Ýly tútin qursaýynda: Pavlodarda aýyl jurty ekologııalyq qolaısyz ortada ómir súrip jatyr

Ákimder aıaq baspaıtyn aýyl

Shóptikólde 21 otbasy, 60-tan astam adam turyp jatyr. Úlken joldan burylyp aýylǵa taıaı bergende eń áýeli byqsyp janǵan kómirdiń aşy tútini keńsirik jarady. Aýyldyń jan-jaǵynyń bári kenish. Batysynda — Maıkóbe, ońtústiginde — Sarykól, shyǵys tusynda — Taldykól, ońtústik betkeıde topyraq arasyndaǵy kómir jaldary únemi qyzyp, aýyl jurtyn kúni-túni kók tútinmen ýlap jatqan eski Shóptikól kenishi.

— Ákim, depýtat ataýly aýylymyzǵa aıaq attap baspaıdy. Balalarymyz mynaý kók tútinniń arasynda ómir súrip jatqany eshkimdi oılandyrmaıdy. Kún tymyqta irgemizdegi eski kenishtiń tútini kelse, jeldi kúnderi Maıkóbe kenishiniń shań-tozańyna kómilemiz. Máselemizdi aýdan basshylyǵy, oblys ekologtary jaqsy bilgenimen sharasyz. Aýyl ortalyqtandyrylǵan aýyzsý, mádenıet úıi, kitaphana, balalardyń oıyn alańy sııaqty qarapaıym ınfraqurylymnyń ózinen jurdaı. Osy ýaqytqa deıin taǵaıyndalǵan basshylar bul máselelermen múlde aınalyspady dese bolady. Túnde kóshelerimiz tas qarańǵy, ornatqan shamdary eski boldy ma, az ýaqytta isten shyqty. Elektr baǵandary da ábden eskirgen, jel soqsa symdary bir-birine tıip, jaryq óship qalady. Elektrık maman bizde joq, aýdannan kelip jóndegenshe 3-4 táýlik boıy jaryqsyz otyramyz. Aıyna kemi 2-3 márte jaryqsyz qalamyz, — dep jetkizdi eldiń muńyn jergilikti turǵyn Aıtbaı Tólepbergenov.

Aýyl jurtyna aptasyna eki márte arnaıy kólikpen aýyzsý jetkiziledi. Shelegi — 15 teńge. Buǵan deıin aýyl shetinde skvajına jumys istep, túlikterin sýarýǵa múmkindik bolypty. Alaıda qystan beri onyń sorǵysy kezekti ret isten shyǵyp, búginde qoldaryndaǵy azyn-aýlaq maldaryna sý tabý muńǵa aınalǵan. Al skvajınadan sý shyǵaratyn toǵan búginde keýip qalǵan. Sý tapshylyǵynan jurt baý-baqsha da ege almaıdy. Aınalanyń barlyǵy qý taqyr, shóleıt jerde tal-terek óspeıdi.

«Skvajınanyń jańa sorǵysy 800 myń teńge turady. Oǵan aqshamyz joq», deıdi turǵyndar. Osy ýaqytqa deıin birneshe ret qaltalarynan qarajat shyǵaryp, satyp alypty. Jaıylym máselesi de ózekti. Aınalanyń barlyǵy qaptaǵan kenish, avtojol men temirjol tarmaqtary. Maldary júk poıyzdarynyń astyna túsip óle beredi. Avtojol jaqqa jaıýǵa qorqady, jol polıtseıleri syrǵalaryn sýretke túsirip alady.

Kelesi bir másele — aýylda uıaly baılanys turmaq, qarapaıym telefon baılanysynyń ózi joq.

«Jedel járdem kelse, benzın suraıdy»

— Osy kúni aýyryp qalýdan qorqatyn boldyq. Bizdiń aýylǵa jedel járdem kóligi kelgisi kelmeıdi, kelse de «benzın quıyp beresińder» degen talap qoıady. 103 operatory keıde kólik jibermeımiz dep kádimgideı bas tartady. Aýyldaǵy medpýnkt jaı ǵana qańtarylyp tur. Ýly tútinniń áseri bolar, aýyl turǵyndary jıi syrqattanady. Qan qysymy kóterilip, únemi samaılary aýyrady. Úlken adamdar aýyra qalsa, ýkol salatyn adam tappaı qınalamyz. Joldama alý úshin aýdan ortalyǵyna sabylamyz. Dárihana, dúken degen atymen joq. Azyq-túlikti Maıqaıyń men Baıanaýyl kentterinen 8-9 myń teńgege taksı jaldap tasýǵa májbúrmiz. Aýylda adam tasıtyn avtobýs ta joq. Tútinniń arasynda ómir súrýge shydasaq ta, qarapaıym ǵana áleýmettik mekemelerdiń qoljetimsizdigi shymbaıymyzǵa batatyny shyn. Іrgemizdegi TsES, Sulýjon sııaqty aýyldarda barlyǵy bar, ortalyqtandyrylǵan aýyzsý da tartylyp berildi. Bárinen buryn balalarymyzdyń bolashaǵy úshin alańdaımyz. Aýylda mektep joq, jaqyn jerdegi TsES mektebine eski avtobýspen qatynap oqıdy. Ol avtobýstyń júrýinen turýy kóp. Endi bir bes-alty jylda munda jas otbasylar múlde qalmaıtyny anyq, — dep qynjyldy turǵyn Anar Omarova.

Kartada bar, bazada joq

Qaırat Sársembaev esimdi aýyl turǵyny medıtsınalyq kómek shynymen úlken máselege aınalyp turǵanyn rastady. 76 jastaǵy anasy búırek jetkiliksizdigine shaldyqqan, múgedek jan. Aptasyna úsh márte Ekibastuz qalasyna dıalızge aparady. Alaıda qysta jol jabylyp qalǵanda qınalyp qalatyn kórinedi. Aýylda jol tazartatyn traktor joq, tıip turǵan Maıkóbe kenishi tehnıka bermeıdi. Byltyr aýyl tarıhynda tuńǵysh ret úlken avtojolǵa jalǵaıtyn kirme jolǵa (Sulýjon baǵytyndaǵy) asfalt tóselgen eken. Jumys sapasyz boldy ma, bálkim kúz ben qysta kómir tasıtyn júk kólikteriniń aýyrlyǵyna shydamady ma eken, búginde onyń ózi ár jerinen tesilip, búline bastapty.

— Kúzde kenishten kómir tasıtyn júk kólikteri bizdiń aýyldyń janymen júredi. Jel teriskeıden soqsa, barlyq shańdy aýyl turǵyndary jutady. Áıelderimiz dalaǵa kir jaıa almaıdy, balalarymyz dalaǵa shyǵyp oınaýdan qalady. Taǵy bir másele, aýyl turǵyndarynyń turǵylyqty jeri boıynsha másele týyndap otyr. Elektrondy málimetter qory boıynsha bizdiń barlyǵymyz aýdannyń ózge eldi mekenderinde tirkeýde turmyz. Máselen bizdiń úıdegi bes adam bes túrli aýylda tirkelip turmyz. Nege olaı dep shý shyǵaryp kórdik, eshkim bilmeıdi. Saılaý kezinde daýys berý kádimgideı mashaqat. Óz úıimizge qaıta tirkele almaımyz, sebebi kóshelerimiz týraly málimetter bazadan ushyp ketipti. Shyn máninde bizdiń aýyl kartada bar da, málimetter qorynda joq, — dep taǵy bir mańyzdy máseleniń ushyn shyǵardy Qaırat Sársembaev.

Kómir baǵasy

Maıkóbe kómir kenishi aýdandaǵy eń iri ári turaqty jumys istep turǵan kásiporynnyń biri. Alaıda shóptikóldikter irgedegi kómir kenishiniń qaıyrymy joqtyǵyna qapaly. Odan bosatylatyn tas kómirdiń ıgiligin jergilikti halyq múlde sezinbeıdi.

— Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanuly: «Týǵan jerdiń árbir túıir tasy qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadalýy kerek» degen. Olaı bolsa ózimizdiń tabanymyzdyń astynan shyǵyp jatqan qazyna ne sebepti jergilikti halyqqa qymbat baǵaǵa satylyp otyr? Tonnasyn 8 myń teńgeden satyp alamyz. Anaý Birlik aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda ornalasqan Sarykól kenishi jergilikti halyqqa kómirdiń tonnasyn 4 myń teńgege túsirip berse, zeınetkerlerge tipti tegin úlestiredi. Bizdiń Maıkóbe de turǵyndarǵa qaraılasyp, qaıyrymyn tanytýǵa tıis dep sanaımyz. Kómirdiń tym qymbat ekenin aıtyp, onyń baǵasyn túsirýdi talap etip kórdik. Alaıda ázirge esh ózgeris joq, — dep muńyn shaqty zeınetker Tólegen Sádýaqasov.

«Úıindiniń astynda qalamyz ba dep qorqamyz»

Shóptikóldegi úılerdiń barlyǵy búginde ábden tozǵan. Kóbi ótken ǵasyrdyń 30-40-shy jyldary saman kirpishten turǵyzylyp, búginde qabyrǵalary mújile bastaǵany baıqalady. Kenishte jarylys jumystary júrgizilgende onsyz da qaýsap turǵan úılerdiń qabyrǵa sylaqtary jarylyp, úgile beredi. Tóbelerinen topyraq saýlaǵan jurt úıindiniń astynda qalamyz ba dep qorqady.

«Otbasymyzda tórt balamyz bar. Baspanamyzdyń ábden eskirgeni sol, qabyrǵasyna sylaq turmaıtyn boldy. Jańbyrly kúnderi tóbemizden sý aǵyp, esimizdi alady. Bılik ókilderine muńymyzdy aıtsaq, «ózge eldi mekennen úı satyp alyp, kóshińder, bizdiń beretin kómegimiz joq» dep úzildi-kesildi bas tartady. Úılerimiz shyn máninde apattyq jaǵdaıda tur. Jańadan salatyn nemese ózge jerden satyp alatyn qarajatym joq, onsyz da bankterden alǵan nesıemiz bar. Jaǵdaıymyz bolsa, aýyldan baıaǵyda kóship keter edik» deıdi otaǵasy Qanat Sársenbaev.

Osy aýylda týyp-ósip, búginde qarttyq shaǵyn ótkizip jatqan Vasılıı Sınnıkov ózi sııaqty zeınetkerlerdiń kúnkórisi mal ósirý ekenin atap ótti. Alatyn 100 myń teńge zeınetaqysy túkke de jetpeıdi. Mal azyǵy qymbat, 250 kelilik shóp oramasy 12-15 myń teńgeden satylady. Aýyl mańaıynda shóp orýǵa jaraıtyn shabyndyq joq. Qarııa únemi tútin arasynda ómir súrý densaýlyǵyna adam aıtqysyz zııan keltirip otyrǵanyn ashyna jetkizdi. Jer qoınaýyn paıdalanyp otyrǵan kásipkerler tym bolmaǵanda ekologııalyq tólem júrgizip, azyn-aýlaq materıaldyq kómek kórsetse, jurttyń biraz jyrtyǵy jamalar edi.

Aýdan bıligi ne aıtady?

Máseleniń izimen Baıanaýyl aýdanynyń ákimdigine habarlastyq. Aýdan basshysynyń orynbasary Erkin Arystanbekov «aýyl aýmaǵynda qolaısyz ekologııalyq aýhal tirkelmegen» dep jaýap qaıtardy.

— Búgingi kúnge deıin aýyldy kóshirý máselesi kóterilgen joq. Sebebi aýyl turǵyndarynan bul másele boıynsha aryz-shaǵymdar men usynystar túspegen. Al Maıkóbe kenishi 2024 jyly aýyl turǵyndarymen qoǵamdyq tyndaý ótkizip, óz qyzmetine jáne qorshaǵan ortaǵa yqtımal áseri boıynsha jobaǵa ruqsat alǵan. Densaýlyq saqtaý máselesine qatysty aıtar bolsam, Shóptikól turǵyndary Maıqaıyń kenti aýrýhanasyna tirkelgen. Dárigerler aıyna eki ret medıtsınalyq pýnktke baryp, naýqastardy qabyldaıdy, — deıdi ákimdik ókili.

Qazirgi ýaqytta ortalyqtandyrylǵan sý qubyryn tartý jobasy (modýldik stansany ornatý) qarastyrylyp jatqan kórinedi. Byltyr eldi mekende 25 jaryqtandyrý baǵanasy ornatylyp, Shóptikól aýylynyń kireberis 5,2 km jolyna 234,1 mln teńgege jóndeý jumystary júrgizilgen. Aıtýynsha aýyl ishindegi joldardy jóndeýge jospar da ázirlenip qoıypty. Bul úshin eń áýeli jobalyq-smetalyq qujattamalar ázirlenýi kerek. Odan soń uıaly baılanys ornatý, ınternet jumysyn kúsheıtý jumystaryna nazar aýdarylmaqshy.

Alaıda aýyl halqy bıliktiń ýádesine toıyp boldyq dep otyr. Máseleniń túıini otbasylardy tolyǵymen ózge jerge kóshirý arqyly ǵana sheshiledi dep esepteıdi. Óz betterimen baspana satyp alarlyq jaǵdaılary joq, úıleri qunsyz, ótkize almaıdy. Sondyqtan bul ózekti máselege oblys basshylyǵy men Úkimet deńgeıinde kóńil bólinýin suraıdy.

Eske sala keteıik, Aqsýda qyrýar qarajatqa salynǵan qubyrdan aýyzsý dalaǵa aǵyp jatyr.