Ulytaý: Sátbaevtyń izi qalǵan mekenniń áleýeti qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Ulytaýdyń búgingi kelbeti qandaı? Qalanyń tazalyǵy, abattandyrylýy men ınfraqurylymy turǵyndardyń kóńilinen shyǵa ma? Másele Jibek Joly telearnasynyń «Taza qala» baǵdarlamasynda saralandy.
Kórikti ólkeniń kóleńkeli tustary
Ulytaý – Uly dalanyń syryn qoınyna búkken qasıetti ólke. Degenmen óńirdegi tazalyq máselesi tolyq sheshim tappaǵan. Baǵdarlamanyń alǵashqy maýsymynda oblys ortalyǵyndaǵy qoqys oryndary kórsetilgen edi.
Arada eki jyl ótse de, keıbir aýmaqtaǵy jaǵdaı ózgermegen.
– Las jer. Qoqys tazalaıtyn mamandar arasynda keledi. Ásirese, Baıqońyr kóshesinde jaǵdaı nashar, – dedi belsendiler.
Turǵyndar atap ótken Baıqońyr kóshesi, 123A mekenjaıynda turmystyq qaldyqtar men qurylys zattary úıilip jatyr. Túsirilim kezinde júk kóligi kelip, konteınerlerdi tazalaǵanymen, aýmaqtaǵy qoqystyń barlyǵy jınalmady.
– Qoqys shashylyp jatyr. Konteınerler tolyp, jelmen ushqan sııaqty, – dedi qala turǵyny Ábdijálel Japparbaev.
Tazalyqpen qatar, turǵyndarǵa arnalǵan aýla ınfraqurylymy da syn kótermeıdi. Balalar alańynyń tozyǵy jetken, túngi jaryq joq. Jaıaý júrginshilerge arnalǵan jol asfalttalmaǵan, al kólik qoıatyn turaq tipti baıqalmaıdy.
Jezqazǵan eskekshileri qalaı jattyǵady?
Qaladaǵy sý aıdyny tazalyq pen abattandyrýdan bólek, sportshylar úshin de mańyzdy nysan. Munda baıdarka men kanoede eskek esýden jattyǵatyn sportshylar el namysyn halyqaralyq jarystarda qorǵap júr.
Oblystyń bas jattyqtyrýshysy Egor Borısovtyń aıtýynsha, Jezqazǵanda bul sport túrimen aınalysýǵa qajetti jaǵdaı bar.
– Sportpen shuǵyldanýǵa qajetti sý bar. Ras, jel bolady. Soǵan qaramastan, bizdiń sportshylarymyz osyndaı aýa raıy jaǵdaıynda daıyndalyp, júldeli bolyp júr, – dedi ol.
Sportshylar úshin sý aıdynynyń jaǵdaıy qanshalyqty mańyzdy bolsa, onyń tazalyǵy da sonshalyqty ózekti. Jattyǵý tabıǵat aıasynda ótetindikten, jaǵalaýdyń tazalyǵyn saqtaý sport mektebi ujymynyń da nazarynda. Olar senbilikterge turaqty qatysyp, aýmaqty abattandyrýǵa atsalysady. Al qalaǵa kelgen turǵyndar men qonaqtar úshin eskek esý jarystary Jezqazǵandaǵy sporttyq ómirdiń bir bóligine aınalǵan.
– Jaqynda bizde Qazaqstan chempıonaty ótti. Sportshylar jarysyp, ózara baq synady. Meniń oıymsha, bul – óte tartymdy ári kórermenge qyzyq sport túri. Ásirese qysqa qashyqtyqta, 200 metrlik sprınt kezinde báseke tipti qyza túsedi. Sýdaǵy tartys, jan-jaqqa shashyraǵan sý, sportshylardyń aıqaıy – bári jarysqa erekshe atmosfera beredi, – dedi sportshy Tımofeı Taranov.
Týrızmniń tiregi – jol men tazalyq
Óńirdiń týrıstik áleýetin arttyrý úshin tarıhı oryndardy tanystyrýmen qatar, oǵan aparatyn jol men eldi mekenderdiń tazalyǵyna da kóńil bólý qajet. Turǵyndar bul baǵytta atqarylatyn jumys az emes ekenin aıtady.
– Joldy durystaý qajet. Odan keıin qordalanǵan qoqysty júıeleý kezek kúttirmeıdi, – dedi olar.
Ulytaýdyń tynys-tirshiligin jaqsy biletin, 70 jasynda Qazaqstandy jaıaý sharlaǵan, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen Sársenbaı Qotyrashov ta tazalyq máselesine qatysty baıqaǵanyn aıtty.
– Mádenıeti keremet Germanııada boldym. Turǵyndar temekisin shegip bolǵan soń kósheniń boıyna laqtyryp jiberedi, – dep qynjyldy ol.
Aqsaqaldyń aıtýynsha, tazalyq mádenıeti kez kelgen eldiń kelbetine áser etetin mańyzdy faktor.
Tarıhı oryn týrısterdi qarsy alýǵa daıyn ba?
Baǵdarlama júrgizýshisi tarıhtyń altyn qazynasy sanalatyn óńirdegi han ordasyna baryp, tynysymen tanysty.
Kezinde qazaq handarynyń jaılaýy bolǵan mekenge kelgen týrıster han taǵyna otyryp, yrymdap, qasıetti topyraǵyna aýnaıdy. Halyq arasynda oǵan otyrǵan adamnyń mansaby kóteriledi degen nanym bar.
Alaıda týrıstik aǵyn kóbeıgen saıyn ınfraqurylymǵa qoıylatyn talap artady. Qazir munda jol men kólik qatynasynan bólek, qarapaıym qajettilikterdiń ózi tolyq qamtamasyz etilmegen. Tipti týrısterge arnalǵan dárethana tabý qıyn. Ulytaý aýdanyndaǵy tarıhı orynǵa kelgen saıahatshy jaqyn mańdaǵy eldi mekenge de soqpaı ótpeıdi. Alaıda munda qonaqtardy abattandyrylǵan orta emes, súreńsiz úıler men jóndeýdi qajet etetin kósheler qarsy alatyny baıqalyp tur.
Sapar ortalyǵy bar, servıstik ınfraqurylym aqsap tur
Ulytaýda týrısterge baǵyt-baǵdar berip, óńirdiń tarıhı-mádenı murasyn tanystyratyn Sapar ortalyǵy jumys isteıdi. Munda qonaqtar aldymen aımaqtyń tarıhymen tanysyp, baǵytyn josparlaıdy. Óńirde úsh júzden astam tarıhı-mádenı eskertkish bar, onyń 12-si respýblıkalyq mańyzǵa ıe.
Al arheologııalyq qazbalardan tabylǵan túpnusqa jádigerler týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp otyr.
– Týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn dúnıelerdiń biri – Ulytaý jerinen tabylǵan jádigerler. Kóbine qola dáýirine jatatyn, qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerler qoıylǵan. Týrıster osyndaı jádigerlerge qyzyǵýshylyqtaryn bildiredi, – dedi ekskýrsııa jetekshisi Qymbat Maǵzumova.
Sapar ortalyǵyndaǵy kartadan saıahatshylar jıi baratyn tarıhı nysandardy da kórýge bolady. Joshy han, Alasha han keseneleri, Han Ordasy, Altynshoqy men Áýlıetaý – týrıster nazaryndaǵy negizgi baǵyttar. Máselen, ortalyqta Joshy han kesenesine qatysty tarıhı jádiger qoıylǵan.
– Joshy han mazaryna, onyń urpaqtaryna qatysty mazarlarǵa da qyzyǵýshylyqtary joǵary. Sonymen qatar Joshy han mazarynyń kirpishterine de erekshe nazar aýdarady. Onyń ishinde qandaı materıaldar qoldanylǵany, kirpishteriniń quramy qandaı bolǵany týrısterdi qyzyqtyrady, – dedi ekskýrsııa jetekshisi.
Alaıda týrıstik nysandardy tanystyrýmen is bitpeıdi. Saıahatshy tarıhı oryndarǵa barar jolda eldimekenniń ózine de kóz júgirtedi. Al týrızmniń negizgi núktesine aınalǵan aýdandaǵy kóshelerdiń qazirgi kórinisi bul talapqa tolyq saı emes. Qonaq úı, sapaly tamaqtaný oryndary men servıstik nysandar kóbeıse, týrısterdiń aýdanda aıaldaý ýaqyty da uzarmaq. Bul jergilikti ekonomıkaǵa qosymsha serpin berer edi...
Senbilik qalaı ótedi?
Týrızmdi damytý úshin eldi mekenniń syrt kelbeti de mańyzdy. Osy baǵyttaǵy jumystardyń biri – «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aktsııasy aıasyndaǵy senbilikter. Baǵdarlama júrgizýshisi aýdan aýmaǵynda uıymdastyrylǵan aýqymdy tazalyq jumysyna da qatysty.
Aýdandaǵy 15 aýyldyq okrýgtiń barlyǵy aktsııaǵa turaqty atsalysady. Turǵyndarǵa týǵan jerdi taza ustaý jóninde túsindirý jumystary júrgizilip keledi. Nátıjesinde kósheler men qoǵamdyq oryndarda beı-bereket jatqan qoqysty kóp kezdestirmeısiz.
– Jylyna eki ret osylaı shyǵyp turamyz. Senbi kúni, sosyn «Taza beısenbi» kúnderi, – dedi Ulytaý aýdanynyń ákimi Amanjol Myrzabekov.
Senbilikke shyqqan qatysýshylar jumysty sozbalańǵa salmady. Árqaısysy ózine bólingen aýmaqqa kirisip, qolǵap pen qaptaryn daıyndap, tazalyqqa bilek sybana kiristi. Aýdan turǵyndarynyń ortaq iske belsendi aralasýy qalyptasqan ádetke aınalyp kele jatqanyn ańǵartty.
Tabıǵı baılyq – týrıstik nysan
Ulytaýdyń týrıstik áleýetin arttyratyn taǵy bir baǵyt – tabıǵı nysandar. Sonyń biri – jergilikti halyq úshin tabıǵı baılyqpen qatar, talaı jyldan beri qasıetti meken sanalyp kele jatqan Tasbulaq. Byltyr bulaq mańy iri kompanııanyń qoldaýymen abattandyrylyp, kelýshilerge qajetti jaǵdaı jasalǵan.
Oblys turǵyny Serik Baımaǵanbetovtiń aıtýynsha, saıahatshylardy munda bulaqtyń móldir sýy qyzyqtyrady.
– Jerdiń astynan móldir bulaq aǵyp jatyr. Onyń qysy-jazy sýy tartylmaıdy. Almatydan, Qaraǵandydan, Qostanaıdan týrıst kóp keledi, – dedi Serik Baımaǵanbetov.
Qarsaqpaıdaǵy tarıhı mura
Óńirde qazaq ǵylymy men ónerkásibiniń tarıhynan syr shertetin oryndar da bar. Sonyń biri – Qanysh Sátbaevtyń Qarsaqpaıdaǵy mýzeı-úıi.
Qazaqtyń tuńǵysh akademıgi Qanysh Sátbaev Ulytaý-Jezqazǵan óńirinde 15 jyl turyp, aımaqtyń geologııasy men ónerkásibiniń damýyna zor úles qosty. Ǵalym turǵan qarapaıym úı búginde memlekettik mýzeıge aınalǵan. Qarsaqpaıǵa kelgen týrıster Sátbaevtyń ómiri men eńbegine qatysty osy tarıhı orynǵa arnaıy at basyn burady.
Mýzeıdiń alǵashqy bólmesinde Sátbaevtar otbasynyń qonaq bólmesi saqtalǵan. Munda ǵalymnyń jeke zattary qoıylyp, sol kezeńniń atmosferasy barynsha ózgerissiz qaldyrylǵan. Ekspozıtsııadaǵy eń qundy jádigerlerdiń biri – 1964 jyly jasalǵan Qazaqstannyń geologııalyq kartasy. Onda eldiń geologııalyq qurylymy kórsetilip, kartany jasaýǵa atsalysqan ǵalym shákirtteriniń esimderi de berilgen.
Kelesi bólme – Qanysh Sátbaevtyń jumys kabıneti. Munda onyń jeke jumys ústeli, kartamen jumys isteýge arnalǵan taqtaısha men shaǵyn dıvan ornalasqan. Mýzeı-úı 2018 jyly jóndeýden ótip, ekspozıtsııa zaldary jańǵyrtylǵan. Qazir ǵımarattyń aınalasy da abattandyrylǵan.
Tarıhı muramen tanysýǵa múmkindik bar bolǵanymen, týrısti birneshe kúnge aıaldatatyn jaǵdaı ázirge jetkiliksiz. Aýylda qonaq úı joq. Sondyqtan Qarsaqpaıǵa kelgen saıahatshy mýzeıdi aralap, ashyq aspan astyndaǵy jádigerlermen tanysqan soń uzaq aıaldaı almaıdy.
Alǵash óndirilgen mys mýzeı qorynda
Kelesi baǵyt – Jezqazǵandaǵy taý-ken jáne baıytý óndirisi tarıhy mýzeıi. Jezdi kentindegi nysan ken óndirý tarıhyn kózben kórip, qolmen ustap tanýǵa múmkindik beredi. Mýzeıdiń ereksheligi – taý-ken óndirisine qatysty iri eksponattardyń bir bóligi ashyq aspan astynda ornalasqan.
Mundaǵy qundy jádigerlerdiń biri – Qarsaqpaı mys qorytý zaýytynda paıdalanylǵan shómish. Sonymen qatar 1928 jyly Qarsaqpaıda alǵash óndirilgen mys úlgileriniń biri saqtalǵan.
– Mýzeıde turǵan shómishpen Qarsaqpaı mys qorytý zaýytynda mys baıytylǵan. Buǵan qosa 1928 jyly eń alǵashqy qorytylǵan mys úlgileriniń biri saqtalǵan. Qarsaqpaıda eń alǵash óndirilgen mys bar. Birneshe jyldan keıin onyń tarıhyna týra júz jyl tolady, – dedi ekskýrsııa jetekshisi Maǵjan Nurbala.
Mýzeı aýmaǵynda Jezqazǵan kenin Qarsaqpaıǵa tasymaldaǵan parovozdan bastap, alyp óndiristik tehnıkaǵa deıin qoıylǵan. Ekspozıtsııadan aǵylshyndar salǵan Qarsaqpaı mys balqytý zaýytynyń tarıhyn da kórýge bolady. Óndiristik muranyń mundaı úlgileri Qazaqstannyń ár óńirinen kelgen qonaqtarmen qatar, AQSh pen Eýropadan saıahatshylardy da qyzyqtyrady.
– «1909» jáne «London» dep jazylǵan. Bul – dınamo mashınasynyń bólshegi, ıaǵnı mahovıgi. Myna jerde onyń eki bólshegi tur. Bul tehnıka Amerıkadan, ıaǵnı AQSh-tan XIX ǵasyrda ákelingen. Sol kezdegi tehnıkany Qarsaqpaıǵa jetkizý úshin arnaıy temir jol paıdalanylǵan. Mys óndirýge qajetti barlyq tehnıka temir jol arqyly jáne qazaqtardyń kómegimen Qarsaqpaıǵa jetkizilgen, – dedi ekskýrsııa jetekshisi.
Toǵyz joldyń torabyndaǵy tyǵyryq
Ulytaýdyń týrıstik áleýeti joǵary bolǵanymen, oǵan jetý men óńir ishinde qatynaý máselesi áli de ózekti. Ásirese aýdanaralyq joldardyń jaǵdaıy jolaýshyǵa ońaı tımeıdi. Halyq arasynda bul baǵytty «Barsakelmes» dep atap ketken. Jezqazǵanǵa deıingi joldy aıtpaǵanda, aýdan arasyna qatynaýdyń ózi qıyn. Jol boıynda qarapaıym jaǵdaıdyń, tipti bir jutym sý ishetin múmkindiktiń joqtyǵy da jolaýshyǵa salmaq salady.
Olaı-bulaı ótken jolaýshy Qyzylorda oblysynyń shekarasyna jetkende qýanyp, Qaraǵandyǵa ilikkende bir tynystap qalady. Al Ulytaýdyń jolyna túskende sabyrdyń synaǵy bastalǵandaı áser qaldyrady. Qazaqstannyń qaq ortasynda, toǵyz joldyń torabynda ornalasqan ólke – soltústikti ońtústikpen, shyǵysty batyspen jalǵaıtyn mańyzdy baǵyttardyń biri. Munda kólik qozǵalysy jandanyp, jol boıyndaǵy eldi mekender men kásip, týrızm qatar damýy tıis.
Ulytaýdyń tarıhı júregi
Ulytaýǵa jetken jolaýshyny endi ǵasyrlar qoınaýynan syr shertetin tarıhı mura qarsy alady. Sonyń biri – Altyn Orda dáýirinen jetken Joshy han kesenesi. Dál osy mańda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Ulttyq quryltaıdyń alǵashqy otyrysy ótti. Osylaısha, tarıhı mura saqtalǵan meken el bolashaǵy talqylanǵan mańyzdy alańǵa aınaldy.
Búginde kesene Ulytaýǵa kelgen týrısterdiń negizgi baǵyttarynyń biri. Keshen 2022 jyly ashylǵan, kirý bıleti – 1000 teńge. Shetelden jáne elimizdiń ár óńirinen keletin qonaqtarǵa munda qajetti jaǵdaı jasalǵan. Aýmaǵy abattandyrylyp, ashana men jatyn oryn qarastyrylǵan. Kelýshilerge úsh tilde elektrondy aqparat usynylady. Al tarıhı týrıstik kartamen tanysyp, qazaqtyń mýzykalyq aspaptaryn tyńdaý arqyly ulttyq mádenıetke jaqynyraq úńilýge múmkindik bar.
Keshenniń aınalasyn kógaldandyrý jumystary da jalǵasyp keledi. Bıyl 500-den astam aǵash otyrǵyzylyp, kógal tóselip, tamshylatyp sýarý júıesi iske qosylǵan.
Joshy ulysynyń tarıhy qazaq memlekettiligimen sabaqtas. Tipti ulttyq valıýtamyz – teńgeniń ataýy da Joshy ulysy dáýirinde qoldanylǵan «dang» monetasynyń ataýymen baılanystyrylady. Sondyqtan Ulytaýdyń sheteldik zertteýshiler men týrısterdi qyzyqtyrýy zańdy.
Máseleler qalaı sheshiledi?
Baǵdarlama barysynda jergilikti bılik máseleler boıynsha pikir bildirdi. Oblys ákiminiń orynbasary Baqytjan Jaılaýbaevtyń aıtýynsha, qazir negizgi baǵyttarda jol qurylysy men jóndeý jumystary júrip jatyr.
– Qyzylorda–Jezqazǵan tas jolynyń qurylysy júrip jatyr. Bul baǵytta tórt kompanııa jumys istep jatyr. Jospar boıynsha jol qurylysy 2027 jyly aıaqtalýy tıis. Jalpy, aldaǵy ýaqytta 29 jol ýchaskesin aıaqtaý josparlanǵan. Onyń ishinde negizgi jumystardy 2028 jylǵa deıin bitirý kózdelip otyr. Meniń oıymsha, osy jobalar tolyq júzege assa, Jezqazǵannyń kólik-logıstıkalyq múmkindigi aıtarlyqtaı artady. Ásirese Aqtóbe men Jezqazǵan arasyndaǵy joldyń da aıaqtalýǵa jaqyn ekenin eskersek, óńir úshin bul úlken múmkindik, – dedi ol.
Kólik qatynasy jaqsarsa, onyń áseri tek jol sapasymen shektelmeıdi. Logıstıkalyq baılanystardyń kúsheıýi halyq sanynyń ósýine, kásipkerlik pen týrızmniń damýyna jáne óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetiniń artýyna múmkindik beredi.
– Birinshi kezekte eldi mekenniń áleýetin arttyrýymyz kerek. Soǵan qaraı týrısterdi qabyldaıtyn ınfraqurylymdy da kezeń-kezeńimen damytamyz, – dedi Baqytjan Jaılaýbaev.
Tarıhı nysandarǵa aparatyn joldardyń jaǵdaıy da nazardan tys qalmaǵan. Byltyrǵy jospar aıasynda Sátbaev qalasynan Joshy han kesenesine deıingi jáne Dombaýyl baǵytyna deıingi 19,5 shaqyrym jol jóndeldi. Qazir jumystyń 90 paıyzy aıaqtalǵan. Aldaǵy kezeńde Han ordasy men ózge de tarıhı oryndarǵa aparatyn joldardy jóndeý jalǵasatynyn bildik.
Qorytyndy qandaı?
Baǵdarlama dástúrine saı, Ulytaýdyń jaǵdaıyna sarapshylar da baǵa berdi.
Týrızm salasyndaǵy ınvestıtsııalardy tartý jáne ilgeriletý basqarmasynyń basshysy Móldir Bozdaqbaeva óńirdegi basty máselelerdiń biri – ınfraqurylym ekenin atap ótti.
– Ulytaýda týrızmdi alǵa jyljytýǵa bolady. Ol úshin birinshi kezekte joldy retteý kerek, – dedi sarapshy.
Al týrızm salasynyń sarapshysy Bazarbek Qamysbaev tarıhı týrızmniń áleýeti tolyq paıdalanylmaı otyrǵanyn aıtty.
– Óńirde tarıhı týrızmdi damytý qajet. Biraq potentsıal ashylmaı tur, – dedi ol.
Máseleniń taǵy bir qyry – qorshaǵan ortanyń tazalyǵy. Ýrbanıst-arhıtektor Tursyn Jıenbaeva turǵyndardyń ekologııalyq mádenıetin arttyryp, qoqysty basqarý júıesin retteý qajettigin alǵa tartty.
– Tazalyq saqtaý máselesin, qoqysty júıeleý kerek, – dedi Tursyn Jıenbaeva.
Osylaısha, baǵdarlamanyń qorytyndy esebinde jańadan qurylǵan Ulytaý oblysy 14 upaı jınady. Buǵan deıingi baǵdarlamada Balqashtyń týrıstik áleýeti taldanǵan bolatyn.
