Ýaqyt qysqaryp bara jatyr...

Tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin sharýanyń sońynda sabylyp júrip, ýaqyttyń qalaı syrǵyp ótkenin de baıqamaı qalyp júrmiz. Ǵylymı zertteýlerge qaraǵanda ýaqyt ótken jyldarmen salystyrǵanda tez jyljýda. Qazirgi tańda adamdardyń ózgerip, minezderiniń san qu­by­lýyn da ýaqyttyń jyldam ótýimen baıla­nysty­rady, dep jazady «Aıqyn» gazeti (avtory - Nursulý Myrzahmetova).

Birneshe jyl buryn ǵalymdar Jerdiń de adam­nyń júregi sııaqty soǵyp turatyn pýlsi bolaty­nyn baıqaǵan. Kóp jyl boıy pýls sekýndyna shamamen 7.8 taktimen soǵyp turǵan kórinedi. Al 1980 jyldarǵa qaraı onyń júrek soǵysy odan ári jyldamdaǵan. Qazir onyń sekýndy 12 taktke saı keledi dep boljaǵan. Eń qyzyǵy, keıbir ǵalym­dardyń málimdeýinshe, bul pýls 13 taktke jetkende Jer aınalýyn toqtatpaq. Al úsh kúnnen keıin keri baǵytta qaıta aınalady dep esepteledi. Bul - mag­nıtti polıýsterdiń ózgerýine ákeledi. Osy pýlstiń soǵýynyń jıileýinen biz ýaqyttyń jyldam óte­tinin sezetin bolýymyz kerek.

Iá, 24 saǵat qazir 16 saǵatqa qysqaryp qalǵandaı. Ár sekýnd, ár mınýt, saǵatymyz hronometrmen ól­shense de, Jer pýlsiniń jyldam soǵýynan táý­ligimiz 16 saǵatqa ǵana sozylǵandaı bolady.

Jalpy bizdiń ǵalamshar jylma-jyl orbıtasyn aýystyryp, kúnge jaqyndaǵandaı kórinedi. Eger kún júıesin bir-birinen qashyqta jatqan atom modelimen salystyrsaq, ıadronyń aınalasynda elektrondar aınalady, endeshe jerdiń jyldamdyǵy da baıaýlap qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Al ıadroǵa jaqyn elektrondar, odan alshaq elektrondarmen salystyrǵanda aqyryn aınalady. Demek, ǵalamshar kúnge jaqyn bolǵan saıyn, ony aqyryn aınalady. Al aınalý jyldamdyǵy azaıǵan saıyn ýaqyt tez jyljı bermek. Bul jerde 24 saǵatymyz 23, ne 22 saǵat bolyp qysqaryp qalady degen sóz emes, tek ýaqyt jyldam júrip otyrmaq.

Búginde ǵalamshardaǵy ózgerister áli jalǵasýda. Onyń jyldamdyǵy turaqty kúıde emes, baıaýlaýda. Sondyqtan bıylǵy jyl byltyrǵyǵa qaraǵanda, keler jyl bıylǵyǵa qaraǵanda tez ótpek.

Barlyq júıe qalypty jaǵdaıyn, tepe-teńdikti saqtap qalýǵa tyrysqanmen, jer ǵalamshary jyldamdyǵyn báseńdete otyryp, ýaqyttyń tez jyljýyna sebepker bolyp otyr. Al eger ǵalamshar jyldamdyǵy turaqty shamasyna kelse, Jer belgili orbıtadan oryn alyp, ýaqyt ta qalypty deńgeıde júrmek. Demek, ýaqyttyń birqalypty jyljýy ǵalamshar jyldamdyǵynyń turaqtylyǵyna baılanysty. Kerisinshe, ǵalamshar jyldamdyǵy arta beretin bolsa, onda ýaqyttyń jyljýy aqyryndaı túsedi.

Alaıda ýaqyttyń tez jyljýyn basqasha túsin­diretinder de bar. Onyń negizi - adamnyń óz ýaqytyn durys elep-eksheýinde. Adamnyń mıynda «yrǵaqbasqarýshy» bolady-mys. Atalmysh «yrǵaq­basqarýshy» júıeli túrde ımpýlstar berip turady. Sol ımpýlstardyń esebi boıynsha mı ýaqytty boljaı alatyn kórinedi. Sodan kóbine jasy ul­ǵaıǵan adamdarǵa ýaqyt tez ótetindeı baıqalady. Alaıda mıda ondaı basqarýshylardyń bolatyny, onyń qalaı ornalasyp, ımpýlsti qalaı qabyl­daıtyny da naqty emes.