Úkimet otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý sharalaryn qaraıdy
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Úkimet otyrysy ótedi. Onda Mınıstrler kabınetiniń músheleri otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý máselesin talqylaýdy josparlap otyr.
Qazaqstanda otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý memlekettik jáne kvazımemlekettik satyp alýlar, jeńildetilgen qarjylandyrý, kepildik berý jáne eksportty yntalandyrý tetikteri arqyly júzege asyrylady. Bul sharalar qazaqstandyq kásiporyndarǵa turaqty ótkizý naryǵyn qalyptastyryp, óndiristik qýattardy jańǵyrtýǵa jáne bıznesti keńeıtýge múmkindik beredi.
Otandyq óndirýshiler úshin kepildi ótkizý naryǵyn qalyptastyrýda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń orny erekshe. Qordyń dereginshe, 2025 jyly qazaqstandyq taýar óndirýshilerden satyp alý kólemi eki esege artyp, shamamen 2,2 trln teńgege jetti. Sonymen qatar ınfraqurylym jáne energetıka salalarynda 62 basym jobany iske asyrý arqyly otandyq taýarlar men qyzmetterge turaqty suranys qalyptastyryldy.
Qazirgi ýaqytta Qordyń satyp alý júıesinde otandyq taýar óndirýshiler men shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdyń 16-dan astam tetigi qoldanylady. Olardyń qatarynda qazaqstandyq óndirýshilerden mindetti satyp alý, qamtamasyz etýdiń barlyq túrinen bosatý, jetkizýshi otandyq taýar óndirýshi bolǵan jaǵdaıda 30 paıyzǵa deıin aldyn ala tólem jasaý jáne jetkizilgen ónimniń aqysyn tóleý merzimin qysqartý sharalary bar.
Bul tetikter kásiporyndardyń tapsyrys kólemin aldyn ala josparlaýyna jáne óndirisin turaqty damytýyna jaǵdaı jasaıdy.
Máselen, 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda «Samuryq-Qazyna» júıesinde otandyq taýar óndirýshilermen jalpy quny 594 mlrd teńgeden asatyn 3,8 myńnan astam kelisimshart jasaldy. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 46 paıyzǵa kóp. Onyń ishinde jalpy quny 343 mlrd teńgeni quraıtyn 171 uzaqmerzimdi kelisimshart bar. Bul kórsetkish te bir jyl burynǵy kezeńmen salystyrǵanda 1,7 ese ósken.
Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, memlekettik satyp alýda da qazaqstandyq óndirýshilerdiń úlesi artyp keledi. 2024 jyly olarmen jalpy quny 370 mlrd teńgeden asatyn 145 myńnan astam kelisimshart jasalǵan. 2025 jyly kelisimshart sany 16,5 paıyzǵa ósip, 169 myńǵa jetti. Al olardyń jalpy quny 23,3 paıyzǵa artyp, 456 mlrd teńgeni qurady.
2026 jylǵy 31 shildedegi jaǵdaı boıynsha otandyq taýar óndirýshilermen jalpy quny 97 mlrd teńge bolatyn 68 myń kelisimshart jasalǵan.
Qarjylandyrý men ınvestıtsııa tartý
Otandyq kásiporyndardy qoldaýdyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – jeńildetilgen qarjylandyrý men ınvestıtsııa tartý. Bul baǵytta «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdınginiń damý ınstıtýttary kásipkerlerge óndiristi iske qosý, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý, bıznesti keńeıtý jáne eksport kólemin arttyrý kezeńderinde qoldaý kórsetedi.
Atap aıtqanda, «Damý» qorynyń jelisi boıynsha 2024 jyldan bastap 2026 jylǵy tamyzǵa deıin óńdeý ónerkásibindegi 10,3 myń jobaǵa jalpy somasy 2,2 trln teńge kóleminde kredıttik qoldaý kórsetildi. Onyń ishinde 4 674 joba sýbsıdııalaý, 3 633 joba kepildik berý, 1 998 joba jeńildetilgen qarjylandyrý quraldary arqyly qoldaý tapty.
Buǵan qosa, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha «Damý» qory shaǵyn jáne orta bıznestiń 13 myń jobasyna 2,2 trln teńge kóleminde qoldaý kórsetti.
Kásipkerlerdiń bank qarjylandyrýyna qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2025 jylǵy sáýirde kepildik qorlarynyń tetigi iske qosyldy. Bul mehanızm kásipkerlerdiń qarjy alý múmkindigin keńeıtip, bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan tetik aıasynda 3 myńnan astam kepildik berildi.
Іri ınvestıtsııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa Qazaqstannyń damý banki de qatysady. Ótken jyly bank jalpy somasy 2,3 trln teńgeni quraıtyn 77 ınvestıtsııalyq joba men eksporttyq operatsııany qarjylandyrdy. Nátıjesinde 10 iri óndiristik nysan jańǵyrtylyp, paıdalanýǵa berildi.
Olardyń qatarynda jylyna 90 myń avtokólik shyǵarýǵa qaýqarly tolyq tsıkldi mýltıbrendti avtomobıl zaýytynyń qurylysy, sondaı-aq Mańǵystaý jáne Aqtóbe oblystarynda jalpy qýaty 200 MVt bolatyn jel elektr stantsııalarynyń qurylysy bar.
Qazaqstandyq ónim eksportyn ilgeriletý
Memlekettik qoldaý otandyq ónimniń ishki naryqtaǵy úlesin arttyrýmen ǵana shektelmeıdi. Qazaqstandyq kásiporyndardyń sheteldik naryqtarǵa shyǵýyna da qarjylyq jáne saqtandyrý quraldary arqyly jaǵdaı jasalyp otyr.
Bul baǵytta Qazaqstannyń eksporttyq-kredıttik agenttigi jumys isteıdi. Agenttik metallýrgııa, mashına jasaý, tamaq jáne hımııa ónerkásibi, agroónerkásiptik keshen jáne basqa da salalardaǵy 131 eksporttaýshyǵa jalpy somasy 653,7 mlrd teńge kóleminde qoldaý kórsetti.
Іri mámileler qatarynda «Sapa Trade Company» JShS qaryzyn saqtandyrý, «Shın-Laın» JShS aınalym qarajatyn tolyqtyrý, sondaı-aq «Prıma Qus» JShS qus etin óndirý zaýytynyń qurylysyna berilgen qaryzdy saqtandyrý bar.
Tek 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda óńdeý ónerkásibi kásiporyndaryna kórsetilgen qoldaý kólemi 418,5 mlrd teńgege jetti. Bul quraldardy shıkizattyq emes sektordaǵy 69 kásiporyn paıdalanǵan. Olardyń 61 paıyzy – shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi.
Al shıkizattyq emes sektordaǵy ınvestıtsııalyq belsendilikti arttyrýda «Qazaqstan Investment Corporation» (QIC) mańyzdy ról atqarady. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha korporatsııanyń jańa ınvestıtsııalary 13 ese ósken. QIC qatysatyn qorlar arqyly ónerkásip, agroónerkásiptik keshen, ınfraqurylym jáne tehnologııalyq baǵyttardy qamtıtyn 15 jobaǵa 787,5 mlrd teńge kóleminde qarjy tartyldy.
Osylaısha, otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý memlekettik satyp alýǵa basymdyq berýmen ǵana shektelmeı, uzaqmerzimdi tapsyrystar, jeńildetilgen qarjylandyrý, ınvestıtsııa tartý jáne eksportty saqtandyrý tetikteri arqyly keshendi túrde júzege asyrylyp keledi. Bul sharalar qazaqstandyq kásiporyndardyń óndiristik áleýetin arttyryp, ishki naryqtaǵy otandyq ónimniń úlesin keńeıtýge baǵyttalǵan.
Aıta keteıik, ótken aptadaǵy Úkimet otyrysy jylý berý maýsymynyń barysy talqylanyp, jylytý kezeńindegi órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi pysyqtaldy. Birinshi másele boıynsha negizgi baıandama jasaǵan Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenovtiń aıtýynsha, atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde elektr stantsııalarynyń tozý deńgeıi 52% deıin, elektr jáne jylý jelileriniń tozý deńgeıi tıisinshe 65,7% jáne 48% deıin tómendedi. Sondaı-aq ótken jylmen salystyrǵanda tehnologııalyq buzýshylyqtar sany orta eseppen 6% azaıdy. Bul kórsetkish elektr stantsııalarynda 8% qysqardy. Jarty ǵasyrdan beri jumys istep turǵan jylý jelileri aýystyryldy.
Halyqty kómirmen qamtamasyz etý maqsatynda mınıstrlik janynda barlyq múddeli taraptardyń qatysýymen Respýblıkalyq shtab jumys istep tur. Jalpy, aǵymdaǵy jylytý maýsymynda halyq pen kommýnaldyq-turmystyq sektordyń kómirge qajettiligi 7,3 mln tonnany quraıdy. Onyń ishinde kommýnaldyq-turmystyq sektorǵa – 1,6 mln tonna, halyqqa – 5,7 mln tonna.
Jylý berý maýsymyna qatysty túıin sózine aıtqan Premer-mınıstr Oljas Bektenov jylýǵa qatysty turǵyndardan shaǵym kóp túsken óńirlerdi atady.
- Qazirgi tańda barlyq óńirde jylý berý maýsymy bastaldy. Jaz aılarynda jabdyqtardy, jylý men elektr jelilerin jóndeý sharalary qabyldandy. Tutynýshylarǵa jylý kestege sáıkes berildi. Biraq jylýdyń sapasyna narazy nemese jylýsyz qalǵan turǵyndar tarapynan shaǵymdar da kelip túsip jatyr. Olardyń ishinde Aqtaý, Pavlodar jáne Petropavl turǵyndary bar, - dedi Oljas Bektenov.
Ekinshi másele boıynsha sóz alǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Murat Muhanovtyń málimetinshe, jylý berý kezeńinde órtterdiń 55 paıyzdan astamy turǵyn úı sektorynda, ıaǵnı jeke turǵyn úılerde oryn alady. Órttiń negizgi sebepteri – elektr quraldaryn, peshpen jylytý júıelerin ornatý jáne paıdalaný erejeleriniń buzylýy.
- Sonymen qatar órt jáne gazdan ýlaný saldarynan qaza tapqandardyń basym bóligi zeınetkerler men ýaqytsha jumyssyz azamattar. Osylardy eskere otyryp, Mınıstrlik mynadaı is-sharalardy júzege asyryp keledi. Birinshi kezekte, turǵyn úı sektorynda qaýip-qaterdiń aldyn alýǵa baǵdarlanǵan profılaktıkalyq jumystar iske asyp jatyr. Munda qamtylǵan úılerdiń sanyna emes, órt shyǵý qaýpiniń deńgeıine qaraı jumystar uıymdastyrylady, - dedi M. Muhanov.
Onyń atap ótýinshe, jeke turǵyn úı sektorynda jáne qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda turmystyq gaz ballondaryn paıdalaný da táýekel faktorlarynyń biri bolyp qala beredi. Olardy paıdalaný, saqtaý jáne toltyrý talaptaryn buzý - aýyr zardaptarǵa ákeletin órtter men jarylystardyń qaýpin arttyrady.
Premer-mınıstr Oljas Bektenov Energetıka mınıstrligine qoldanystaǵy gaz ballondaryn jańartýdyń tetigin ázirleýdi tapsyrdy.
- Ótken jylý berý maýsymynda gaz ballondarynyń jarylýyna baılanysty 7 oqıǵa tirkeldi. Negizgi sebep olardy paıdalaný kezinde qaýipsizdik talaptarynyń buzylýy boldy. Búginde 350 myńǵa jýyq turmystyq gaz ballony 40-50 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Olardy shuǵyl aýystyrý qajet. Ónerkásip mınıstrligine ballondar óndirisin jolǵa qoıý tapsyrylǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta Kókshetaý qalasynda osyndaı zaýyt iske qosyldy. Aldaǵy ýaqytta Atyraý jáne Almaty qalalarynda da ashý kózdelip otyr. Endigi kezekte jeke turǵyn úılermen qatar, tamaqtaný oryndarynda da gaz ballondaryn aýystyrý jumystaryn jolǵa qoıý kerek, - dedi O. Bektenov.
Sonymen qatar Úkimet basshysy óńir ákimdikterine halyqtyń áleýmettik osal toptarynyń úılerine datchıkterdi satyp alý jáne ornatý úshin qarajat qarastyrýdy, Іshki ister men Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikterine órt shyǵý qaýpi bar jaǵdaılardy anyqtap, shuǵyl sharalar qabyldaý úshin turaqty reıdter ótkizip turýdy, turǵyn úı sektorynda órt qaýipsizdigi aılyǵyn qarasha aıynyń sońyna deıin jalǵastyrýdy, birinshi kezekte, stýdentter turatyn oryndardy –jataqhanalar men hostelderdi, sondaı-aq bilim berý nysandaryn erekshe baqylaýǵa alýdy tapsyrdy.