Ulybrıtanııanyń jańa saýda komıssary: Ortalyq Azııamen ekonomıkalyq baılanystar jańa kezeńge ótedi

– Jýyrda saýda komıssary qyzmetine kiristińiz. Ulybrıtanııa men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanysty damytýda qandaı negizgi basymdyqtarǵa nazar aýdarasyz? Qandaı jańa bastamalar qolǵa alynýy múmkin jáne qaı salalardyń áleýeti joǵary?

– Basty maqsatym – Ulybrıtanııa men Ortalyq Azııa arasyndaǵy saýda kólemin barynsha ulǵaıtý. Qazir óńir elderimen jalpy saýda aınalymy shamamen 5 mlrd fýnt sterlıngti quraıdy. Sonyń 2,7 mlrd fýnty Qazaqstanǵa tıesili. Bul Qazaqstannyń óńirdegi eń iri ári negizgi seriktesimiz ekenin kórsetedi. Sonymen birge bul baǵytta ósim áleýeti áli de joǵary.

Qazaqstan tabysty áriptestiktiń naqty úlgisine aınaldy. Ulybrıtanııa eldegi eń iri on ınvestordyń qataryna kiredi. Biz ózara yntymaqtastyqty strategııalyq mańyzy zor salalarda júıeli túrde tereńdetip kelemiz. Olardyń qatarynda asa mańyzdy paıdaly qazbalar, ıadrolyq energetıka, aeroǵarysh ónerkásibi jáne ınfraqurylym bar.

Qarjylyq baılanystar da nyǵaıyp keledi. Qazaqstan London qor bırjasynda eýrooblıgatsııalar ornalastyrý arqyly shamamen 1,5 mlrd fýnt sterlıng tartty. Sonymen qatar óndiristik seriktestik te turaqty ósim kórsetip otyr. Munyń naqty nátıjeleri de bar. Jaqynda Air Astana áýe kompanııasy óz tarıhyndaǵy eń iri kelisimderdiń birin jasap, 50-ge deıin Airbus ushaǵyna tapsyrys berdi. Bul ushaqtardyń qanaty Brıstolde jobalanyp, Soltústik Ýelste qurastyrylǵan. ıAǵnı, bul brıtandyq óndiristiń jahandyq jetkizý tizbegindegi rólin aıqyn kórsetedi.

Bilim berý salasy da seriktestiktiń mańyzdy baǵytyna aınaldy. Coventry University, Heriot-Watt University, De Montfort University jáne Cardiff University sekildi joǵary oqý oryndary Qazaqstandaǵy jumysyn keńeıtip, Almaty men Aqtóbede jańa kampýstar ashyp, áriptestikti kúsheıtip jatyr.

Jalpy, meniń nazarym eki el arasyndaǵy kompanııalar men uıymdardyń ózara qyzmetin keńeıtýge, jańa múmkindikter ashýǵa jáne naqty ekonomıkalyq nátıje beretin jobalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan.

– Aqpan aıynda Londonda ótken «Ortalyq Azııa – Ulybrıtanııa» (CA5+1) formatyndaǵy alǵashqy kezdesý jańa dıalog alańynyń mańyzdy bastamasyna aınaldy. Onyń aıasynda Birikken Koroldik tarapynan formatty odan ári ınstıtýtsıonaldyq deńgeıde damytý, sonyń ishinde turaqty óńirlik bıznes-forýmdar ótkizý nemese arnaıy «Ortalyq Azııa – Ulybrıtanııa» ınvestıtsııalyq sammıtin uıymdastyrý múmkindigi qarastyrylyp otyr ma?

– Árıne, bul baǵytta naqty kózqaras bar. CA5+UK formatyndaǵy kezdesý bıyl josparlanǵan «Ulybrıtanııa – Qazaqstan» Úkimetaralyq komıssııasynyń 12-otyrysynyń logıkalyq jalǵasy retinde qarastyrylady. Bul ózara is-qımyldyń bir rettik emes, júıeli sıpatqa ıe ekenin kórsetedi.

CA5+UK formaty Ortalyq Azııanyń bes eliniń syrtqy ister mınıstrlerin Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstri Ivett Kýpermen biriktirip, dıalogtyń negizgi ózegin saýda, ınvestıtsııa jáne óńirlik ózara baılanys sııaqty praktıkalyq baǵyttarǵa shoǵyrlandyrdy. ıAǵnı, basty maqsat – saıası pikir almasýdan góri naqty ekonomıkalyq nátıjelerge jaqyndaý.

Muny geoekonomıkalyq turǵydan qarasaq, óńirdiń strategııalyq mańyzy aıqyn baıqalady. Eýropa men Azııa arasyndaǵy qurlyqtyq júk tasymalynyń shamamen 85 paıyzy osy aımaq arqyly ótedi, al Qazaqstan aýmaǵynyń ózi 13 iri tranzıttik dálizdiń torabynda ornalasqan. Demek, másele tek geografııada emes, osy artyqshylyqty naqty kommertsııalyq múmkindikke aınaldyrýda bolyp otyr.

Logıkaǵa súıene otyryp, CA5+UK formatyn tek dıalog alańy retinde emes, naqty iske baǵyttalǵan platforma retinde damytý kózdeledi. Bul – pikirtalas sheńberinen shyǵyp, maqsatty bıznes-forýmdar uıymdastyrýǵa, ınvestorlarmen júıeli jumys júrgizýge jáne salalyq yntymaqtastyqty tereńdetýge arnalǵan tetik. Osy úderiste óńirdegi eń iri ekonomıka retinde Qazaqstan negizgi ról atqarady. Basty maqsat – ásirese ınfraqurylym, taý-ken óndirisi jáne energetıka sııaqty strategııalyq salalarda naqty, qarjylyq turǵydan negizdelgen jobalar portfelin qalyptastyrý jáne olardy júzege asyrýǵa jol ashý.

– Ulybrıtanııanyń mańyzdy paıdaly qazbalar jónindegi strategııasynda Qazaqstan uzaq merzimdi negizgi seriktes retinde belgilengen. Eldiń ýran, tıtan, kremnıı, renıı jáne basqa da resýrstyq áleýetin eskere otyryp, bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqty qalaı damytýdy josparlap otyrsyzdar?

– Strategııalyq mańyzdy paıdaly qazbalar qazirgi zamanǵy ónerkásiptiń negizin quraıdy. Elektromobılder men jel týrbınalarynan bastap aeroǵarysh pen qorǵanys salasyna deıingi óndiris tizbekteri osy resýrstardyń turaqty ári qaýipsiz jetkizilýine tikeleı táýeldi. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jetkizý tizbekteriniń turaqtylyǵy – tek ekonomıkalyq emes, sonymen birge strategııalyq qaýipsizdik máselesi.

Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Ulybrıtanııa úshin erekshe mańyzǵa ıe seriktes retinde erekshelenedi. El Ulybrıtanııanyń basymdyq berilgen 36 strategııalyq mıneralynyń 22-sin óndirý jáne jetkizý áleýetine ıe, ol ony jahandyq resýrstyq kartadaǵy mańyzdy býyndardyń birine aınaldyrady.

Seriktestik qazirdiń ózinde naqty jobalar deńgeıinde belsendi damyp keledi. Sonyń aıqyn mysaly – brıtandyq kompanııa jetekshilik etetin jáne qazaqstandyq «Jezqazǵanredmet» memlekettik kásipornymen birlesip júzege asyrylyp jatqan renıı óńdeý jónindegi birlesken kásiporyn. Joba qazirdiń ózinde Rolls-Royce sııaqty joǵary tehnologııalyq salanyń iri tutynýshylaryna ónim jetkizip otyr. Al tolyq óndiristik qýatqa shyqqan jaǵdaıda ol álemdik renıı usynysynyń shamamen 25 paıyzyn qamtamasyz etýge qabiletti bolady.

Osyǵan uqsas mańyzdy bastamalardyń biri – Ferro-Alloy Resources kompanııasynyń vanadıı óndirý jobasy. Ol jahandyq naryqtaǵy suranystyń shamamen 10 paıyzyn jabýǵa múmkindik berip, strategııalyq metaldar naryǵyndaǵy turaqtylyqty kúsheıtedi.

Alaıda yntymaqtastyq óndiristik jobalarmen shektelmeıdi. Sonymen qatar tehnologııa transferi, jetkizý tizbekteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, geologııalyq ǵylymdar men kadr daıarlaý salalarynda da baılanystar birtindep keńeıip keledi. Bul óz kezeginde sektordyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin ınstıtýtsıonaldyq negiz qalyptastyrady.

Bul baǵyttaǵy seriktestik tek taý-ken óndirisine qatysty jobalar jıyntyǵy emes. Ol – jahandyq jetkizý tizbekterin qaıta qurýǵa baǵyttalǵan júıeli protsess. Ulybrıtanııanyń jańartylǵan strategııalyq paıdaly qazbalar saıasaty aıasynda Qazaqstanmen uzaq merzimdi kelisimder men áriptestik tetikteri keńeıtilip otyr. Bul brıtan ónerkásibiniń energetıkalyq transformatsııa men tehnologııalyq damýy úshin qajet resýrstarǵa turaqty qoljetimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

– Taıaý Shyǵystaǵy sońǵy geosaıası oqıǵalar aıasynda jetkizý tizbekterin ártaraptandyrý, sonyń ishinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty – «Orta dálizdiń» mańyzy artyp otyr. Osy turǵyda Ulybrıtanııa bul baǵytty damytýǵa qandaı praktıkalyq úles qosýǵa daıyn? Sonymen qatar London «Orta dálizdi» tek kólik baǵyty retinde emes, energetıkalyq resýrstardy qosa alǵanda, jahandyq jetkizý tizbekteriniń strategııalyq bóligi retinde qarastyra ma?

– Qazaqstan «Orta dálizde» asa mańyzdy ról atqarady, al jahandyq jetkizý tizbekteri qaıta qurylyp jatqan qazirgi kezeńde bul baǵyttyń strategııalyq máni odan ári artyp otyr.

Bul turǵyda Qazaqstannyń orny erekshe. Buǵan deıin atap ótkenimdeı, Eýropa men Azııa arasyndaǵy qurlyqtyq júk tasymalynyń shamamen 85 paıyzy osy óńir arqyly ótedi, al el aýmaǵy 13 iri tranzıttik dálizdiń toǵysqan núktesinde ornalasqan. Osyndaı geografııalyq artyqshylyqty mıneraldyq resýrstar qory men bilikti eńbek kúshimen ushtastyrǵanda, Qazaqstan strategııalyq mańyzdy mıneraldar, energetıka, ınfraqurylym jáne qarjylyq qyzmetter salalarynda qalyptasyp kele jatqan óńirlik habqa aınalýda.

Osy kontekste Ulybrıtanııanyń róli – bul áleýetti odan ári kúsheıtýge múmkindik beretin sapaly ınfraqurylym men ınvestıtsııalyq ortany damytýǵa qoldaý kórsetý. ıAǵnı biz jobalyq qarjylandyrýdy keńeıtý, iri ınfraqurylymdyq mámilelerdi qurylymdaý jáne iske asyrý, retteýshi standarttardy jetildirý, sondaı-aq konsaltıng pen eksporttyq qarjylandyrý quraldaryn usyný arqyly osy úderisterge úles qosamyz.

Sonymen qatar bul baǵyttyń energetıkalyq ólshemi de aıryqsha mańyzdy. Qazaqstannyń shamamen 30 mlrd barrel munaı qory, eleýli gaz resýrstary jáne jel men kún energetıkasyna negizdelgen joǵary jańartylatyn energııa áleýeti bar. Al bolashaqta «Orta dáliz» boıynda jasyl energetıka men sýtegi jobalarynyń damýy bul baǵyttyń strategııalyq mańyzyn odan ári arttyra túsedi. Bul rette Ulybrıtanııanyń tehnologııalyq jáne ınvestıtsııalyq tájirıbesi qosymsha múmkindik retinde mańyzdy ról atqara alady.

– Eýropalyq odaq Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytýǵa qomaqty qarjy bóletinin málimdedi. Ulybrıtanııa osyǵan uqsas aýqymdaǵy qarjylyq quraldardy nemese óńirdegi ınfraqurylymdyq jobalardy qoldaýdyń balama tetikterin qarastyra ma?

– Ulybrıtanııa jeke kapıtaldy jumyldyrýǵa basymdyq beredi. Eldiń eksporttyq qarjylandyrý agenttigi ınfraqurylymdyq, energetıkalyq jáne ónerkásiptik jobalardy qoldaýda negizgi ról atqarady. Sonymen qatar biz Qazaqstanda belsendi jumys isteıtin Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki sııaqty ınstıtýttarmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqanbyz.

Negizgi nazar jobalardy uzaq merzimdi ınvestıtsııa tartatyndaı etip qurylymdaýǵa aýdarylady. Mundaı tásil qarjylandyrýdy keńeıtýge múmkindik beredi jáne bir rettik qarjy quıýǵa táýeldi bolmaı, turaqtylyqty qamtamasyz etedi.

– Qazaqstan tsıfrlyq ınfraqurylymdy qarqyndy damytyp, memlekettik qyzmetterdiń 90 paıyzdan astamyn tsıfrlandyrdy jáne ózin óńirlik IT ári jasandy ıntellekt haby retinde qalyptastyryp otyr. Osy kontekste Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy yntymaqtastyqta tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt salasynyń qaı baǵyttary eń perspektıvaly dep sanalady?

Sonymen qatar óńirde tsıfrlyq ınfraqurylymdy, sonyń ishinde data-ortalyqtar men bultty tehnologııalardy damytý strategııalyq basymdyq retinde qarastyryla ma?

– Qazaqstannyń tsıfrlyq transformatsııasy aıtarlyqtaı nátıje berip otyr jáne bul óz kezeginde brıtandyq kompanııalarmen yntymaqtastyq úshin naqty, praktıkalyq múmkindikterdi qalyptastyrady.

Osy turǵyda eń perspektıvaly baǵyt retinde jasandy ıntellekt, fınteh, kıberqaýipsizdik, sondaı-aq derekterdi óńdeý men saqtaý ınfraqurylymy aıqyndalyp otyr. Bul salalar tek tehnologııalyq damý turǵysynan emes, ekonomıkany ártaraptandyrý men uzaq merzimdi ósimdi qamtamasyz etý turǵysynan da strategııalyq mańyzǵa ıe.

Sonymen qatar bul úrdis derekterdi óńdeý ortalyqtaryna, bultty servısterge jáne zamanaýı tsıfrlyq ekojúıelerge suranystyń turaqty túrde artyp kele jatqanyn kórsetedi. Mundaı ınfraqurylymdar ekonomıkanyń barlyq salalaryn tsıfrlyq negizde damytýǵa múmkindik beredi.

Osy tusta Ulybrıtanııanyń róli erekshe mańyzdy. Sebebi ol ınnovatsııalar, retteýshi saıasat, qarjy tehnologııalary jáne damyǵan tehnologııalyq ekojúıe qurý salalarynda aıtarlyqtaı tájirıbege ıe. Ol Qazaqstannyń tsıfrlyq damý ambıtsııalarymen tolyq sáıkes keledi jáne ekijaqty áriptestikti tereńdetýge negiz bolady.

Aıta keterligi, Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy yntymaqtastyq buǵan deıin qabyldanǵan ekijaqty áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý arqyly ınstıtýtsıonaldyq deńgeıde bekitilgen. Bul tsıfrlyq ekonomıka salasyndaǵy ózara is-qımyldy odan ári júıeli jáne uzaq merzimdi formatta damytýǵa jol ashady.

Eske salaıyq, Senat Ulybrıtanııamen strategııalyq áriptestikti nyǵaıtatyn kelisimdi ratıfıkatsııalady.