UBT: Testileýdiń estileý túri bola ma?!

Demek, kelesi jyldan bastap mektep bitirýshi túlekterdi emtıhan kútip tur. 

Mınıstrlik onyń ózin eki baǵytta júr­­gizýdi kózdep otyr. Máselen, túlekter mek­­tep bitirý emtıhanyn tapsyrsa, UBT jańa ba­ǵytpen damıdy. ıAǵnı ınteg­ratsııa­lyq test­ter jasalady. Sol sebepti UBT-nyń jańa baǵ­darlamasy daıyn­dalý­da. Jańa baǵ­darlama boıynsha, olımpıada jeńim­paz­dary da, Nazarbaev zııatkerlik mek­­tep­teriniń túlek­teri de, ıaǵnı kez kel­gen oqýshy osy emtıhandy tapsyratyn bo­­lady. Al­ǵash­­qy kezde túlek- terdiń qa­laýyna qaraı bir­neshe márte qaıta tap­syrýyna múmkindik be­riledi. «Biraq, ke­le­shekte EYDU stan­dart­­taryna kelemiz» deıdi mınıstr Erlan Sa­ǵadıev. 

Testileý júıesinde de ózgeris bolmaq. Ol ýnıversıtetke tapsyrylatyn emtıhan júıe­sine qaraı sáıkestendiriledi. Buǵan deıin­gi QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tara­pynan da osyndaı talpynystar ja­sal­­ǵan. Bul maqsatta eki jyl boıy arnaıy áleýmettik zertteýler júrgizilipti. Zertteý nátıjesi boıynsha, kópshilik osy júıeni qol­daǵan sekildi. Bul júıe UBT tóńire­gin­degi daý-damaıdy azaıtady degen senimde. Ári oqý oryndary bir-birimen básekege tús­peıdi.

Testileý júıesi qalaı paıda boldy?

Búginge deıin testileý ádisi orta mektep túlek­teri­niń bilim deńgeıin ba­ǵalaý quraly retinde qol­danylyp kelgeni belgili. Solaı bola tura, tipti muǵa­lim­derdiń arasynda bul tásilge qarsylyq bildirgenderi de kóp. Alaıda, júıeni engizgen mınıstrlik ókilderi munyń ozyq tájirıbe ekenin aıtqan bolatyn. Testileý ádisin eń al­ǵash Eýropa elderi qoldanysqa en­giz­gen. Testologııa ǵylym retinde qalyp­ta­syp, onyń tıimdi jaqtary da jan-jaqty zerdelengen soń ǵana aınalymǵa ene bas­taǵan. Jalpy, testileý ádi­siniń tarıhy erte za­mannan bastalǵan. Mu­nyń túp-tarıhy an­tıkalyq grekterde jatyr. Olar bilim alý­shylardyń bilim deń­geıin baǵalaý úshin ár­túrli synaqtardy qol­­­danǵan. B.d.d. VI ǵa­syr­­larda Qytaıda mem­lekettik qyzmetke alýda úmitkerlerdiń aqyl-zerek­tiginiń deńgeıin baǵalaıtyn alǵashqy testterdi oılap ta­bady. Al testileý júıesiniń qa­lyptasýyna aǵylshyn ǵalymy Frensıs Galton úlken úles qosty. Ol óziniń zerthanasynda 1884-85 jyldary bes jaspen seksen jas aralyǵyndaǵy adamdardyń fı­zıologııalyq jáne psıhıkalyq aýyt­qýyn tekserip, 9337 adamdy testileýden ótkizedi. Odan keıin birinshi bolyp aqyl-oı, ıntellektýaldy test termınin en­giz­gen adam retinde Djeıms Makkınniń aty kóbirek atalady. Ol elýge jýyq zert­hanalyq test júıesin jasaǵan. Djeımstiń oılap tapqan júıesi pedagogtar men psı­hologtardyń kóńilinen shyǵady. HH ǵasyrda pe­dagogıkalyq ólshem teorııasynyń damýy­na úles qosqan bir adam bar. Ol - Ch.Spırmen. Onyń oılap tapqan júıesi fýndamentaldy teorııalyq izdenister men mekteptiń baǵalaý júıesin paıdalana otyryp, olardyń ortaq sáıkestiligin anyqtaıtyn apparatty qol­dan­ǵan eken. Odan keıin de testileý júıesi satylap-satylap, birneshe damý kezeńin bastan ótkerdi. Aqyrynda, testileý júıesi bir­te-birte qoldanysqa enip ketti. 

UBT-ny bastaǵan kim?

Testileý júıesin myqtap qolǵa alǵan Eý­ropa elderi bolatyn. Avstralııa, Avstrııa, Bolgarııa, Vengrııa, Germanııa, Danııa, Iz­raıl, Indonezııa, Italııa, Islandııa, Kıpr, kolým­bııa, Kýveıt, Lıtva, Marokko, Nor­vegııa, Rýmynııa, Týnıs, Frantsııa, Shveıtsa­rııa elderinde mektep bitirý emtıhany men joǵary oqý ornyna túsý emtıhany biriktiril­gen test júıesi boıynsha júzege asyp keldi. 
Al Bolgarııa, Danııa, Izraıl, Italııa, Nor­vegııa elderinde testileý júıesi ortalyq­tanǵan túrde ótkizilse, Avstralııa men Ger­manııada testileý aımaqtarynda bolady. Al test tapsyrmalaryn mektepter daıyndaǵan eken. 
Al Ǵalym Ábilseıitov mınıstr bolǵan jyldary, ıaǵnı 1992 jyly bul júıe elimizde qoldanysqa ene bastady. Orta bilimdi bi­tirýshiler men olardyń joǵary oqý orynǵa túsýdegi bilim deńgeıin aıqyndaý maqsatynda sol jyly Respýblıkalyq testileý ortalyǵy quryldy. Testileý alǵashynda jańasha aq­parattyq tehnologııalar ádisimen joǵary oqý or­nyna túsý emtıhany retinde paıdala­nyl­ǵan. Keıinirek, 1995 jyldan bastap barlyq joǵary oqý oryndary stýdentteriniń bilim sapasyn aǵymdaǵy jáne aralyq baqylaýda testileý júıesin keńinen qoldana bastady. 1999 jyly ortalyqtanǵan keshendi testi­leý­diń engizilýi talapkerlerdiń bilim sapasyn baǵa­laýdyń ádil bolýyna jáne memlekettik bilim granttary men kredıtterdi bilimge sáı­kes bólýge jol ashty. Al 2004 jyldan bastap, mınıstr Bir­ǵa­nym Áıtimovanyń kezinde Ulttyq biryńǵaı testileý júıesine birjola kósh­ti. Bul UBT jalpy bilim berý uıymdary bi­­tirýshileriniń mem­le­kettik qorytyndy at­tes­tat­taýy men orta bilimnen keıingi joǵary bi­lim berý uıym­daryna qa­byldaý emtıhanyn bi­rik­tirdi. UBT jal­py bilim júıesindegi bilim sapasyn syrt­taı baqylaıtyn táýelsiz júıe retinde qa­lyptasty. 

Al mınıstr Baqytjan Jumaǵulovtyń ke­zinde testileýdiń ótý merzimi uzardy. So­nymen birge, kolledj bitirgen túlekter de UBT-ǵa qatysýǵa múmkindik aldy. Ári mate­ma­tıka páni testileriniń árbir nusqasyna bir logıkalyq esepti endirý júıesi de Jumaǵulov ke­zeńine tıesili. Joǵary oqý ornyna túsý úshin túlekter mejeli elý baldy jınaqtaýy tıis. Elýden tómen jınaǵan balanyń oqýǵa tú­sýge múmkindigi azaıdy. 

Ózgertilgen UBT, jańarǵan reforma

UBT qoldanysqa engeli beri basynan daý arylǵan joq. Onyń qalyń buqaranyń kóńi­linen shyqpaýynyń sebebi nede? Nege jyl saıyn UBT-dan shı shyǵady? UBT-ny tap­syrý úshin oqýshy da jantalasady, muǵalim de qınalady. Bul júıeden nege qol úzgimiz kel­meıdi? Onyń artyqshylyǵy men kemshi­ligi nede? Kópshilikti mezi etetini de - osy. 
Tipti, UBT-ny «sýıtsıdke ıter­meleıdi» dep ki­ná artqandar da kóp. UBT-nyń jastar ara­synda ulttyq problemaǵa aınalǵanyn aıtyp, qynjylǵandar da kóp. Osydan eki jyl bu­ryn qoǵam qaıratkeri Jumataı Álıev bul júıe­ni túzeý qajettigin aıtqan edi. Ol «kór­shi Reseıdiń bilim mınıstrligi bi­ryńǵaı mem­lekettik emtıhan ót­kizý júıesine ózge­ris­ter engizip, túlekter úshin shekti ball jı­­­naǵansha, emtıhandy qaıtalap tapsyrý quqyǵyn qaldyryp otyr. Qazaqstan osy júıe­ni ustan­ǵany durys» degen bolatyn. 
Onyń pikirinshe, mundaı jeńil­­dik túlekterdiń joǵary oqý ornynan kóptep túsýine múm­kindik beredi. Soń­ǵy jyldary qazaqstandyq túlek­terdiń arasy­nan da Reseıdiń joǵary oqý or­nyn tańdaıtyndary kóbeıip tur. Bul jeńildetilgen júıe myń­daǵan jastardyń shetke aǵylýy­na múmkindik jasap otyr. Bizge de nege osyndaı jeńilde­til­gen júıeni engizbeske?! 

Testileý júıesine qarsylar da bar, qoldaıtyndar da jeter­lik. Keıbir ata-analardyń piki­rin­she, olar bul testileý júıesine qar­sy emes. Biraq munyń bir kem­shiligi - UBT-ǵa aýdandyq, aımaq­tyq, oblystyq reıtıng jasalýy. Bul reıtıngti alyp tas­tamasa bolmaıdy. «Óıtkeni keıbir aımaqtarda ákimderdiń reıtıngisiniń kóleńkesinde jaqsy oqı­tyn balalar qalyp qoıyp jatyr» degen alań ba­sym. Ári ol jattandylyqqa ıter­meleıdi. Jattatýǵa úı­ren­gen balanyń bili­mi de olqy túsetini anyq. Demek, bul - fýn­­da­mentaldy bilimge jol ashyl­maı­dy de­gen sóz. 

Al belgili matematık Asqar Ju­ma­dildaev: «Test tapsyrý durys emes, alaıda odan jaqsysyn oılap tap­qan eshkim joq», - deıdi. Shyndyǵy - osy. Sońǵy on jyl ishinde elimizde bir mıl­lıonnan astam túlek UBT tapsyrǵa­nyn eskersek, bul - júıeniń utqany degen sóz. 
Degenmen, UBT-nyń paıdasy da bar. Ol eń al­dymen, bilim salasyndaǵy  jemqor­lyq­ty  joıýǵa baǵyttalǵan forma edi. Bir kezderi ta­lapker oqýǵa túsýi úshin ony obektıvti ba­­ǵalaý jaǵy qıyn tıdi. Bul túlekterdiń oqý­­ǵa túsýge qulshynysyn kemitti. Tamyr-ta­nyssyz oqýǵa túsý múmkin bolmady. Al UBT osy máselelerdiń bárin sheshetin negizgi fak­tor boldy. 

Al kemshiligi she? Kez kelgen júıeniń aıaq­talatyn tusy bolady. Múmkin, UBT óz she­karasynan asyp ketken bolar. Múmkin, ol áý bastaǵy mıssııasyn aıaqtady. Ári ol mek­tep bitirgen barlyq balanyń deńgeıin anyq­taıtyn júıe emes. Sarapshy mamandar onyń balanyń bilimin anyqtaı almaı­tyn­dy­ǵyn aıtady. Keıbir mamandyqtarǵa UBT-nyń qatysy joq bolýy múmkin. Máselen, Óner akademııasyn tańdaıtyn talapkerdi test júıesi arqyly anyqtaı alamyz ba? Sý­retshi mamandyǵyn tańdaýshylar matema­tıkany qajet ete me? Sondyqtan barlyq mamandyqqa birdeı UBT engizýimiz qate. Túlek emtıhan tapsyrsa, jetip jatyr. Al test qosymsha tekserý elementin atqarsa, je­­tedi. Osy turǵydan kelgende, UBT-ny óz­ger­temiz degen mınıstrliktiń talaby oryn­dy. Másele - onyń ózgergen nusqasy qalaı bolatyndyǵynda. Balalar emtıhan dep bir shabylyp, test dep eki shabylyp, múldem tıtyqtap qalmaı ma? Mınıstrliktiń usy­natyn júıesi qandaı bolmaq? Bul týraly ma­mandar ne deıdi?

Asqarbek QUSAIYNOV,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor:

Elimizde pedagogıkalyq testologııa ǵylymy damymaǵan

- Ulttyq Biryńǵaı testileý júıesi 2004 jyly engizildi. Sodan beri kóptegen synı pikirler aıtylyp keledi, ustazdar qaýymy da ony qoldamaıdy. Nege? Onyń birneshe sebebi bar. 
Birinshiden, UBT-da qoldanylatyn testileý suraqtary  oqýshylardyń mektepte alǵan bilimin shynaıy anyqtaı almaıdy. UBT kezinde 5 pánnen berilgen 125 suraqqa jaýap berý úshin 3,5 saǵat, ıaǵnı 1 suraqqa orta eseppen 1,7 mınýt beriledi. Osy ýaqyt ishinde bala suraqty oqyp, túsinip, jaýabyn jazýy kerek. Bir jarym mınýtta bir teoremany dáleldeý, qandaı da bir kúrdeli esepti shyǵarý tipten múmkin emes. Sondyqtan test suraqtary óte qarapaıym, tómengi synyptarda oqytylatyn materıaldar negizinde qurastyrylady. Ondaǵy usynylǵan tórt jaýaptyń durys bireýin belgileý - talapkerdiń bilimin emes, este saqtaý qabiletiniń deńgeıin kórsetedi. Derek ıakı málimet negizdelgen aqyl-oıdyń nemese pándik árekettiń baǵdarly negizi retinde qalyptasqanda ǵana bilimge aınalady. Al daıyn jaýaptardyń durys bireýin tańdaý - testologııa ǵylymynda oqý úderisi barysynda oqýshylardyń tek bir taqyrypty nemese bólimdi qalaı meńgergenin anyqtaý úshin paıdalanylatyn eń qarapaıym tásil.  
Ekinshiden, berilgen bes pánniń tórteýi - barlyq mektep túlekteri úshin ortaq pánder, bireýin oqýshylardyń ózi tańdaıdy. Aıtalyq, talapker mektep qabyrǵasynda hımııa pánin jaqsy oqyp, únemi izdenip, kóptegen olımpıadalarǵa qatysyp, úzdik ondyqtan oryn alyp júr delik. Ol júz myńdaǵan mektep bitirýshileriniń arasyndaǵy hımııa pánin tereń meńgergen úzdik on balanyń biri bola tura, JOO-na oqýǵa túse almaýy múmkin. Sebebi, UBT-nyń erejesine sáıkes, talapker tańdaý páninen basqa mindetti 4 pánnen emtıhan tapsyrýy tıis. Qazaq nemese orys tiliniń balynan bólek 4 pánniń ortaq esebi JOO-na túsýge múmkindik beretin joldamanyń taǵdyryn sheshedi. Jańaǵy hımııadan ozat oqýshy basqa pánnen álsizdeý bolǵany esebinen oqýǵa qabyldanbaı qalýy bek múmkin. Eger ol talapker shetelderdiń jetekshi oqý oryndarynyń hımııa fakýltetine qujatyn tapsyrsa, qabyldaıdy. Sebebi, mundaı aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda eń aldymen, túlekterdiń tańdaý páni boıynsha qabileti basshylyqqa alynady. 
Eń ókinishtisi - UBT elimizdegi jalpy bilim sapasyn kóterýge keri áserin tıgizip keledi. Muny barlyq muǵalimder jaqsy bilgenimen, ashyq aıta almaıdy. Sońǵy jyldary oqýshylardyń UBT-dan jınaǵan ortasha baly bilim ordasynyń negizgi kórsetkishi retinde baǵalanatyn boldy. Sáıkesinshe, sońǵy eki oqý jylynda mektepterdiń basty maqsaty UBT kórsetkishin jaqsartý boldy. ıAǵnı, muǵalimder UBT-ǵa kiretin negizgi tórt pándi talapkerler durys tapsyrýy úshin, tek sol pánderdiń tapsyrmalar jınaǵymen jumys jasap keldi. Bul test suraqtarynyń deńgeıiniń tómendigin joǵaryda atap óttik. Al basqa sabaqtardy tıimdi oqytý nazardan tys qalyp otyr. Búgingi bilim ordalarynyń dittegeni - tereń bilim berý emes, qaıtken kúnde UBT qajet kórsetkishine qol jetkizý. Osy maqsatta, ıaǵnı mekteptiń deńgeıine keri áserin tıgizbeý úshin keı bilim oshaqtarynyń basshylyǵy sabaq úlgerimi tómen balalardy bul testileýge qatystyrmaýǵa deıin barady. 
Elimizde pedagogıkalyq testologııa ǵylymy damymaǵan, testolog mamandardy daıarlaıtyn «pedagogıkalyq kvalımetrııa» mamandyǵy ashylǵan emes. Sol sebepti, mundaı testileýdi damytý úshin asa qajet júıeli izdenis jumystary júrgizilmeı keledi. Ótken ǵasyrdyń 80-jyldaryna deıin álemde bilim sapasyn anyqtaýda durys jaýaptardyń nátıjeleri mashına kómegimen óńdeletin jabyq testileý júıesi paıdalanylýda. Sol jyldary talapker biliminiń sapasyn kóptegen shynaıy parametrler boıynsha anyqtaıtyn keshendi testileý júıesine ótý bastaldy. Sodan pedagogıkalyq testologııa ǵylymy qarqyndy damyp keledi. PISA, TIMSS, PIRLS tárizdi bilim berý sapasyn baǵalaýdyń Halyqaralyq zertteýleri jáne basqa da zertteýler pedagogıkalyq ólsheýdiń ozyq ádisterin qoldanýǵa negizdelgen. 
Damyǵan elderde bilim sapasyn anyqtaıtyn ólshem júıesi jasalmaıynsha, bilim sapasyn kóterý múmkin emes dep esepteledi. Bilim sapasyn kóterý úshin onyń aǵymdaǵy jaǵdaıy naqty anyqtalyp, olar ǵylymı negizde saralanyp, sodan keıin ǵana sapa deńgeıin kóterý úshin naqty sheshimder qabyldanýy kerek-ti. Álemniń jetekshi elderinde bilim berý sapasyn saraptaý júıesin qurýǵa erekshe kóńil bólinedi. 
Elimizdegi bilim berý sapasyna shynaıy baǵa berý úshin bilim berý sapasyn saraptaý júıesin jetildirý asa mańyzdy. Budan bólek, ár synyptaǵy bilim jetistigin baǵalaý úshin pedagogıkalyq ólshemder júıesin, ıaǵnı jetildirilgen biryńǵaı testileý júıesin jasap, testologııa ǵylymyn damytý maqsatynda «pedagogıkalyq kvalımetrııa» mamandyǵyn ashyp, testolog mamandar daıarlaý qajet.

  Gúlzına BEKTAS, Aıdana NURMUHAN,  «Aıqyn» gazeti.