Údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý jumyssyzdyqtyń aldyn alýǵa septigin tıgizedi
ASTANA. Qarashanyń 25-i. QazAqparat /Qanat Mámetqazyuly/ - Daǵdarys qarqyny sál-pál saıabyrsydy delingenimen, álem boıynsha jumyssyzdyq máselesi áli de kún tártibiniń eń ózekti máselesi bolyp qala beredi. Halyqaralyq eńbek uıymynyń esebi boıynsha aǵymdaǵy jyl sońyna taman álemde jumyssyzdyq deńgeıi 7,5-8 paıyzǵa deıin ósetini boljanady. Eger 2008 jyly álemde jumyssyzdar 190 mıllıon bolsa, qazirgi kezde olardyń sany 240-250 mıllıondy quraǵan.
Bul kórsetkish osyndaı derekterdi jınaı bastaǵan 1991 jyldan bergi eń joǵary deńgeı eken. Kóktemgi ýaqytta Halyqaralyq eńbek uıymy daǵdarystyń 2009 jyly 39-59 mıllıon adamdy jumyssyz qaldyratynyn boljaǵan edi, qazir ondaı boljam 50 mıllıon adamǵa deıin kóterildi. Jaǵdaı keri kete berse, jyl saıyn eńbek rynogyn 45 mıllıon adam jumyssyz retinde tolyqtyratyn kórinedi. Al 2009 jyldan 2015 jyl aralyǵyndaǵy kezeńde olardy jumysqa ornalastyrý úshin álemde 300 mln. jańa jumys oryndaryn qurý qajet etiledi. Buny júzege asyrý barynsha kúrdeli shara bolmaq.
Halyqaralyq sarapshylar aldaǵy 2010 -2011 jyldary da álem elderi boıynsha jumyssyzdyq sanynyń artýyn boljaıdy. Atap aıtqanda, qarashanyń basyndaǵy Úlken jıyrmalyq (G20) tobynyń qabyldaǵan qorytyndy kommıýnıkesinde «ekonomıkalyq jáne qarjylyq ornyqtylyqtyń qalpyna kelýi yntalandyrý sharalaryna baılanysty, al jumyssyzdyq bul baǵyttaǵy negizgi problemalardyń biri bolyp qala beredi», dep kórsetedi. Minekı, daǵdarystyń shegi kórindi degenimen, álemdik ekonomıkanyń teńgerimdiligine baǵyttalǵan sharalar atqarylǵanymen, eńbek naryǵyndaǵy jaǵymsyz tendentsııa jalǵasa beretin tárizdi. Sondyqtan da eńbek naryǵyn qalypty saqtap turý úshin birqatar memlekette burynǵydan belsendi sharalar qolǵa alyna bastady. Bundaı belsendilikti búkil óńirde jandandyra túspese, búkil álemge eńbekpen qamtýdyń adam aıtqysyz saldarymen betpe-bet soqtyǵysý qaýpi de ańǵarylady.
Dúnıejúzilik bank basshysy Robert Zellık Ystambulda Halyqaralyq valıýtalyq qor men DB-tyń jyl saıynǵy sessııasyn asha otyryp, 2009 jyldyń sońyna taman álem boıynsha jumyssyzdar qataryn taǵy da 59 mıllıon adam toltyrýy múmkin degen boljamyn jarııalady. «Ókinishke qaraı, biz álemdi daǵdarystan qutqara almaı kelemiz. Bolashaq týraly aıtsaq, onda tek burynǵy joldan bólek, jańa qadamdar týraly áńgime órbitýge bolady. Daǵdarystyń uzaq merzimdi saldary shıkizat baǵasyna, ásirese sońǵy ýaqytta kóp tabys ákelgen munaı baǵasyna táýeldi. Degenmen, resýrsqa baı elder tabysty baıqap jumsaǵany abzal, ámbebap ekonomıkalyq damý jolyn qarastyryp, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa kúsh salýlary tıis. Bizdiń boljamdarymyz boıynsha álemdik daǵdarys saldarynan kúnkórisi óte tómen, kedeı adamdardyń sany burynǵynyń ústine 90 mıllıonǵa deıin artady», dedi. R. Zellık.
Al Eýroodaqtyń ekonomıka jónindegi Eýrokomıssary Hoakım Almýnııa batys aqparat quraldaryna bergen suhbatynda qazirgi Eýropanyń belgili bir deńgeıde daǵdarysty eńsere bastaǵanyn aıta kele, sonyń ózinde aldaǵy eki jylda Eýroodaq ekonomıkasynyń boljamynda «belgisizdik» kúıleriniń basym bolatyndyǵyna nazar aýdartady. «2010 jyly tutyný suranysy taǵy da álsireýi, al óndirýshiler memlekettik qoldaýdyń jetkiliksizdigi saldarynan asa qatty qıyndyqtarǵa ushyraýy da ǵajap emes. Sondyqtan da, sarapshylar eýro aýmaǵynda ekonomıkanyń tolyq aıaqtan turyp ketýi úshin óndirisshilerge demeý bolatyn, kómek beretin baǵdarlamalardy jalǵastyrý qajettigin eskertedi. Sonymen birge, 2010 jyly eýroóńirde ınflıatsııanyń joǵary ósimi kútilmeıdi, máselen kelesi jyly ınflıatsııa dálizi 1 paıyz tóńireginde boljansa, 2011 jyly 1,5 paıyzdyq dálizde bolatyny kútiledi. Biraq, osyǵan qaramastan ekonomıkanyń qalpyna kelýin 2009-2010 jyldardaǵy eńbek naryǵyndaǵy jaǵymsyz jaǵdaı tejeýi múmkin», dedi eýrokomıssar. Rasynda, keltirilgen kórsetkishterge qaraǵanda, aldaǵy jyly Eýroodaqtyń ekonomıkasyna tónetin eń úlken qaýipti osy jumyssyzdyqtan kútýge bolady. Máselen, Eýropada 2009 jyldyń aıaǵyna taman jumyssyzdyq deńgeıi 10,25 paıyzǵa jetedi dep boljanǵan.
Álem elderi sekildi Qazaqstan úshin de jumyssyzdyq máselesi Úkimettiń aǵymdaǵy jyly jiti qadaǵalaýynda bolǵan basym salanyń biri boldy. Resmı derekterge súıensek, respýblıkadaǵy jumyssyzdyq deńgeıi qazir 6,5 paıyzdy quraıdy eken. Al aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıynda eldegi jumyssyzdar sany 7,2 paıyzdyq deńgeıde bolatyn. ıAǵnı, qazirgi kúni Qazaqstandaǵy eńbek naryǵy qalypty deńgeıde tur. Buǵan basty sebep Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha eńbekpen qamtý strategııasynyń iske qosylýy, sonyń nátıjesi dese de bolady. Strategııa sheńberinde, jumyssyzdyqqa qarsy tetikter tıimdiligin kórsetti.
Atap aıtqanda, birinshiden - jumyssyzdyqtyń beleń almaýyna qazaqstandyq qamtymdy júzege asyrý da úlken sep boldy. Máselen, elimizge jyl saıyn shetelden jumys kúshi kelip, soǵan arnaıy kvota bólinetin bolsa, aǵymdaǵy jyly bul kvota qazaqstandyq qamtýǵa baılanysty qysqartylǵan. Sheteldik mamandardyń ornyn otandyq kásip ıeleri basty. Ótken jyldary jylyna shamamen 120 myń sheteldik jumys kúshin tartsaq, aǵymdaǵy jyly kvota boıynsha 60 myńǵa jýyq adamdy qabyldaýǵa ruqsat etilipti. Biraq, elimizde is júzinde bar-joǵy 30 myń sheteldik jumysshylar men mamandar isteıdi eken. Ekinshiden, «Jol kartasy» bútkil respýblıka óńirlerindegi jumyssyzdyqtyń ekpinin qaıtardy. Baǵdarlama sheńberinde jumysqa ornalaspaǵandardy aıtpaǵannyń ózinde, 6 myńnan astam adam bilimin jetildirgen, endigi daıyn mamandar bolyp otyr. Óńirlerde osy baǵdarlama esebinen jumysqa tartylǵandar sany da aıtarlyqtaı artty. Endigi maqsat aldaǵy ýaqytta da jumysyzdyqpen kúrestiń tıimdi tetigin jetildire túsý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, Qazaqstan Úkimeti Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes keshendi sharalardy atqarýdy qolǵa alyp otyr.
Máselen, «Jol kartasy» sekildi ıgi bastama 2010 jyly da jalǵasatyn bolady. Bul týraly Elbasy tikeleı jelide ótken suhbaty barysynda atap ótken bolatyn. Sonymen birge, Prezıdent bul baǵdarlamanyń negizgi aýanyn ózgertip, ony jergilikti jerdiń óndirisin damytýǵa da burý qajettigin aldyǵa tartqan bolatyn. ıAǵnı, «Jol kartasy» aıasynda aldaǵy kúnderi óńirlerde óndirister ashylyp, turaqty jumys oryndaryn ashý sharalary qamtylady degen sóz.
Ekinshiden, Qazaqstan daǵdarysqa qarsy baǵdarlamalarymen qatar, osy kúızelis saldaryn eńserýge de basa mán berip keledi. Bunyń bir kórsetkishi údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý baǵdarlamasyn júrgizý bolyp tabylady. El aýmaǵy boıynsha «ındýstrııalandyrý kartasynda» barlyq derlik óńirlerde kóptegen jańa jobalar qolǵa alyna bastaıdy. Osynyń ózi úlken jumys kúshin ǵana emes, joǵary bilikti mamandardy da qajet etedi.
Basqa memlekettermen salystyrǵanda daǵdarysty eńserýdiń qazaqstandyq joly, ıaǵnı údemeli ónerkásiptik damý, iri halyqaralyq qarjy quraldaryn qatystyra otyryp, kóliktik-tranzıttik ınfraqurylymdy arttyrý sharalary damýdyń ornyqtylyǵyn aıqyndap qana qoımaıdy, keń aýqymda jumyspen qamtý máselesin de oryndy sheshedi. Búginge deıin atqarylǵan jumystar sonyń aıǵaǵy.
