Uly daladaǵy kóne qaǵıdat ulttyq tazalyq standartyna aınalyp keledi – sarapshy
ASTANA. KAZINFORM – Ǵasyrlar boıy uly dalanyń turmys-saltynyń bir bóligi bolǵan qundylyq búginde Qazaqstannyń ulttyq tazalyq standartyna aınalýy múmkin. Qazaqstannyń Ekologııalyq ınnovatsııalar jáne ónerkásiptik saıasat qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Azamat Aıaıbergenov osyndaı pikir bildirdi.
19 qyrkúıekte ótken respýblıkalyq «Taza Qazaqstan» aktsııasynda Memleket basshysy qoǵamda joǵary ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý mindetin qoıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, Prezıdent tazalyq týraly áńgimeniń aýqymyn túbegeıli ózgertti.
– Memleket basshysy «Taza Qazaqstandy» qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý fılosofııasy, azamattyq kemeldiktiń kórsetkishi jáne memlekettiń órkenıettiliginiń ólshemi dep atady. Negizinde, uzaq ýaqyt boıy tazalyq "qoqys shyǵaryldy ma, joq pa" degen kommýnaldyq másele retinde qarastyrylyp keldi. Endi másele áldeqaıda keń spektrde, "biz jańa qoǵam qurýymyz kerek" degen aýqymda qoıylyp otyr, – dedi Azamat Aıaıbergenov.
Ekolog bul bastamanyń úsh negizgi qyryn atap ótti – konstıtýtsııalyq, minez-qulyqtyq jáne saıası.
– Kóktemde jańa Konstıtýtsııa jobasy talqylanyp jatqan kezde onyń ekologııalyq normalary bolashaq urpaq úshin quqyqtyq qalqan ekenin jazǵan edim. Búginde sol qalqandy naqty jumys isteıtin tetiktermen tolyqtyrý kezeńi bastaldy. «Taza Qazaqstannyń» konstıtýtsııalyq negizi bar, – deıdi ol.
Ekinshi aspekt azamattardyń kúndelikti minez-qulqyna baılanysty. Sarapshynyń pikirinshe, ekologııalyq mádenıet aýqymdy aktsııalardan emes, adamnyń óz aýlasyna, kóshesine jáne qalasyna degen kózqarasynan bastalady.
Úshinshi aspekt – memlekettik saıasat. «Taza Qazaqstan» «Zań jáne tártip» qaǵıdaty jáne «Adal azamat» baǵdarlamasymen qatar, jańa qoǵamdyq etıkany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan ishki saıasattyń basym baǵyttarynyń biri retinde belgilengen.
Endigi kezekte, ekologtiń pikirinshe, qol jetkizilgen nátıjelerdi saqtap qalý mańyzdy.
– «Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda birneshe jyl ishinde shamamen 10 myń qoqys úıindisi joıyldy. Endigi basty mindet olardyń qaıta paıda bolýyna jol bermeý. Ol úshin adamdardyń minez-qulqyn ózgertý qajet, áıtpese tazalyq jumystary qaıta-qaıta qaıtalana beretin sheksiz áreketke aınalady, – dep atap ótti Azamat Aıaıbergenov.
Ol vandalızm men qoǵamdyq tártipti buzatyn usaq quqyq buzýshylyqtar máselesine de jeke toqtaldy.
– Krımınologııada «synǵan terezeler teorııasy» burynnan belgili: usaq quqyq buzýshylyqtarǵa – qoqys tastaýǵa, qabyrǵalardy graffıtımen búldirýge, qoǵamdyq oryndarda alkogol ishýge jol berý qylmystardyń, sonyń ishinde aýyr qylmystardyń da kóbeıýine alyp keledi. Sýreti salynǵan, búlingen qabyrǵa bul jerde kez kelgen áreketti isteýge bolady degen belgi beredi. «Zań jáne tártip» qaǵıdaty usaq-túıek nárselerdi tártipke keltirýden bastalady, – dep esepteıdi ol.
Ulttyq tazalyq standarty qandaı bolýy kerek
Sarapshynyń pikirinshe, bolashaq standartta ólsheýge jáne tekserýge bolatyn naqty kórsetkishter bolýy tıis. Eldi mekender úshin konteıner alańdarynyń qoljetimdiligi, qaldyqtardy turaqty shyǵarý, qaldyqtardy bólek jınaýdy damytý, stıhııalyq qoqys oryndarynyń bolmaýy, aýlalardyń, aıaldamalardyń jáne qoǵamdyq dárethanalardyń jaǵdaıy sekildi talaptar belgilenýi múmkin.
Tabıǵı aýmaqtar boıynsha sý qorǵaý aımaqtary men halyq kóp demalatyn oryndardyń jaǵdaıy, sondaı-aq avtomobıl joldarynyń boıynda qoqys jınaýǵa arnalǵan jabdyqtalǵan oryndardyń bolýy eskerilýi qajet.
Kógaldandyrý salasynda aǵashtardyń saqtalýy men jersiný deńgeıi, sondaı-aq olarǵa tıisti kútim jasalýy nazarǵa alynýy tıis.
Sonymen qatar ekolog ár aýmaq úshin jaýapkershilik naqty belgilenýi kerek dep sanaıdy.
– Ár sharshy metrdiń óz ıesi bolýy kerek: aýmaqqa – ákimdik, kóppáterli turǵyn úılerge – múlik ıeleri birlestigi, irgeles aýmaqqa – bıznes, al qurylys alańyna – qurylys salýshy jaýap berýi tıis, – dep atap ótti Aıaıbergenov.
Sarapshy qoǵamdyq baqylaýǵa da mańyzdy ról beredi. Onyń aıtýynsha, TazaQazBot arqyly azamattar 57 myńnan astam ótinish joldaǵan. Bul derekter jıyntyǵy óńirlerdiń ekologııalyq jaǵdaıyn baǵalaýǵa negiz bola alady.
Sonymen birge, onyń pikirinshe, ulttyq standart tek usynymdyq sıpatta emes, mindetti sıpatta bolýy kerek.
– Negizinde ulttyq tazalyq standarty – jańa qoǵamdyq kelisim. Memleket qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etedi, bıznes óz aýmaǵyna jaýap beredi, al azamat óz minez-qulqyna jaýapty bolady. Eger árkim ózine tıesili bólikti oryndasa, tazalyq Memleket basshysy aıtqan ulttyq brendke aınalady, – dep atap ótti sarapshy.
Ekologııalyq mádenıet – ulttyq kodtyń bir bóligi
Sarapshy Qazaqstannyń ekologııalyq mádenıetiniń tarıhı negizine de nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, tabıǵatqa uqypty qaraý Uly dalanyń dástúrli turmys-saltynyń ajyramas bóligi bolǵan.
Kóshpendiler jaıylymdardyń qalpyna kelý múmkindigin eskerip, sýdy qadirlegen jáne tabıǵı resýrstardy ortaq ıgilik retinde qabyldaǵan.
– Joǵary ekologııalyq mádenıet – bizdiń tól kodymyz. Biz ony az ǵana ýaqyt ishinde joǵaltyp ala jazdadyq. Máselen, Aral men Semeı polıgonynyń tragedııalary jerge nemquraıdy qaraýdyń qandaı saldarǵa ákeletinin kórsetti. Endi osy kodty qaıta jańǵyrtýymyz kerek, – dep esepteıdi Aıaıbergenov.
Onyń pikirinshe, «Taza Qazaqstannyń» tereń máni de osynda jatyr. Ol – tarıhı murany, zamanaýı memlekettik tetikterdi jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti bir arnaǵa toǵystyrý.
– Kóshpeli ómir salty ótkenniń enshisinde qaldy, biraq onyń qaǵıdaty joıylǵan joq: tabıǵatty aıalaý jáne jerdi óziń alǵan kezdegiden de jaqsy kúıde balalaryńa amanat etý, – dep qorytyndylady sarapshy.
Aıta keteıik, byltyr qoqys óńdeý salasynda 316,9 mlrd teńgeniń 67 jobasy maquldanǵan edi.
