵan. Bul – kitapqa jazylmaǵanymen, halyq jadynda saqtalǵan salt. Qazir mundaı astaýlardy qyz jasaýyna qosyp beretinder de bar, – deıdi sheber.

Qazaqtyń aǵash ustalary kıiz úıdiń keregesi, ýyǵy men shańyraǵynan bastap besik, kebeje, asadal, adalbaqan, ydys-aıaq pen at ábzelderine deıin jasaǵan. Bul buıymdardyń bárinde beriktik pen sulýlyq qatar órilip, ulttyq qolónerdiń basty ereksheligin aıqyndady. Sondyqtan qazaq sheberleriniń ár týyndysy turmystyq zat qana emes, halqymyzdyń dúnıetanymy men estetıkalyq talǵamynyń kórinisi sanalady.

Qolónerdi qoldaý qarqyny qalaı

Elimizde qolónershilerdiń naqty sany jóninde biryńǵaı statıstıka joq. Degenmen bul salany júıeli damytýǵa baǵyttalǵan uıymdar men jobalardyń qatary jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Sonyń biri – 2012 jyly qurylǵan Qazaqstan qolónershiler odaǵy. Uıym sheberlerdiń mártebesin kóterý, olardyń kásipkerlik bastamalaryn qoldaý jáne ulttyq qolóner murasyn saqtaý baǵytynda jumys isteıdi. Búginde odaq quramynda 150-den astam múshe bar. Onyń ókildikteri Almaty, Qaraǵandy, Aqtóbe, Qyzylorda, Aqtaý, Shymkent, Óskemen jáne Túrkistan qalalarynda jumys isteıdi. Ár óńirlik fılıal 70-100 shebermen baılanys ornatqan. Osylaısha, odaq respýblıka boıynsha 650-750-den astam qolónershini biriktirip, tájirıbe almasýǵa jáne birlesken jobalardy júzege asyrýǵa kómektesetin kásibı qaýymdastyq qalyptastyrdy.

Odaqtyń qyzmeti tek sheberlerdiń basyn qosýmen shektelmeıdi. Ol ulttyq jáne halyqaralyq kórmelerdi, jármeńkeler men festıvalderdi uıymdastyryp, qazaqstandyq qolóner buıymdaryn keńinen nasıhattap keledi. Sonymen qatar jas sheberlerge arnalǵan baıqaýlar, sheberlik sabaqtary men oqytý baǵdarlamalary arqyly ata kásiptiń sabaqtastyǵyn saqtaýǵa úles qosyp júr.

Sońǵy jyldary qolónerdi kreatıvti ındýstrııanyń mańyzdy baǵyty retinde damytýǵa basymdyq berile bastady. Osy maqsatta iske qosylǵan QAZAQ CREATIVE platformasy shyǵarmashylyq jobalardy qoldap, avtorlarǵa granttar, bilim berý baǵdarlamalary men kásibı damý múmkindikterin usynady. Sondaı-aq qazaqstandyq kreatıvti ónimderdiń halyqaralyq naryqqa shyǵýyna jaǵdaı jasaýǵa kúsh salyp keledi.

Jýyrda «Kreatıvti ındýstrııalardy damytý qory» «Ulttyq qolóner mektebi» baıqaýynyń alǵashqy irikteý kezeńin qorytyndylady. Jobanyń maqsaty – dástúrli qolónerdi saqtap, tájirıbeli sheberlerdiń bilimin jas urpaqqa jetkizý jáne óńirlerdegi qolóner mektepteriniń jumysyn jandandyrý. Bıylǵy konkýrsqa elimizdiń barlyq óńirinen 330 ótinim tústi. Іrikteý nátıjesinde úzdik 10 sheber tańdalyp, olar Astanadaǵy Qazaq Creative Hub bazasynda arnaıy daıarlyqtan ótedi. Keıin osy sheberler 8-20 jas aralyǵyndaǵy balalar men jastarǵa ulttyq qolónerdiń qyr-syryn úıretpek.

Baıqaýǵa eń kóp ótinim ońtústik óńirlerden keldi. Qatysýshylar arasynda dástúrli toqyma óneri men kıiz basýǵa qyzyǵýshylyq basym boldy. Sonymen birge sándik-qoldanbaly óner, etnodekor, ulttyq kıim úlgileý jáne zergerlik óner baǵyttary boıynsha da kóptegen joba usynyldy. Bul ulttyq qolónerge qyzyǵýshylyqtyń báseńdemegenin, ony zaman talabyna saı damytyp, kásibı deńgeıde ıgerýge umtylatyn jańa býyn qalyptasyp kele jatqanyn ańǵartady. Qolónershiler kúniniń bekitilýi de osy úrdistiń zańdy jalǵasy deýge bolady. Óıtkeni ulttyq qolóner – ári mádenı murany saqtaıtyn, ári kreatıvti ekonomıkaǵa serpin beretin, Qazaqstandy álemge tanytatyn mańyzdy sala.

Buǵan deıin qazaq handaryn, batyrlary men ańyzdaryn aǵashtan qashap jasaıtyn óskemendik músinshi ıÝrıı Kostanıants týraly jazǵan edik.

Al atyraýlyq qolóner sheberi Nursultan Qalıev ulttyq aspap jasaýǵa jańashyldyq engizip, qobyzdyń shanaǵyn balyq terisinen jasap shyqty.