Úkimet basshysy S.Ahmetov: Ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge qajetti jaǵdaı jasalǵan

Bul týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Serik Ahmetov «Aıqyn» respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası gazetine bergen suhbatynda (avtory - Beısenbaı Tájibaev) aıtty.

Nazarlaryńyzǵa suhbattyń tolyq nusqasyn usynamyz.

- Serik Nyǵmetuly, Úki­met 2012 jyldyń basyn­da ekonomıkanyń ósý qarqyny 7% bolady dep málimdegeni esimizde. Shyn máninde ótken jyly bul kórsetkish nebári 5%-dy qurady. Bir suhbatyńyzda, bıyl osy qarqyndy saqtap qa­lýǵa kúshimiz jetedi degen edińiz. Alaıda Ekonomıka mınıstrli­gi ІJÓ-niń bıylǵy ósimin - 6% deńgeıinde boljady. Álemdik naryqtaǵy shıkizatqa qatysty suranystyń azaıyp bara jat­qanyn eskersek, mundaı boljam qandaı kórsetkishterge súıenip jasalyp otyr?

- Qazaqstan ekonomıkasy úshin 5% ósim - jaqsy kórset­kish. Elimizdiń eń iri saýda árip­testeriniń biri Qytaıda sońǵy 30 jylda bolmaǵan ekonomı­kalyq ósimniń báseńdeýi baı­qaldy. Umytpasam 7,8%-ǵa deıin túsip ketti. Reseıde ótken jylǵy ósim 3,5%-dy qurady. Qaryz ben jumyssyzdyq búıirden qys­qan Eýropalyq odaq elderi de qatań ekonomıkalyq shara­lardy qolǵa alýǵa májbúr bo­lýda. Álemdik ekonomıka daǵda­rystan keıin azdap «es jııa» bastaǵanmen, áli de turaqty ósimdi qamtamasyz ete almaı otyr. Qalyptasqan jaǵdaı álemdik naryqtyń belsendi mú­shesi retinde bizdegi eksporttyq operatsııalarǵa keri áser etpeı qoıǵan joq. Máselen, syrtqy naryqta qara metallýrgııa sa­lasy boıynsha qazaqstandyq ónimderge degen suranys 30%-ǵa deıin azaıyp ketti, soǵan sáı­kes, ken óndirý kólemi 13%-ǵa tómendedi. Byltyr munaı kólemi de 2011 jylǵy kórsetkishten 1,9%-ǵa az óndirilgeni málim. Josparlanǵan parametrlerge qol jetkize almaýymyzdyń eń basty sebebin álemdik ekonomı­ka damýynyń baıaýlaýymen tú­sindirýge bolady. Desek te, Prezıdent tapsyr­masyna saı daǵdarysqa qar­sy der kezinde shuǵyl sharalar qabyldanyp, ótken jyly negiz­gi ekonomıkalyq baǵdarlama­lardy iske asyrýda aıtarlyq­taı nátıjelerge qol jetkizil­di. Ónerkásip óndirisiniń kólemi artty, hımııa, farmatsevtıka, jeńil ónerkásip, mashına qu­rylysy ónerkásibiniń barlyq salalarynda ósim baıqaldy. Inflıatsııa 1,4%-ǵa tómendedi, jumyssyzdyq deńgeıi 5,3 % deń­geıinde qaldy. Elimizdiń ha­lyqaralyq rezervi, Ulttyq qordaǵy qarajat, bankterdegi aktıvter, halyqtyń aqshalaı tabysy, jalaqysy kóbeıdi. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan Úkimetiniń júrgizip otyrǵan eko­nomıkalyq saıasaty 2012 jyly memleketimizdegi makro­ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Al bıylǵy jaǵdaı qaı ba­ǵytta órbıdi degenge keletin bol­saq, ózińiz bilesiz, aýyr soqqy­­dan álemdik ekonomıka áli aıy­­ǵyp ketken joq. Keshegi Kıprdegi qarjylyq kúızelis sonyń bir ǵana mysaly. Halyqaralyq valıýta qory jahandyq ekono­mıkanyń ósimin bıyl nebári 3,5%, al Dúnıejúzilik Bank 2,4% deńgeıinde boljap otyr. Degenmen osyndaı kúrdeli kezeńde de, Qazaqstannyń bıyl eń kemi 6% ekonomıkalyq ósim­di qamtamasyz etýge múmkinshi­ligi jetkilikti dep oılaımyn. Oǵan qajetti alǵysharttardyń bári bar. Úkimet Memleket bas­shysynyń «Qazaqstan - 2030» jáne elimizdiń 2020 jylǵa deıingi damýynyń Strategııa­lyq josparlaryn iske asyrý­dy jalǵastyryp, ekonomıka­lyq saıasatty júrgizýde «Qazaq­stan - 2050» strategııasynyń ne­gizgi erejelerine súıenetin bola­dy. Pragmatıkalyq, ıaǵnı tabys­qa negizdelgen ınvestıtsııalyq saıasat pen ekonomıkany ár­taraptandyrýdy jalǵastyrý, kásipkerlikti jan-jaqty qol­daý, jańa jumys oryndaryn ashý - munyń barlyǵy turaq­ty ósimdi qamtamasyz etýge baǵyttalady. Jáne ol aldy­men, ishki suranysqa arqa súıeıdi. Negizgi ınvestıtsııalar ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna jumsalady. Bul oraıda, Indýstrııalandy­rý baǵdarlamasy ishki sura­nysty qoldaýdyń eń mańyzdy quraly bolyp qala beredi. Atalǵan baǵdarlama sheńberin­de «Ónimdilik - 2020», «Bıznestiń jol kartasy - 2020», sonymen qatar agroónerkásiptik ke­shen, kólik, ınfraqurylym­dyq, energetıkalyq salalarda­ǵy serpindi jobalardy iske qosý, onyń ishinde «Batys Eýropa - Batys Qytaı» halyqaralyq avtokólik dáliziniń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qurylysyn aıaq­taý, «Jezqazǵan - Beıneý» já­ne «Arqalyq - Shubarkól» ba­ǵytyndaǵy jańa temir jol jelisiniń, Batys-Soltústik-Ortalyq gaz qubyry qury­lysynyń bastalýy, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa ba­ǵyt­talǵan turǵyn úı kommýnal­dyq sharýashylyǵyn jańǵyr­tý, qoljetimdi turǵyn úımen, sapaly aýyzsýmen qamtý sııaq­ty salalyq baǵdarlamalardy júzege asyrý ekonomıkanyń josparlanǵan ósimin qamtamasyz etýge, ınflıatsııalyq deńgeıdi 6-8% aralyqta ustap turýǵa múmkindik beredi. Aldyn ala boljam boıynsha, bıyl birinshi toqsandaǵy eko­nomıkalyq ósim 4,5% bolady dep otyrmyz. Al ınflıatsııa 1,9% deńgeıinde qalyptasty, onyń ishinde naýryz aıyndaǵy ınflıatsııa 0,2%-dy qurady. Orta merzimdik kezeńge ar­nalǵan boljam týraly aıt­saq, 2013-2017 jyldary eko­nomıkanyń naqty ósimi 6-7,6% deńgeıinde josparlandy. Bul, aldaǵy bes jyldaǵy eko­nomıkanyń ortasha ósimi 7% deńgeıinde bolady degen sóz. Qoryta aıtqanda, elimizde turaqty ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý úshin qajetti jaǵdaı jasalǵan.

- Elbasy kóterip otyrǵan ekonomıkanyń turaqty ósi­min qamtamasyz etý máselesin elimizdiń shıkizatqa táýeldili­gin barynsha azaıtpaı sheshý múmkin emes. Osy oraıda úde­meli ındýstrııalyq-ınno­vatsııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde qan­shama kásiporyndar men zaýyttar iske qosylyp jatyr. Alaıda bul jobalardyń ıgili­gin halyq qashan sezinedi? Otan­dyq ónim elimizde qashan ult­tyq maqtanyshqa aınalady dep oılaısyz?

- Údeme­li ındýstrıaldy-ınnovatsııa­lyq baǵdarlamany oryndaýǵa kiriskenimizge úsh jyldan as­ty. Ósim jyldan-jylǵa baı­qalyp keledi. Elimizdiń ІJÓ qurylymyndaǵy óńdeýshi ónerkásibiniń úles salmaǵy ótken jyly 12%-ǵa jýyqtady. Salystyrmaly túrde aıtsam, ol 2009 jyly 10,5%, 2011 jyly 11,4%-dy toltyrǵan. Bir atap ótetin jaıt, taý-ken salasyna qaraǵanda óńdeýshi ónerkásibi­niń ósimi bes esege jýyq ar­typ otyr.
Eń bastysy, otandyq eko­nomıkada buryn bolmaǵan ja­ńa óndiristik salalar qury­lyp jatyr. Byltyr jyldyń so­ńyn­da ózderińiz de kýá boldyńyz­dar, Qazaqstanda tuńǵysh ret fotoelektrıkalyq modýl­der­diń óndirisi jolǵa qoıyldy. Kó­liktik mashına qurylysy degen jańa óndiristik sala paıda bol­dy. Avtokólikterdi aıtpaǵan­nyń ózinde júk vagondaryn, jolaýshylar tasymaldaıtyn vagondardy, lokomotıvterdi shyǵara bastadyq. Sırek kez­desetin metaldar óndirisin da­mytý qolǵa alyndy. Álemdik jetekshi korporatsııamen birge dızeldik qozǵaltqyshtardy jasap shyǵaratyn zaýyttyń qurylysyna kiristik. Buryn munyń eshqaısysy da bolǵan joq edi. 2008 jylmen salystyr­ǵanda munaı-gaz óńdeý óndiri­sine qajetti quraldar shyǵarý 5,1 ese, aýyl sharýashylyǵy teh­nıkalaryn shyǵarý 2 esege artty. Óńdeýshi ónerkásibin­degi eńbek ónimdiligi bir jarym ese­ge kóbeıdi. Al Indýstrııalandyrý kar­tasynda jalpy quny 11,1 trln teńgeni quraıtyn 779 joba bar. Jobalardyń basym kópshili­gin jeke sektordyń júzege asy­ryp otyrǵanyn atap ótken jón. Ót­ken úsh jylda Indýstrııalan­dyrý kartasy sheńberinde jalpy quny 2,1 trln teńge bolatyn 537 joba iske qosyldy. 57 myń­nan astam turaqty jumys or­ny qurylyp, iske qosylǵan jo­balar 1,6 trln teńgeniń ónimin shyǵardy. Bıyldyń ózinde taǵy 135 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Onyń ishinde Jambyl oblysynda mıneraldy ty­ńaıtqyshtar shyǵarý zaýyty, Aqtóbe oblysynda shyny zaýyty, Pavlodar oblysynda kúıdirilgen anodtar zaýyty, Aqtaýdaǵy bıtým zaýyty sııaq­ty iri-iri óndirister bar. Biz In­dýstrııalandyrý kartasy sheń­berinde Qazaqstanda bu­­ryn-sońdy shyǵarylmaǵan 100-den astam ónimderdi óndirýge qol jetkizdik. Mundaı jumys­tar turaqty túrde jalǵasatyn bolady. Jýyrda ǵana Elbasynyń qabyldaýynda bolǵanymda Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde iske qosylǵan ká­siporyndardy, óndiristik qýattylyǵyna shyǵarý jónin­de naqty tapsyrma berdi. Bul má­sele Úkimettiń turaqty ba­qylaýynda.

- Baspasózde «Qazaqstan energetıkalyq táýelsizdikke qashan qol jetkizedi?» degen saýal jıi kóteredi. Premer-mınıstr retinde mundaı saýal­darǵa ne aıtar edińiz? Eldi me­kenderdi tabıǵı gazben, elektr qýatymen qamtamasyz etýde naqty qandaı jumystar atqa­rylýda? Sonymen qatar bala­maly qýat kózderiniń múm­kindi­gin paıdalaný barysy qalaı?

- Energetıkalyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdiń bir­den-bir joly - jeke qýat kóz­derin damytý. Qazirgi tańda biz
ishki naryqtaǵy elektr ener­gııasyna degen suranysty tolyǵymen qamtamasyz etip otyrmyz. Ótken jyldyń sońynda Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qýatty­ly­ǵy 300 MVt-tyq Moınaq GES-in iske qosqanyn bilesizder. Ekibastuz 1 GRES-inde árqaısy­synyń qýaty 500 MVt bolatyn eki energoblokty qaıta jańǵyr­tý jumystary jalǵasýda. Sony­men birge qýaty 600-660 MVt-tyq energoblok qurylysy bas­taldy. Shardara SES-in qaıta jóndeý jumystary jáne qýaty 1320 MVt bolatyn Balqash JES qurylysy qarqyndy júrýde. Energetıkalyq táýelsiz­dikti qamtamasyz etýdiń taǵy bir joly ol - Atom elektr stansa­sy. AES-tiń qajettiligi jónin­de Memleket basshysy da qadap aıtty. Bizdiń elimizde AES qurylysy energetıkalyq qýat kózderin ártaraptandyrý úshin jáne energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qajet. Qazirgi tańda qýattyń bul tú­rin álemniń 31 memleketi paı­dalanady. Bir ǵana Frantsııa elektr qýatynyń 78%-yn osy AES-ten alady. MAGATE-niń málimeti boıynsha 29 memle­ket AES qurylysyn salýǵa nıetti. Bizdiń jumys toby qazir eki alańdy qarastyrý ústinde. Onyń biri Mańǵystaý atom energo kombınatynyń orny bolsa, ekinshisi Balqash jylý elektr stansasynyń negizinde salý josparlanýda. Ázirge bul - talqylanyp jatqan joba. Búginde elektr energetıka­sy salasyn damytý jáne oǵan qosymsha ınvestıtsııa tartý úshin tıisti zańdyq normalar qabyldandy. 2015 jylǵa deıin bul salaǵa 1 trln teńgeden as­tam ınvestıtsııa tartylady dep boljanýda. Nátıjesinde 3000 MVt-tan astam jańa qýat kózderin qosýǵa múmkindik týady. Gazdandyrý máselesine keletin bolsaq, ońtústik óńirin qamtamasyz etýdi Beıneý-Shymkent-Aqbulaq gaz qubyryn tartý arqyly sheshemiz. Bul jumystar bıyl aıaq­talýy tıis. Elimizdiń 9 oblysy tabıǵı gazben tolyq qamtamasyz etilgenimen, bul árıne, jetkiliksiz. Óıtkeni respýblıkadaǵy eldi mekenderdiń nebári 23%-y ǵana gazdandy­rylǵan. Ótken jyly osy maqsatqa respýb­lıkalyq bıýdjetten 13 mlrd teńge bólindi. Bul soma 2004 jyly eki mlrd teńge ǵana edi. Endi qarjy bólý jyldan-jylǵa kóbeıip, taǵy 46 eldi mekenge gaz tartyldy. Al balamaly qýat kózderin paıdalaný - elimizdiń elektr energetıkasyn damytý­dyń jáne ekologııalyq problemalardy she­shý­diń basym baǵyttarynyń biri. Qazirgi boljam boıynsha Qazaqstanda balamaly qýat kózderiniń áleýeti óte úlken, shamamen 1 trln kVt saǵ. baǵalanýda. Balamaly ener­getıka bizdiń ındýstrıaldy baǵdarlama­myzdyń bir bóligi retinde aıqyndalǵan. Tek osy balamaly qýat kózderi arqyly ǵana biz 2014 jylǵa qaraı 1 mlrd kVt saǵ. elektr energııasyn alamyz degen maqsat qoıyp otyr­myz. Sonymen birge jasyl ekonomı­kany damytý boıynsha da turaqty jumys júrgizilýde. Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qaraǵandy oblystarynda shaǵyn sý ener­getıkalyq nysandary iske qosyldy. Jam­byl, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan ob­lystarynda jel elektr stansalary jumys istep tur. Almaty jáne Jambyl oblys­ta­rynda kún energııasyn óndirý alańdary qurylǵan. Bul rette, 2012 jyly tek qana jańartylatyn energııa kózderi arqyly 450 mln kVt saǵ. elektr energııasy óndiril­-di, ony 2011 jylmen salystyrǵanda 27 mln kVt saǵ. kóp.
Atalǵan salanyń ınvestıtsııalyq tar­tym­dylyǵyn arttyrý maqsatynda, jańa zań jobasy daıyndalyp, Parlamentke usy­nyl­dy. Zań jobasy boıynsha jańartylatyn energııa kózderiniń árbir túrine shekti ta­rıf­ter qoldanylady. Eger osy norma qa­byldansa, ınvestorlar jobaǵa jumsaǵan qa­rajattarynyń qaıtarymyna senimdiligi artady. Osy baǵyt boıynsha aldaǵy ýaqytta Almaty oblysyndaǵy Shelek dálizi men Jońǵar qaqpasynda, Aqmola oblysynyń Ereımentaý aýdanynda, Arqalyq qalasy­nyń mańynda, Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń Ulan aýdanynda jáne Jambyl ob­ly­synyń Qordaı aýdanynda jel elektr stan­sasy salý kózdelýde. Almaty, Jambyl, Qyzylorda oblystarynda úlken qýatty kún elektr stansalaryn qurý josparlanýda. Sondaı-aq Elbasymyzdyń tapsyrmasy­na oraı, aǵymdaǵy jylǵy qańtar aıynda balamaly energetıkany damytý jónindegi 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary qabyldandy. Oǵan sáıkes 2020 jyl­ǵa deıin 13 jel elektr stansasy, 14 sý elektr stansasy jáne 4 kún elektr stansa­-sy paıdalanýǵa beriledi dep otyrmyz.

- Serik Nyǵmetuly, qarapaıym turǵyn­dardy alańdatyp júrgen saýaldardyń bir­qataryna toqtalyp ótsem dep edim. Elimizde zeınetaqy júıesin jańǵyrtý reformasy bastaldy. Biryńǵaı ulttyq zeı­netaqy qory qurylyp jatyr. Qazir qoǵamda alypqashpa áńgime kóp, zeınetaqymyz ne bo­lady, jınaǵan qarajatymyz qalaı saqtala­dy degen suraqtardy da oqyrmandarymyz jıi qoıady. Jalpy, qorlardy biriktirýdiń halyq­qa qandaı paıdasy bar?

- Ár memleket óziniń áleýmettik qam­syz­dandyrý salasyn ekonomıkalyq saıasatyna beıimdep, damytyp otyrady. Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin ári qaraı jetildirý tý­raly mindetti Memleket basshysy óziniń byl­tyrǵy halyqqa Joldaýynda Úkimettiń aldyna qoıǵan. Bıyl jyldyń basynda Elbasy Úkimet pen Ulttyq Bankke Biryń­ǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qurýdy tapsyrdy. Osy oraıda Úkimet «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyz­dandyrý týraly» zań jobasyn ázirlep, Má­jilistiń qaraýyna usyndy. Zań jobasynda Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qurý, zeınet jasyn birizdendirý jáne min­detti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn engizý sııaqty kontseptýaldy ózgerister engizildi. Basty másele qorlardy biriktirýde emes, Memlekettik jınaqtaýshy zeınetaqy qory­nyń negizinde Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­netaqy qoryn qurý tóńireginde bolyp otyr. Al ol qandaı qajettilikten týyndady? Bir­yńǵaı qordyń maqsaty - jınaqtaýshy zeı­netaqy júıesiniń tıimdiligin arttyrý, ıaǵnı azamattardyń jınaqtaýshy júıege qaty­sýyn yntalandyrý, qarjylyq saýatyn art­tyrý, ınvestıtsııalyq kirisin ulǵaıtý, zeı­netaqy jarnalarynyń turaqty túsimderin qamtamasyz etý. Ókinishke qaraı, bizdiń zeı­netaqy qorlarymyz qarjylyq ınstıtýt re­tinde, mundaı jumystarmen turaqty túrde aınalysqan emes. Byltyr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jyl boıy elimizdegi jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynyń ju­mysyna taldaý júrgizdi. Qazirgi tańda eli­mizde turaqty jumys istep otyrǵan 8,4 mln azamattyń ishinde qorlarǵa turaqty túrde jarnasyn aýdaratyndardyń sany 5,7 mln ǵana. Qorlar salymshylardy yntalandy­ryp, jańa qatysýshylardy tartýdyń or­nyna, salymshylardy birinen-biri aýysty­ryp alýmen áýestenip ketti. Sonymen qatar jeke zeınetaqy esep­shot­taryn basqarýdaǵy jarııalylyq pen ashyqtyqty qamtamasyz etý Biryńǵaı jı­naqtaýshy zeınetaqy qorynyń basty min­de­tiniń birine aınalady. Bul qordyń quryl­taıshysy jáne aktsıoneri QR Úkimeti bo­lady. Qordyń zeınetaqy aktıvterin bas­qarý - Ulttyq Bankke tapsyrylady. Al Ulttyq Banktiń Ulttyq qordy basqarýda úlken tájirıbesi bar ekeni belgili.
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory da Ulttyq qor sııaqty ulttyń, halyqtyń strategııalyq jınaǵy. Al ınvestıtsııalyq strategııany zeınetaqy aktıvterin basqarý jónindegi Keńes bekitedi. Keńesti qurý tý­raly sheshimdi Elbasy qabyldaıdy. Ózgeris­terden qorqýdyń qajeti joq, zeınetaqy ak­tıvteriniń bútindeı saqtalýy men ın­ves­tıtsııalyq tabystarynyń ulǵaıýyna memle­ket kepildik beredi.

Al zeınet jasyn teńestirý máselesi bo­ıyn­sha qazirgi tańda yntymaqty júıe aıaq­talý satysynda turǵandyqtan, ýaqyt óte azamattardy jınaqtaýshy zeınetaqy júıe­simen qamtýǵa basa kóńil bólinip otyr. Ult­tyq jáne sheteldik sarapshylar júrgizgen zertteýler boıynsha eger qazirgi qolda­nys­taǵy zeınetaqy júıesi qalatyn bolsa, zeı­netaqy tólemderin ósirmek túgili, osy kú­ıin­de saqtap qalýdyń ózi qıynǵa soqpaq. Birinshiden, ortasha ómir súrý jasynyń ulǵaıýy, jumys isteıtin áıelder sanynyń ósýi sııaqty álem elderinde baıqalǵan úr­dister bizde de oryn aldy. Birqatar Eýropa elderi áıelderdiń zeınet jasyn 65-ten 67 jasqa deıin kóterýdi josparlaýda. Qazirgi tańda jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinde áıelderdiń úlesi 45%. Olardyń ortasha zeınetaqy jınaqtary er adam­dar­dan 25%-ǵa tómen. Áıelderdiń qajetti zeı­netaqy jınaqtaryn toltyra almaýynyń birden-bir sebebi - jınaqtaý júıesine qa­tysý merziminiń jáne er azamattarǵa qara­ǵanda jalaqysynyń az bolýy. Halyqaralyq sarapshylardyń usynysy boıynsha, áıel­der qajetti zeınetaqy jınaǵyn jınaý úshin eń kemi bul júıege 30-35 jyl boıy turaqty qa­tysýy kerek. Sondyqtan keleshekte tıisti deńgeıde zeınetaqy alýdy qamtamasyz etý úshin zeınet jasyn ulǵaıtý - qajettilik dep túsingen jón. Zań jobasyn Májilis depýtattary bi­rinshi oqylymda maquldady. Onda zeınet­kerlikke shyǵý kezeńin ár jyl saıyn 6 aıǵa uzartý arqyly on jyldyń kóleminde sheshý týraly usynys bar. Endi Úkimet zeınet ja­syna jaqyndaǵan áıelderdi jumyspen qam­týdy kózdeıtin arnaıy baǵdarlama ázirlep jatyr. Munymen birge zań jobasynda zııandy óndiriste jumys isteıtin azamattardy zeı­netaqymen qamsyzdandyrý máselesin sheshý de kózdelgen. ıAǵnı jumys berýshiler bul aza­mattardyń zeınetaqy jarnalaryna qo­symsha 5% mólsherinde mindetti kásiptik jar­nalardy aýdarady degen jańa norma usynyldy. Buǵan deıin ol erikti jarna tú­rinde júrip, 4 myń adamdy qamtyǵan. Jańa ózgeris engizilse 135 myńdaı adam osy min­detti zeınetaqy jarnalarymen qamtama­-syz etiledi degen boljam bar.

- Úkimet «Agrobıznes - 2020» salalyq baǵdarlamasyn qabyldady. El qazynasynan aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa qyrýar qara­jat qarastyrylyp otyr. Áıtse de aýyl sha­rýashylyǵyn qoldaýdyń 2014 jylǵa deıingi baǵdarlamasynyń áli aıaqtalmaǵanyn bilemiz. Jańa baǵdarlamany merziminen buryn qa­byldaýǵa ne sebep?

- Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵ­darlamasy boıynsha aıtarlyqtaı nátı­jelerge qol jetkizildi. Atalǵan saladaǵy eńbek ónimdiligi eselene tústi, eksporttyń úlesi artty. Elimizdiń azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etýge qatysty ınfraqury­lymdyq, ǵylymı alǵysharttar jasaldy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderine degen jahandyq suranystyń ósip otyrǵan qazirgi jaǵdaıynda Qazaqstannyń azyq-túlik ón­dirisine tyń serpilis qajet. Bul oraıda, Elbasymyzdyń agroónerkásip kesheniniń damý kókjıegin qaıta qarap, jańa strate­gııalyq maqsattardy iske asyrý týraly Úki­mettiń aldyna qoıǵan tapsyrmasy bar. Sondaı-aq Keden odaǵy jaǵdaıynda jáne Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý qarsa­ńynda agroónerkásip keshenin túbegeıli jańǵyrtýdyń, jańadan salalyq baǵdarla­many ázirleýdiń qajettiligi týyndady. Osy­ǵan baılanysty, joǵary tehnologııalardy damytý, básekege qabilettilikti arttyrý ón­diristiń aldyna qoıylatyn negizgi mindetter bolyp tabylady. Elbasy tapsyrmasy boıynsha jańa baǵ­darlamany aqpan aıynda Úkimette bekittik. Bul qujat jobasy elimizdiń barlyq óńirle­rinde jan-jaqty talqylaýdan ótti. Sharýa­lardyń, kásipkerlerdiń, qarjy uıymdary ókilderiniń usynystary eskerildi.
Baǵdarlamada salany memlekettik qol­daýdyń qýatty tetikteri qarastyrylǵan. Onyń osyǵan deıin qabyldanǵan salalyq baǵdarlamadan aıyrmashylyǵy agroóner­kásip kesheni sýbektileriniń básekege qabi­lettiligin arttyrý úshin qajetti jaǵdaı tý­ǵyzýǵa baǵyttalýynda. Munda agroónerká­sip keshenin memlekettik qoldaýdyń jańa baǵyty - qarjylyq saýyqtyrý qolǵa aly­nyp otyr. ıAǵnı aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler bereshekterin qaıtarýǵa, ne­sıelerin qaıta qurylymdaý, qaıta qarjy­landyrý arqyly qarjylyq jaǵdaıyn sa­ýyq­tyrýǵa jol ashylady. Bul maqsatqa 375 mlrd teńge kózdelgen. Іske asyrylatyn taǵy bir mańyzdy baǵyt - agroónerkásip sýbektileri úshin astyq ónimderin saqtaý, qarjylyq qyzmetterge qol jetkizý sııaqty mindetterdi sheshý úshin sýbsıdııalaýdyń jańa túrleriniń qolda­nylýy. Oǵan 2 trln teńgeden astam qarajat, ıaǵnı osy baǵdarlamaǵa bólingen barlyq qarjynyń 74 paıyzy baǵyttalyp otyr. Al agroónerkásip kesheniniń basym sa­lalarynda, jańa kásiporyn salýǵa arnalǵan ınvestıtsııalyq jobalardyń qarjylyq shyǵynyn azaıtý úshin, ishinara jumsalǵan shyǵyndy óteý jóninde memlekettik qoldaý kórsetiledi. 2020 jylǵa qaraı sýbsıdııalaý kólemi 4,5 esege artatyn bolady. Sonymen qatar fıtosanıtarııalyq, veterınarlyq qaýipsizdikti kúsheıtýge qomaqty qarajat bó­lindi. Naqtyraq aıtqanda, memlekettiń mindeti - agrobıznestiń damýyna qajetti bar­lyq jaǵdaıdy jasaý.
Qazirgi tańda agroónerkásip salasynda jumys istep júrgen shaǵyn jáne orta ká­siporyn ıeleriniń 30 paıyzy qarjy kóz­derine qoldary jetpeıdi. Bul úshin sýbsı­dııalaý, paıyzdyq mólsherlemeni kepil­den­dirý ári saqtandyrý, qarjylyq saýyqtyrý sııaqty barlyq tetikter paıdalanylyp, buryn-sońdy bolmaǵan kómekter beriledi. Mundaı tyń qadamǵa barlyǵy 3 trln 122 mlrd teńge josparlandy. Sóıtip, baǵdarlamany iske asyrý nátı­jesinde, aýyl sharýashylyǵy ónimderi ón­dirisiniń kólemi 1,5 esege, eńbek ónimdiligi 3 esege, aýyl sharýashylyǵy ónimderin sa­týdan túsetin eksporttyq tabysty 20 pa­ıyzǵa ósirýge, ishki naryqty 80 paıyz deń­geıinde negizgi azyq-túlik ónimderimen qam­ta­masyz etý múmkindigi týady. Endi baǵ­darlamany jergilikti jerlerde tıimdi iske asyrylýyna basa mán berilýi tıis. Son­dyq­tan da salalyq mınıstrlikter men óńir basshylaryna qatań talap qoıyldy.

- Ótken jyldyń sońynda «Nur Otan» partııasynyń jıynynda sóılegen sózińizde «qýatty óńirler - elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrýynyń negizi» degen edińiz. Osy oraıda tuńǵysh ret óz aldyna Óńirlik damý mınıstrligi quryldy. Sál bu­rynyraqta daıyndalǵan monoqalalardy damytý baǵdarlamasyn oryndaý atalǵan mı­nıstrlikke mindetteldi. Degenmen baǵdarla­maǵa enbeı qalǵan shaǵyn qalalardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq?

- Elbasynyń Jarlyǵy boıynsha qu­rylǵan Óńirlik damý mınıstrligi aımaqtyq damý máseleleri, onyń ishinde ekonomıkalyq ósim núktelerin nyǵaıtý, kásipkerlikti da­mytý, turǵyn úı kommýnaldyq sharýashy­lyǵyn jańǵyrtý, turǵyn úı qurylysy, jergilikti ózin-ózi basqarý máselelerin ret­teýde negizgi úılestirýshi memlekettik organ bolyp tabylady. Biz ótken jyly monoqa­lalardy damytý baǵdarlamasyn bekittik. Tizimge engen 27 qalanyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, áleýmettik jáne ınjenerlik ınfra­qurylymdardy damytý, ınvestıtsııalyq jobalardy iske asyrý, jumyssyzdyqty azaı­tý úshin tek bıylǵy jyldyń ózinde 38 mlrd teńge bólindi. Aldaǵy eki jylǵa qosym­sha 100 mlrd teńgege jýyq qarajat jum­salatyn bolady. Biz ol qalalarda belsendi jumys istep turǵan shaǵyn kásiporyndar sanyn 4 ese ulǵaıtýdy mindet etip qoıdyq. Dál qazir monoqalalar tizbesine enbeı qalǵan shaǵyn qalalardy damytýdyń 2020 jylǵa deıingi arnaıy baǵdarlamacyn ázir­leý júrip jatyr. Bul turǵyda Memleket bas­shysynyń Úkimetke bergen naqty tap­syr­masy bar. Qazirgi tańda elimizde baǵdar­lamalyq qujattarmen qamtylmaǵan shaǵyn qalalardyń sany - 41. Árbir shaǵyn sha­hardyń ekonomıkalyq, ınfraqurylym­dyq, demografııalyq erekshelikteri zer­delengen soń, tıisti sheshim qabyldaımyz.

- Ortalyqtan bes myńnan astam mem­lekettik qyzmetker óńirlerge baryp jumys isteıdi degen másele kóterilýde. Memlekettik bılikti ortalyqsyzdandyrý reformasy qalaı júzege asady? Qazir aýyldyq jerlerdegi mamandar jumyssyz qalamyz ba dep alańdap otyr. Osy máseleniń jaı-japsaryn túsindirip aıtsańyz.

- Biz jýyrda ǵana jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý jáne memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy ókilettikterdiń ara­jigin ajyratý máselelerine qatysty eki mańyzdy zań jobasyn Úkimette maquldadyq. Olar Parlament Májilisiniń qaraýyna en­gizildi. Zań jobasy boıynsha memlekettik basqarý deńgeıleri arasyndaǵy birin-biri qaıtalaıtyn fýnktsııalar alynyp tastalady jáne birqatar ókilettikter ortalyqtan óńir­lerge ótetin bolady. Soǵan sáıkes, or­ta­lyqtan óńirlerge 5 myńnan asa shtattyq birlik beriledi. Árıne, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qurylymy qaıta qaralady, alaıda bul óńirlerdegi osynsha azamattar jumyssyz qalady degen sóz emes, óıtkeni qosymsha bólinip otyrǵan shtattyq birlik bar. Naqtylaı aıtqanda, ortalyqta, ıaǵnı mınıstrlik deńgeıinde memlekettik retteý salasyndaǵy baqylaý, qadaǵalaý, qoǵamdyq tár­tip, áleýmettik kómek sııaqty azamat­tardyń qaýipsizdigimen tikeleı baılanysty jekelegen ókilettikter, kedendik, salyqtyq retteý sııaqty strategııalyq fýnktsııalar qalady. Al ortalyqtan oblysqa, oblystan aýdanǵa, aýdannan aýylǵa densaýlyq, aýyl sharýashylyǵy, kólik salasyndaǵy birqatar qyzmet túrlerin lıtsenzııalaý, attestatsııalaý, oralman, qonys aýdarýshy mártebesin berý týraly sheshimderdi qabyldaý, sporttyq uıymdardyń qyzmetin úılestirý, múge­dek­terge kómek uıymdastyrý sııaqty kóptegen fýnktsııalar usynylady. Jalpy, aýyldyq okrýgter ákimderine beriletin fýnktsııalardy eskere otyryp, 66 fýnktsııa zańnamalyq túrde bekitý qarastyrylýda. Buǵan qosa, bıyl aýdandyq mańyzdaǵy qalalardyń, aýyl­dyq ákimderdiń saılaýy ótedi. Ákim­derdi saılaý arqyly jergilikti máselelerdi sheshýde sol óńir turǵyndarynyń róli ar­tady. Ákimderge aýyldyń kiris kózderin qa­lyptastyrý quqyǵy da júkteledi. Ákimdik­terdiń ıeligindegi menshikti jalǵa berý, aıyp­puldardyń jekelegen túrleri, syrtqy jar­nama ornalastyrý úshin tólemder sııaq­ty, t.b. kiris kózderi ákimniń ekonomıka­lyq jáne qarjylyq derbestigin arttyrsa, halyq ta ol qarajattyń qaıda, qalaısha jumsalǵanynan habardar bolýǵa múmkinshilik alady.

- Eń ózekti máseleniń biri - halyqty qoljetimdi baspanamen qamtamasyz etý. Bul oraıda jańadan baǵdarlama qabyldandy, onyń bolashaǵy qandaı? Ortasha tabysy bar azamattar arzan baspanaǵa shynymen qol jetkize ala ma?
- Baspana problemasy - sóz joq, árbir adamǵa qatysy bar áleýmettik ótkir máse­leniń biri. Óıtkeni basynda úıi, turaqty jumysy bar otbasynyń kóńil kúıi de, tur­mysy da jaıly. Sondyqtan memlekettik deńgeıde elimizde turǵyn úı qurylysyn da­mytýǵa qatysty birneshe mańyzdy baǵdar­lamalar qabyldandy jáne tıisti qarajatpen qamtamasyz etildi. Olar óz deńgeıinde jeke turǵyn úı qurylysyn yntalandyrý, ıpote­kalyq naryqtaǵy turaqtylyqty qamtama­syz etý, úleskerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý, turǵyn úı qurylys jınaqtary júıesin damytý sııaqty negizgi mindetterin oryndaýǵa baǵyttalǵan. Atalmysh deńgeıde júrgizilgen júıeli is-sharalardyń nátıjesinde 2005 jyldan beri qaraı elimizde jalpy alańy 50 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paı­dalanýǵa berilgen eken. Bul - az kórsetkish emes. Jańa baǵdarlamanyń mindeti - aty aıtyp turǵandaı, halyqty baǵasy arzan, qoljetimdi úımen qamtamasyz etý. Ol úshin suranysqa saı usynysty da rettep otyrý kerek. Jańa qadam óz kezeginde turǵyn úı qurylys jınaqtary jelisi jáne Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy arqyly birneshe baǵyt boıynsha iske asyrylýda. Turǵyn úı jınaqtary jelisi arqyly halyqtyń barlyq sanattary úshin úı salynatyn bolsa, baǵ­darlamanyń odan bólek, kommýnaldyq tur­ǵyn úı kezeginde turǵandarǵa, jas otbasy­larǵa, jalǵa beriletin turǵyn úı, apatty jaǵdaıdaǵy úılerdi buza otyryp, áleýmettik turǵyn úı salý, jeke turǵyn úı qurylysyn yntalandyrý, ınjenerlik - kommýnıka­tsııa­lyq ınfraqurylymdardy damytý sııaq­ty baǵyttary bar. Baǵdarlama boıynsha ortasha tabysy bar azamattardyń turǵyn úı alýyna múmkin­dikteri jeterlik. Naqtylap aıtsaq, salynyp jatqan turǵyn úıdiń alańy 35 sharshy metrden 75 sharshy metrge deıin. Ár sharshy metri 80 myńnan 100 myń teńge shamasynda belgilendi. Ortasha aılyq tólemniń mólsheri baǵdarlamanyń baǵyttary boıynsha 30 myń teńgeden bastap 50 myń teńgege deıin ba­rady. Ipotekalyq nesıe boıynsha tólem quny - 86 myń teńge. Bul qalyń kópshilik úshin qoljetimdi baǵa dep oılaımyn. Jańa baǵdarlama boıynsha 2020 jylǵa qaraı jalpy alańy 63 mln sharshy metr turǵyn úı salý josparlanyp jatyr. Shamamen, 1 mln otbasy turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartady dep kútilýde. Otandyq qurylys materıalda­ry­nyń ishki naryqtaǵy úlesi 65%-dan 90%-ǵa deıin artady. Bıyl baǵdarlamany iske asy­rýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 107 mlrd teńge bólindi. 6,6 mln sharshy metr jańa turǵyn úı paıdalanýǵa beriledi. Jyldyń sońyna deıin 7 turǵyn úı qurylysy kom­bınatyn iske qosý josparlanyp otyr.

- 2017 jylǵy «EKSPO» kórmesin ótkizý quqyǵyn jeńip aldyq. Halyqaralyq mańyzy bar shara, árıne, elimizdiń bedeline, álemdik arenadaǵy abyroıyna ústemdik qosary sózsiz. Degenmen atalǵan shara ekonomıkamyzdyń damýyna, jekelegen azamattardyń ál-aýqa­tyn arttyrýǵa qandaı múmkindikter beredi?

- Bir jarym ǵasyrdan astam tarıhy bar «EKSPO» kórmesi - halyqaralyq mańyzy boıynsha álemdegi eń iri ekonomıkalyq forýmdarmen salystyrýǵa bolady, al tar­tymdylyǵy jaǵynan Olımpıadalyq oıyn­dar men fýtboldan álem chempıonatynan keıin úshinshi orynda turǵan eń iri, bedeldi oqıǵalardyń biri. Mundaı sharalarǵa alty qurlyqtan mıllıondaǵan adam jınalady. Onda álemniń barlyq elderi tehnologııalyq, ǵylymı, mádenı jetistikterin pash ete otyryp, jahandyq damýdyń jańa tártibin qalyptastyrady desek te qatelespeımiz.
Árıne, bul kórme álem elderiniń bizge kórsetken shynaıy senimimen birge, elimizge asa zor jaýapkershilik júkteıdi. 2017 jyl­dyń maýsymynan bastap úsh aı boıy ótetin kórmege 100-ge tarta memleketten 2-3 mıl­lıon aralyǵynda adam jınalady degen boljam bar. Kórmeniń Astanada ótýi eli­mizdiń óndirisi men ónerkásibin jańa satyǵa kóterýge yqpal etedi. Qazirgi tańda álemde energııa tapshylyǵy aıqyn sezilýde. Men osyǵan deıin aıtyp kettim, bizdiń elimizdiń barlyq aımaǵynda tabıǵı energııa kózderin alýǵa múmindik mol. Osy oraıda, kórmege «Bolashaq energııasy» taqyrybyn usynǵan Qazaqstan álemdik deńgeıdegi máseleni qoz­ǵaıdy. Bizge jańartylmaly qýat kózderin óndirý úshin qosymsha ınvestıtsııa tartýdyń múmkindigi zor. Bul óz kezeginde Elbasy­myz­dyń «Jasyl energııany» damytý týraly jahandyq bastamasyn jalǵastyrady. Son­dyqtan Qazaqstan óz jerinde eń iri joǵary tehnologııalyq kórmeniń ótýine kúsh salatyn bolady. Sondaı-aq EKSPO arqyly elimiz jańa tehnologııalar men ınnovatsııalarǵa qol jetkizip qana qoımaı, shaǵyn jáne orta bız­nestiń damýyna, jańa jumys oryndary­nyń ashylýyna, astana ınfraqurylymy­nyń damýyna, sheteldik týrısterge ulttyq dástúrlerimizdi dáripteýge, qonaqjaıly­lyǵymyzdy kórsetýge múmkindik alady. Bú­ginde kórmeni uıymdastyrý men ótkizý máseleleri boıynsha Memlekettik komıssııa quryldy, uzaqmerzimdi Ulttyq jospar qabyldandy. «Astana EKSPO - 2017» Ulttyq kompanııasy jumysyn bastady. Ult­tyq josparǵa sáıkes, biz bıylǵy jyl­dyń sońyna deıin Tirkeý qujattamasyn bekitýge, kórmeni tirketýge jáne Halyqara­lyq kórmeler bıýrosynyń resmı logo­tı­pin, týyn alýǵa tıispiz.

- Buıyrtsa, Dúnıejúzilik saýda uıymy­-na ótkeli jatyrmyz. Kelissózderdi aıaqtaý qaı merzimge josparlanyp otyr? Biryńǵaı eko­nomıkalyq keńistik pen Kedendik odaq aıa­synda álemdik uıymmen baılanysymyz qalaı órbimek?

- Búgingi tańda Qazaqstannyń Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirýi boıynsha tıisti jumystardyń negizgi bóligi eńserilip qaldy jáne kelissózder júrgizý protsesi aıaqtalýǵa jaqyndady. Uıymǵa múshe memleketterdiń barlyǵymen taýarlar men qyzmet túrleriniń bizdiń ishki naryqqa kelýi týrasyndaǵy eki­jaqty kelissózder tolyǵymen aıaqtaldy. Al aýyl sharýashylyǵy jáne taǵy basqa da júıeler máseleleri boıynsha el múddesin qorǵaý maqsatynda kópjaqty kelissózder jalǵasýda. Olar, negizinen, sýbsıdııalar berý, sanıtarlyq jáne fıtosanıtarlyq talaptar, saýda salasyndaǵy tehnıkalyq kedergiler, aýyl sharýashylyǵyn qoldaýdyń kólemi sııaqty bizdiń ulttyq ekonomı­ka­myzdyń damý jaǵdaıyna tikeleı áser etetin óte sezimtal máseleler. Sondyqtan kelis­sózderdi aıaqtaý merzimi DSU-ǵa múshe mem­lekettermen kelissózderdiń nátıjesine baı­lanysty bolyp otyr.
Al Keden odaǵy men Biryńǵaı ekono­mıkalyq keńistik aıasyndaǵy ıntegratsııa­lyq úderisterge kelsek, Keden odaǵy elderi 2011 jyly Kedendik odaqtyń kópjaqty saýda júıesi aıasynda jumys isteýi týraly shartqa qol qoıǵan. Atalǵan sharttyń erejelerine sáıkes, DSU-ǵa kirgen elderdiń mindettemeleri Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń quzyryna jatatyn bolsa, onda Keden odaǵynyń kelisim bazasynyń bóligi retinde tabylady. Demek, DSU-ǵa kirgen Keden odaǵy memleketteriniń min­dettemeleri odaqtyń shartyna sáıkes úı­lestiriledi. Osyǵan baılanysty, óz kezeginde Keden odaǵy elderi qabyldanatyn min­det­temeler týraly birin-biri habardar etip oty­rýlary tıis.

- Jýrnalıstik qyzmetimizge baılanys­ty úkimettik jıyndardan, sizdiń resmı saı­tyńyzdan kórip, baqylap otyramyz, Úkimet otyrystaryn memlekettik tilde júr­gizip kelesiz. Qoǵamdyq pikir muny joǵary baǵa­lady. Tildik máselege, onyń ishinde latyn álipbıine kóshýge kózqarasyńyz qandaı? Úıde balalaryńyzben qaı tilde sóılesesiz?

- Halqymyzdyń bolashaǵy úshin latyn grafıkasyna kóshýdiń rýhanı jáne saıası máni zor. Bul jóninde Memleket basshysy da óziniń kesimdi oıyn bildirip, 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine kóshirýge kirisý qajettigin qadap aıtty. Meniń jeke pikirimdi bilgińiz kelse, men bul ıdeıany to­lyq qoldaımyn. Biraq munyń bir kúndik sharýa emes ekenin eskerý kerek. Ol - úlken daıyndyqpen, ábden zerttelip, oılasty­rylyp júrgizilýi tıis shara.
Elbasynyń Jarlyǵyna sáıkes qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jó­nindegi memlekettik komıssııa aǵymdaǵy jyl­ǵy qyrkúıek aıyna deıin qurylatyn bolady. Qazirgi ýaqytta, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý máselesin zerdeleý jáne pysyqtaý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń erejesi men quramyn ázir­ledi. Jumys tobynyń quramyna múddeli vedomstvolardyń jaýapty tulǵalary, de­pýtattar, ǵalymdar men til mamandary tar­tylyp otyr. Budan basqa, qazaq álipbıin latyn gra­fıkasyna kóshirý jónindegi ǵylymı jáne oqý-ádistemelik jumysty uıymdastyrý jónindegi jumys toby qyzmetine kiristi. Soǵan sáıkes tıisti usynystardy ázirleıtin lıngvıstıkalyq komıssııanyń quramy bekitildi.Túptep kelgende, bul - qazaq tili­niń bolashaǵy úshin jasalyp otyrǵan ma­ńyzdy qadamnyń biri. Árıne, qazaq tiliniń bılik tarmaqtaryndaǵy qoldanys aıasyn keńeıtýde, til saıasatyn memlekettik deń­geı­de damytýdyń mańyzy aıryqsha. Osy turǵydan alǵanda úkimettik jıyndardy is júzinde qazaq tilinde ótkizýdiń tıimdiligi men paıdasy zor. Sondyqtan Úkimettiń ke­ńeıtilgen otyrystarynyń qazaq tilinde ótýine erekshe nazar aýdarylyp keledi. Óz basym, kóptildilikti jaqtaımyn. Ba­lalarym da, nemerelerim de, qudaıǵa shúkir, qazaq tilin biledi. Úıde qazaqsha da, oryssha da sóılese beremiz. Sonymen qatar aǵylshyn tilin de meńgergen. Men bolsam, osy jasqa kelgenshe til úırenýden eshqashan jalyqqan emespin. Áli de bolsa aǵylshyn tilindegi bilimimdi jetildirýdemin.

- Ózińizdiń únemi ustanatyn qandaı da bir hobbıińiz bar ma?

- Bala kezimnen ártúrli tósbelgiler jı­naýǵa erekshe qumarttym. Sol qyzyǵý­shy­lyǵymnyń nátıjesi retinde búginde bes júzden asa ártúrli taqyryptaǵy tósbelgi jıyntyǵy bar. Eseıe kele, qyzmet jaǵ­daıyna baılanysty respýblıka, Odaq kó­leminde jolsaparǵa jıi shyǵyp júrdim. Keıde shetelge de jolym túsetin. El aralaý, jer kórý ártúrli elderdiń qaǵaz jáne metall aqshalaryn jınaýǵa áýestendirdi. Bul saladaǵy jetistigim de jaman emes. Al búginde turaqty túrde shuǵyldanyp júrgen hobbıim joq. Únemi óndiriste, mem­lekettik qyzmette júrgen soń, oǵan ýaqyt ta­býdyń ózi de qıyn. Degenmen qalt etken bos ýaqytymda, jan sergiter jaıaý serýendi, hokkeı oınaǵandy unatamyn. Sondaı-aq bala kezgi aınymas «dosymnyń» biri - kitap. Ony­men «aqyldasyp otyrýdan» esh jalyq­paımyn.

- Áńgimeńizge raqmet!