Ulybrıtanııadaǵy qazaq ǵalymdary: tájirıbe, zertteýler jáne yntyqmaqtastyq
ASTANA. KAZINFORM — Búginde Ulybrıtanııanyń jetekshi ýnıversıtetterinde onnan astam qazaqstandyq ǵalym eńbek etýmen qatar otandyq ǵylymmen de tyǵyz baılanys saqtap otyr. Álemdik akademııalyq orta bólshegine aınalǵan olar halyqaralyq tanymaldyqqa ıe bolyp, Qazaqstanǵa jańa bilim, ıdeıa jáne tájirıbemen oralady. Ǵylymnyń geografııaǵa táýeldi bolmaı qalǵany týraly Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisiniń materıalynan oqyńyzdar.
Vıtalıı Hýtorıanskıı: zerthana elderdi toǵystyrǵanda
Búginde dárilik formalar ǵylymynyń professory atanǵan Vıtalıı Hýtorıanskıı Ulybrıtanııadaǵy Redıng ýnıversıtetiniń jetekshi zertteýshileriniń biri ári qazaqstandyq doktoranttar úshin eń suranysqa ıe sheteldik ǵylymı tálimgerlerdiń qatarynda. Onyń zerthanalary — tek jańashyl tájirıbeler júrgiziletin keńistik ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstannan kelgen ondaǵan jas ǵalym úshin brıtan ǵylymynyń baıypty álemine aparatyn ózindik kópir ispetti.
— Shamasy, Qazaqstannyń árbir iri ýnıversıtetinde meniń burynǵy nemese qazirgi shákirtterim bar-aý. Qazaqstanmen jumysym óte belsendi júrip jatyr, ǵalymdar únemi kelip turady. Jıyrma jyl ishinde Qazaqstannan shamamen 50 doktorant pen tálimger qabyldadym, — deıdi ol.
Qazirgi ýaqytta professorǵa úsh zerthana bekitilgen. Al onyń komandasynyń jumystary áldeqashan Ulybrıtanııadan tys tarap ketken.
Hýtorıanskıı zerthanalarynda júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjelerin búginde farmatsevtıkalyq kompanııalar, agrohımııalyq korporatsııalar, tis pastasyn jáne tamaq ónerkásibine arnalǵan ıngredıentterdi óndirýshiler paıdalanyp otyr. Bul jumystar qoldanbaly, biraq asa mańyzdy suraqtarǵa jaýap beredi: dári shyryshty qabyqta qansha ýaqyt saqtalady, pasta aýyz qýysynda qansha ýaqyt turady, jańbyr kezinde pestıtsıdterge ne bolady jáne nege kóz tamshylaryndaǵy belsendi zattyń bes paıyzynan azy ǵana kózde qalady.
Jobalardyń bir bóligi Qazaqstan ǵalymdarmen birlesip júzege asyrylyp jatyr. Máselen, QazUÝ kafedra meńgerýshisimen birge sıntezdelgen nanoreagenttiń biri búginde AQSh-ta kommertsııalyq túrde satylyp jatyr. Bul zattyń 25 mıllıgramy 200 dollar turady.
Onyń jumysynyń taǵy bir mańyzdy baǵyty — ǵylymdaǵy etıkalyq tásilderdi damytý. Hýtorıanskıı komandasy janýar tinderin ımıtatsııalaıtyn materıaldar jasady. Bul dárilerdi bastapqy synaq kezeńderinde tiri aǵzalarǵa tájirıbe jasaýdan bas tartýǵa múmkindik berdi. Bul sheshimder álemniń túkpir-túkpirinde engizilip jatyr, al professordyń ózi osy baǵyttyń izasharyna aınaldy.
Taǵy bir túbegeıli jańalyq — jalpaq qurttar, ıaǵnı planarııalar, dárilik preparattarǵa adam jasýshalaryna uqsas reaktsııa beretini anyqtaldy. Bul preparattardy synaý kezinde egeýquıryqtar, tyshqandar men qoıandardy barynsha qarapaıym aǵzalarmen almastyrýǵa jol ashty: teri aýrýlaryna qarsy quraldardan bastap epılepsııa men psıhıkalyq buzylystardy emdeýge deıin.
Saltanat Jánenova: ǵylym memlekettik sheshimderge qalaı áser ete alady
Eger Vıtalıı Hýtorıanskııdiń úlesi negizinen qoldanbaly ázirlemelerge baǵyttalsa, Brıstol ýnıversıteti Saıası zertteýler mektebiniń doktory Saltanat Jánenova — ǵylymı ıdeıalar naqty basqarýshylyq sheshimderge aınalatyn akademııalyq ortanyń ókili.
Onyń zertteýleriniń basty nazarynda — Ortalyq Azııa elderindegi memlekettik basqarý men memlekettik qyzmet reformalary, sondaı-aq minez-qulyqqa negizdelgen memlekettik saıasat. Bul — memlekettik basqarý, áleýmettaný, minez-qulyq ekonomıkasy men psıhologııa toǵysyndaǵy pánaralyq tásil. Ol azamattardy tańdaý erkindigin saqtaı otyryp, áleýmettik turǵydan paıdaly áreketterge jeteleıdi. Praktıkalyq mysaldar qatarynda — jeke densaýlyqqa qamqorlyq jasaýǵa, sý men elektr energııasyn jaýapkershilikpen tutynýǵa yntalandyrý, sondaı-aq otandyq taýarlardy tańdaýda «ekonomıkalyq patrıotızmdi» qoldaý bar.
Onyń kásibı ómirbaıanyndaǵy erekshe kezeń — 2025 jyldyń maýsymynda Nazarbaev Ýnıversıteti janyndaǵy Ulttyq analıtıkalyq ortalyq bazasynda Memlekettik basqarý jáne minez-qulyqqa negizdelgen memlekettik saıasat ortalyǵyn iske qosý. Ortalyqty qurý ıdeıasy Jánenovaǵa tıesili. Al negizgi seriktes retinde minez-qulyq taldaýy salasyndaǵy jetekshi brıtandyq konsaltıngtik kompanııa — Behavioral Insights Team boldy.
Ortalyqtyń jumysy memlekettik basqarý máseleleri boıynsha ǵylymı-qoldanbaly zertteýler júrgizýdi, minez-qulyq quraldaryn synaqtan ótkizýdi jáne saıasatty qalyptastyratyn tulǵalarǵa usynystar ázirleýdi qamtıdy. Bul — memlekettik sheshimder ǵylymı derekter men kásibı taldaýǵa súıene otyryp qabyldanatyn brıtandyq tásildi engizý.
— Ortalyǵymyz zertteýshiler, praktıkter jáne memlekettik apparat ókilderi arasyndaǵy ashyq dıalog úshin táýelsiz alań usynady. Memlekettik basqarý salasyndaǵy ǵalymnyń mindeti — kúrdeli suraqtardan qashpaý, kerisinshe olardy kóterý, problemaly tustardy kórsetý jáne múmkin sheshimderdi usyný, — dep atap ótedi doktor Jánenova.
Dana Myńbaeva: álemdik ǵylymı alańdarǵa qalaı shyǵýǵa bolady
Londondaǵy Koroldik kolledjdiń adamı kapıtaldy damytý jónindegi professory Dana Myńbaeva sońǵy jyldary óz tájirıbesi men bilimi qazaqstandyq zertteýshilerge qalaı paıdaly bola alatyny týraly jıi oılanady.
Professor Myńbaevanyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵy strategııa, qyzmetkerlerdi basqarý jáne kompanııalar men memlekettik sektordaǵy kóshbasshylyqtyń toǵysynda jatyr. Onyń saraptamasy ýnıversıtet aýdıtorııalarymen shektelmeıdi: ol arnaıy baǵdarlamalar aıasynda Ulybrıtanııanyń Ulttyq densaýlyq saqtaý qyzmetiniń, memlekettik vedomstvolardyń jáne transulttyq korporatsııalardyń basshylaryn oqytady. Sonymen qatar, akademııalyq ıdeıalardy praktıkalyq tilge aýdara otyryp, basqarýshylarǵa arnalǵan kitaptar jazady.
Sońǵy ýaqytta Dana Myńbaeva Qazaqstan men óńirdegi zertteýshilik qaýymdastyqty damytýǵa baǵyttalǵan jumysqa belsendi aralasýda. Qazirgi tańda ol menedjment jáne uıymdar salasyndaǵy amerıkalyq Ǵalymdar qaýymdastyǵy — Academy of Management uıymynyń Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy elshisi, sondaı-aq osy saladaǵy eń bedeldi ǵylymı jýrnaldardyń biri — Academy of Management Review basylymynyń redaktory.
Mamyr aıynyń sońynda onyń bastamasymen Academy of Management basshylyǵy Almatyǵa keledi. Eki kúndik konferentsııa Qazaqstan men kórshiles elderdiń zertteýshilerine jetekshi akademııalyq jýrnaldarǵa maqala daıyndaý joldaryn úıretýge arnalady. Bul jýrnaldarǵa usynylǵan jumystardyń tek shamamen bes paıyzy ǵana jarııalanady.
Myńbaevanyń aıtýynsha, búginde jetekshi jýrnaldarda Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderi týraly maqalalar jarııalanyp júr. Aımaq baı ári biregeı empırıkalyq materıal usynady. Alaıda bul jumystardyń avtorlary kóbine sheteldik zertteýshiler bolyp keledi.
— Másele derekterde emes, ádisteme men materıaldy usyný tásilinde, — deıdi professor.
Ol dál osy alshaqtyqty azaıtýǵa tyrysady.
— Kontekst qyzyqty, derekter myqty, úderister biregeı. Kóbine akademııalyq jazý daǵdylary men jumysty halyqaralyq ǵylymı pikirtalasta durys pozıtsııalaý jetispeıdi, — deıdi ol.
Joldyń basynda turǵandarǵa keńes
Ǵalymdardyń jas býyny týraly áńgime qozǵalǵanda, osy maqalanyń árbir keıipkeri óz keńesin aıtady. Olar ártúrli bolǵanymen, negizgi oı bir: ǵylymda tez ári jeńil jol bolmaıdy.
— Ǵylymda qysqa qashyqtyq joq. Eger maqsat tańdasań — onda joldan taıma. Men árdaıym ǵalym bolǵym keletinin bildim. Aqsha úshin de, ataq úshin de emes, — deıdi Vıtalıı Hýtorıanskıı.
Saltanat Jánenova memlekettik basqarý men saıasat salasynda akademııalyq teorııa úshin ǵana emes, qoǵam úshin de mańyzdy taqyryptardy tańdaýdyń asa mańyzdy ekenin atap ótedi.
— Ǵylym kúrdeli máselelerden qashpaýǵa, kerisinshe olardy túsinýge kómektesýi kerek. Qıyndyqtar sózsiz bolady, ǵalymdar men memlekettik qyzmetshilerdiń kózqarastary múlde bólek bolýy múmkin. Biraq qoldy tómen túsirýge bolmaıdy. Syn-qaterler men kontekst kúrdeliligine qaramastan alǵa jyljý — eń durys strategııa, — dep atap ótedi doktor Jánenova.
Dana Myńbaevanyń keńesi qatań ári barynsha pragmatıkalyq: akademııalyq mansapta baılanystar men laýazymdar emes, jarııalanymdar sheshýshi ról atqarady. Dál osy maqalalar «shyny tóbelerden», saıası oıyndar men jabyq esikterden ótýge kómektesedi.
— Avtorlardyń 95 paıyzyna deıin úzdik jýrnaldarda bas tartý alady. Bul sátsizdik emes, qalypty jumys úderisi. Qatelikterden sabaq alyp, bas tartýdy sońǵy núkte emes, alǵa jyljýdyń bir bóligi retinde qabyldaý mańyzdy, — deıdi professor.
Aıta ketelik «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha ǵylymı taǵylymdamalarǵa irikteý qalaı ózgeretini týraly jazǵan edik.